O Vigo de 1936

Dedico o artigo da semana en Faro de Vigo á publicación de Álbum fotográfico. Vigo 1936 de Juan Carlos Abad Gallego (IEV 2026):

Entre as publicacións que para celebrar o día do libro presentou o Instituto de Estudos Vigueses (IEV), que preside Mercedes Bangueses, destaca o álbum fotográfico Vigo 1936, testemuño visual excepcional, custodiado durante décadas pola familia Martínez González da rúa Real, o que permitiu se conservase case completo. Álbum inédito que permite coñecer a vida cotiá antes, durante e despois do alzamento e nos días difíciles da posguerra, como se refire a aquel momento o escritor Juan Farias nas súas crónicas de media tarde.

319 fotografías, máis outras trece desaparecidas, sacadas a maioría, en 1936 cunha cámara fotográfica, Zeiss Ikon Ikonta pregabre, cun obxectivo de 35 mm, é moi probable que por Hermógenes Argüelles Lareu, fotógrafo que no Anuario de Vigo de 1935 anunciaba o seu estudio na rúa Policarpo Sanz 44. Enxeñeiro de profesión, destacado fotógrafo amateur, inventor autodidacta de artefactos, era moi coñecido como presidente do Moto Club Vigo, organizador do «Rally dos Mil quilómetros», mais sobre todo por ser instalador dos equipos cinematográficos sonoros de Zeiss Icon, entón a marca de maior fiabilidade, coa que dende 1933 se proxectaba no cine Odeón na praza de Urzaiz.

Legado fotográfico estudado polo historiador Xoán Carlos Abad, autor dun longo texto informativo de extraordinario interese, unha crónica do acontecido en 1936, que permite identificar os espazos e acontecementos fotografados por Argüelles, recoñecer rostros de personaxes e, sobre todo, ilustrar o vivir cotiá da cidade desde a ollada, que non puido ser inocente, dun militante da Falanxe viguesa duns corenta anos, cuxo maior heroísmo foi participar nunha marcha de abastecemento á fronte de ida e volta e en diversas actividades públicas, como as misas de campaña e outras concentracións e desfiles nos que participaba como fotógrafo.

Presidente que foi do IEV durante os quince últimos anos, nos que desenvolveu unha xestión moi brillante da entidade, tanto na incesante produción editorial como na organización en Vigo da asemblea de centros de estudos locais, ademais de ser o primeiro e principal investigador dos acontecementos de 1936 en Vigo, con libros de referencia como Cen personaxes entorno a unha guerra. A República e a Guerra Civil na comarca de Vigo a través dos seus protagonistas (IEV 2008) ou O soño crebado. Da República á Guerra Civil en Vigo e na súa bisbarra (IEV 2019), Abad ocúpase de explicar a complexa cronoloxía do álbum, xa que apenas 138 das fotos da colección, menos da metade do material, teñen algún tipo de data.

Secasí, o autor d´A volta a Vigo en 80 lecturas. Unha aproximación á historia da bisbarra viguesa a través do seus textos (IEV 2013), achégase co seu potente gran angular de ollada de arcea ao territorio da microhistoria e ofrece as atractivas vistas xerais daquel Vigo da Segunda República que conservaba todas as praias da súa beiramar do Areal a Coia, incluída a cuncha de San Francisco; unha cidade que ampliaba o seu perfil portuario, da Laxe ao porto e mercado do Berbés, que se preparaba para recibir o monte do Castro e a Finca da Marquesa e o Pazo de Castrelos para convertelos en futuro museo e xardíns urbanos. Xaora, Abad, non renuncia a comentar os detalles nin a ofrecer historias cotiás de viguesas de nome descoñecido tanto no seu texto principal, no que vai enfiando as fotos do álbum de Argüelles, redactado ao xeito dunha crónica case novelesca daqueles días de terror, como nas sorprendentes notas de rodapé, auténticas marabillas de erudición viguesa que explican o contexto no que foron sacadas as imaxes.

A pesar de que Abad non renuncia a explicar as imaxes de Argüelles tomadas con anterioridade a 1936, a cerna do libro radica nas fotografías dos escenarios do golpe de estado, como a barricada da Casa do Pobo ou a Torre de Estanislao Núñez, que aparecen a carón daqueloutras pezas que representan certa normalidade daquel verán vigués onde se celebraron as festas populares de San Xoán do Monte e Cabral, onde participou o cuarto de Airiños de Cabral do gaiteiro Constante Moreda, que meses despois sería fusilado no Castro. No entanto son as fotos de Argüelles e os textos de Abad sobre a misa de campaña na Alameda do 16 de agosto, a concentración no estadio de Balaídos do 30 de agosto para celebrar «a reposición da bandeira bicor», as xuras de bandeira e os desfiles posteriores de requetés, falanxistas e balillas polas rúas do Príncipe, Colón ou Policarpo Sanz as que máis poden sorprender nesta completa crónica dunha cidade tomada polos militares fascistas.

Recomendo vivamente este Álbum Fotográfico Vigo, 1936 de Argüelles e Abad, un libro capaz de mudar a historia en memoria compartida, cando a vida cotiá petou coas contradicións dunha cidade arrasada polo fanatismo fascista e o seu terror branco.

 

Bofill, o debuxante do Faro

Dedico o artigo da semana en Faro de Vigo ao pasamento de Bofill, o debuxante de Faro:

O pasado día 19 de abril morreu con noventa anos Pedro Ruiz Bofill, profesor e debuxante do Faro de Vigo durante catro décadas. Nacido en Barcelona en 1936, confesoulle a Félix Caballero nunha longa entrevista que chegara a Vigo con apenas 24 anos, grazas a que o seu irmán, que montara aquí unha óptica, o avisara de que Faro precisaba un debuxante. Pedro mudouse a correr de Madrid, onde aprendía o procedemento de entintaxe nun estudio que traballaba para a editorial Rollán, a que logo sería mercada por Bruguera e que publicaba con éxito a colección policial «Aventuras del F.B.I.». En Faro de Vigo comezou a traballar tanto para o xornal, entón dirixido por Francisco Leal Insua, como para a imprenta onde deseñaba carteis, trípticos e todo tipo de anuncios publicitarios. Ao xeito das tiras de Alex Raymond, o creador de Flash Gordon e o detective novaiorquino Rip Kirley, Bofill debutou nas páxinas do decano en 1960 cunha tira diaria policial, cuxos guións escribía o inesquecible e cultísimo Francisco Pablos.

Xaora, foi a súa páxina primeira ilustrada en Faro, a que a finais de xaneiro de 1961 dedicou ao secuestro do Santa María por un comando galego-portugués. Dende entón, sempre no cadro de persoal de Faro, Bofill ilustraría milleiros de páxinas e publicaría, sendo directores Cerezales (1961-1964) e Cunqueiro (1965-1970), centos das súas caricaturas, que consideraba só podía facer cando coñecía os aspectos máis esaxerados do personaxe. Como salientou Rafa López no seu excelente obituario en Faro, Bofill compartiu o traballo xornalístico coa súa vocación de profesor de debuxo, formado, primeiro en Madrid con Carlos Sáenz de Tejada, logo, na década de 1980, en Bilbao, onde se licenciou en Belas Artes, na especialidade de pintura e escultura. Con esa credencial superou as oposicións de acceso á función pública, como profesor de Plástica durante anos no IES de Chapela, tamén o seu primeiro director, durante 1992.

No entanto, Bofill pasará a historia da cultura galega como un dos pioneiros da banda deseñada, desde que en 1962 publicou na revista Vida Gallega, entón dirixida por Álvaro Cunqueiro e cuxa cabeceira fora adquirida por Faro de Vigo, a súa primeira historieta: El tesoro de Rande (1962), á que seguiu, o seu primeiro libro, Historia da Reconquista de Vigo (1977), sobre un guión de Lalo Vázquez Gil. Aquelas cinco pranchas, en formato comic book (17 x 26 cm), grampadas e impresas a cor, abriron o vieiro da utilización da narrativa debuxada para ofrecer información histórica de forma atractiva e visual. Bofill coa eficacia narrativa do seu debuxo de liña clara, ao xeito do cómic belga, e a súa habilidade para empregar diversos planos e recursos expresivos, abriu unhas posibilidades que ensaiaran tamén Reimundo Patiño e Xaquín Marín.

Bofill deu outro paso creativo con «As aventuras dun neno galego», a que consideramos a primeira serie do cómic en galego dirixida a lectorado novo. Con guións de Xesús Franco e asesoría histórica de Hidalgo Cuñarro, o proxecto nacido en 1983 nas páxinas d´«A pizarra», o suplemento de educación de Faro de Vigo, ampliouse a tres álbums de 60 páxinas, editados pola Consellaría de Educación e Cultura: Os homes do fin do mundo (1985), Os fillos de Breogán (1985) e A grande viaxe polo río (1988). Proxecto que deu pé a outro máis ambicioso, que lle levou varios anos debuxando de forma incansable: A historia ilustrada de Vigo (1996-1997), publicada en 72 fascículos por Faro de Vigo, nos que Bofill fixo 432 pranchas sobre textos preparados pola redacción do xornal.

Outra das proezas creativas de Bofill foi a súa colaboración con Serigrafía Galega de Álvaro Álvarez Blázquez, deseñando a maior parte das portadas da colección «O Moucho» da editorial Castrelos de Xosé María Álvarez Blázquez, aparecidas entre 1967 e 1983. Bofill aproveitou as posibilidades técnicas das tintas planas da serigrafía para ofrecer un deseño de portadas de gran unidade formal ao tempo que moi diverso pola súa facilidade para caricaturizar en situacións humorísticas, onde asoma a retranca dun «galego», ao que se lle quere icona de galeguidade. Así deixou Bofill portadas inesquecibles como a de Catecismo do labrego (1967), Sal e pementa (1968), Retorno a Tagen Ata (1971) ou A pega rabilonga (1971), entre outra que competían entón coas portadas de Xohán Ledo en Galaxia ou de Isaac Díaz Pardo en Ediciós do Castro.

Fose este novidoso traballo de deseño de portadas, fose o de autor pioneiro de centos de pranchas de narrativa debuxada, fose o labor formativo que deixou pegada sempre entrañable no seu alumnado, Pedro Ruíz Bofill merece o recoñecemento que a súa cidade de adopción non lle soubo dar. Preparar unha mostra do seu traballo gráfico é unha tarefa que non se debería adiar. Os nosos abrazos para a súa viúva e familia.

Reconquista fiel

Dedico o artigo da semana en Faro de Vigo a publicación de Fidelidade viguesa (Instituto de Estudios Vigueses, 2026) de Jorge Lamas:

A pasada festa da Reconquista foi un éxito: superou todas as cifras de participantes, postos e presenza do folclore, tanto na música popular galega como na exaltación e coidado do vestiario tradicional. Despois de trinta e dúas edicións, a Reconquista consolidouse como a festa popular primeira do Vigo do século XXI, debendo ser recoñecida con carácter internacional pola súa temática histórica e a cantidade de participantes activos. E quen llo ía dicir aos membros da Asociación Veciñal e Cultural Casco Vello de Vigo, presidida hoxe polo incansable Fiz Axeitos, que nos noventa co barrio moi deteriorado tiveron o gran acerto de representar o relato dos acontecementos da invasión francesa e reconquista da vila amurallada de 1809 como mito fundacional da cidade de Vigo.

Éxito veciñal indiscutible, froito da constancia activista teimosa desta asociación, tamén organizadora do entroido e da saída de manueles, tras meses de ensaios, do enriquecemento do argumento da festa e da incorporación de elementos etnográficos e folclóricos, sobre todo da música tradicional galega, onde Vigo é potencia mundial, como da ampliación da súa celebración ao paseo de Afonso e a rúa Elduayen, gañadas para sempre como espazo público peonil.

Reconquista estudada polos historiadores do Instituto de Estudios Vigueses (IEV), como parte da guerra peninsular, entre Francia e Inglaterra, entre os que destacan as achegas do xornalista vigués Jorge Lamas Dono, autor de Historias de Vigo (Xerais 2018), O Vigo que viron os franceses na Reconquista (IEV 2021) e Da Calzada ao Casco Vello (Xerais 2023). Coincidindo coa Reconquista publica A fidelidade viguesa (IEV 2026), libro onde repasa a historia política de Vigo ao fío do seu título de cidade, o seu desenvolvemento de pequena vila á cidade, recoñecida como tal en 1810, tras derrotar ao exército de Napoleón, polo que foi distinguida cos títulos de «leal e valorosa» e, máis tarde, co de «sempre benéfica», a raíz da acollida solidaria a milleiros de soldados retornados en condicións deplorables da guerra de Cuba de 1898.

Lamas repara que no título non aparece documentado o adxectivo «fiel», a pesar de que foi aprobado en 1987 cando a corporación presidida por Manuel Soto aprobou, a instancias do informe de Lalo Vázquez Gil, o cronista oficial da cidade, a proposta de honras, títulos e símbolos. Lamas investiga no que chama a «lea do título», xa que comprobou que «fiel» non estaba presente nos documentos das concesións reais orixinais, sendo incorporada en 1837 e 1841 sen contar con apoio legal, aínda que máis tarde co apoio na súa difusión dos xornais Faro de Vigo e La Oliva. Primeiro esculca no uso deste adxectivo na bibliografía clásica viguesa e logo procura (sen fortuna) a súa presenza nos primeiros documentos vigueses: o do preito entre veciños de Vigo e Canadelo en 1097, onde aparece o nome de Vigo, pasando pola primeira referencia como vila (1234) e o paso da súa xurisdición ao Arcebispado de Santiago, até a súa primeira expansión como vila portuaria durante o reinado de Juan II e o aumento de poboación en 1497 cando Santa María de Vigo adquiriu rango de colexiata. Lamas identifica entre documentos privados do XVII e XVIII fórmulas que adornan o nome da vila de Vigo como «moi nobre e leal», mais sen carácter oficial.

Xaora, a cerna da investigación sobre a suposta fidelidade viguesa atópaa Jorge Lamas no documento do 27 de outubro de 1810 do Consello de Rexencia que lle outorga a Vigo o título de «cidade leal e valorosa», sen esquecer que esta condición a libera do pago dos impostos correspondentes por todos os servizos ao acceder á categoría de cidade. Distinción viguesa que provoca un preito con Tui, que se considera prexudicado economicamente, e se alongará case unha década na que Vigo contará cun apoderado en Madrid para representar os seus intereses na Corte. Lamas conclúe que se ben non hai respaldo legal nin documental para o inclusión de «fiel» no título da cidade, foi legalizada na sesión plenaria do 7 de abril de 1987, como sucedeu co escudo, no que se insire o lema da cidade. Peza heráldica cuxa evolución tamén nace das consecuencias políticas da Reconquista e das Cortes de Cádiz, que o 6 de agosto de 1811, aprobaron un decreto polo que «serían incorporados á Nación todos os señoríos xurisdicionais de calquera clase e condición». O que no caso de Vigo levou a que a corporación solicitase a substitución da cuncha, que representaba ao señorío de Compostela, por unha árbore, a oliveira, representación do novo mundo, onde Jorge Lamas, atopa a orixe do actual escudo vigués, ao que en 1949 se lle incorporaría un toque mariño.

Recomendo estoutra alfaia da historia viguesa de Jorge Lamas, outra chave para entender o Vigo contemporáneo e as raíces da vila milenaria e da cidade centenaria que é.

 

O galego, ben da humanidade

Dedico o artigo da semana en Faro de Vigo a reflexionar sobre o futuro da lingua, a raíz doutro texto de Xosé Luis Barreiro Rivas, «Ningunha lingua é eterna»:

Un amigo fíxome chegar o artigo de Xosé Luis Barreiro Rivas «Ningunha lingua é eterna» publicado no xornal conservador da Coruña. Non fixo falta ser o inspector Caldas para concluír que o articulista quedou irritado coas enquisas pre-electorais, que aventuran un excelente resultado para o BNG. Pouco tardou o veterano político de Forcarei en coller o lanzachamas da «imposición do galego» e da utilización por parte dos nacionalistas do idioma. Xaora, baixo a aparente retranca e a pretensión delirante de contar cunha lingua universal co 60 % de palabras inglesas, chama a atención que quen foi vicepresidente da Xunta de Galicia, cando se aprobou a Lei 3/1983 de Normalización Lingüística e que foi principal responsable da apertura da Radio Galega (1984) e TVG (1985) e do carácter monolingüe das súas programacións, trasacordase e pretenda agora cun chaplaso nunha columna se desentendese das políticas públicas de uso e fomento do galego das que foi responsable.

Sen intención de enredar o palangre, agoiro que este texto non é só unha chiscadela de ollo aos electorados de Democracia Ourensana e VOX, partido fascista que esixe ao PPdeG a derrogación das políticas lingüísticas. Tras o fracaso do decreto 79/2010 de Plurilingüismo, que retirou xa ao galego das aulas das escolas infantís, os populares estarían dispostos a asumir un novo retroceso: a desregularización da utilización do idioma nas administracións públicas, incluídas as educativas e os medios de comunicación públicos. O galego quedaría a intemperie ao abeiro da escolla que cada falante. Noutros termos: «o galego só para quen o quera». Avalado polo vello argumentario da «imposición del gallego», xa utilizado (con éxito) polo PPdeG en 2009, con Rueda á cabeza, doutrina á que agora Barreiro engade a necesidade de «aforrar as subvencións» que reciben as editoriais, empresas que para el «editan libros con forceps» para «un nicho cultural». Barreiro traballa para quecer adiantando o discurso que poidan necesitar Feijoo e Rueda, sen importarlle utilizar afirmacións falsas, como as referidas as axudas de pouca monta que recibe o sector editorial galego, ou o que é máis grave, obviar o marco xurídico estatutario que recoñece a pluralidade lingüística, a cooficialidade e o galego como lingua propia.

Non é inocente este artigo de Barreiro, escrito para «darlle unha pensada» ao tema do galego. Un texto que nos devolve quince anos atrás, cando Feijoo decidiu rachar co consenso acadado arredor do Plan Xeral de Normalización da Lingua de 2004. E coma fixeramos entón non está de máis lembrar que o idioma non é de ninguén, porque é de todos, que o galego non é de onte nin de hoxe porque é de sempre. A lingua non se protexe nin se preserva para a cidadanía galega actual, senón que se garda e continúa –como lle escoitamos ao escritor Xabier DoCampo– para os de sempre, para os que foron, para os que son e para os que han ser. Como debería coñecer  Barreiro que a lingua nin sequera é patrimonio dos que a usan, senón que é un ben da humanidade enteira. Patrimonio inmaterial para preservar, coidar e estender no seu uso, como para entregar con xenerosidade e orgullo aos nosos fillos e fillas e os netos e netas, coa intención de que se fagan responsábeis da cadea que tamén eles haberán de transcender.

Falamos a lingua que recibimos con amor das nosas familias, a que levan as palabras de aloumiño da infancia nosa, as que conteñen as que expresan o noso xeito de estar no mundo. A alma dun pobo é a súa cultura propia e o seu instrumento é a lingua. Así dicimos na fala galega viguesa: barolo, berete, canicouva, chiflaso, feixón, lestre, meniña, pachán, pisco, raparigha, sudre, torreiro, vitrasa, ou xira, entre outras. E expresamos as nosas emocións en frases, como as recollidas por Moncho Seixo no libro Non todo o que cae na rede é peixe (Morgante 2026): «a Cidade da Oliveira» para referirse a Vigo ou «facer barro coas orellas» para expresar que unha actividade foi moi ben. Palabras e frases que fan de nós o que somos.

Doulle razón a Barreiro Rivas cando identifica un retroceso no uso do galego, mais xa non acredito que sexa inevitable a súa desaparición coma el imaxina. Os sociolingüistas reclaman para conservar un idioma unha cidadanía comprometida coa preservación do seu patrimonio inmaterial máis valioso. Argumentan que ninguén imaxina que a fachada do Obradoiro puidese botarse abaixo, tras identificar algunhas gretas na súa estrutura; abondaría para conservala contar con recursos suficientes para reparala. Outro tanto sucede coa lingua nosa, non imos deixala morrer porque identifiquemos algunhas fendas, certo que moi grandes; é imprescindible que tanto os poderes públicos como a comunidade de falantes asuma a obriga de reparalos. E non habería que darlle unha pensada a esta tarefa?

Lix primeiro piar da edición galega

Coincidindo co aniversario do nacemento do escritor dinamarqués Hans Christian Andersen o 2 de abril celébrase o día internacional do libro infantil e xuvenil. Promovido polo IBBY, do que Galix é a sección galega, neste 2026 correspondeu a oficina chipriota convocar o día co lema «Sementar historias e o mundo floreceu» que recoñece o valor dos libros e da lectura e a súa potencia para mellorar o mundo nun momento tan fráxil e complexo da historia do propio planeta.

Data que constitúe unha oportunidade magnífica para pulsar o estado da Literatura Infantil e Xuvenil (LIX) que tras a pandemia consolidouse como piar da edición galega, tanto polas cifras do volume de edición e facturación como pola calidade e diversidade da oferta das vinte editoras que publican libros infantís en galego, dende as especializadas dende hai case tres décadas (Kalandraka e OQO), pasando polas aparecidas nesta terceira década do século XXI (Aira, Algar, Antela, Boadicea, Bolanda, Cuarto de Inverno, Fosfamina, Patas de peixe, Pepa a Loba, Retranca, Triqueta Verde, Verdemar, entre outras), nun subsector onde continúan tendo un peso moi elevado as coleccións de lecturas graduadas das editoras xeralistas e educativas, como Baía, Cumio, Galaxia, Hércules, Galaxia, Rodeira, Tambre e Xerais.

Abonda con analizar os datos dos cadros, referidos a edición das editoras da AGE en 2024, para entender que a LIX, na que incluímos a edición de cómic, é o primeiro piar do sector xa que supón o 37,60 % dos títulos publicados (321), o 39,80 % dos exemplares impresos (máis de catrocentos mil) e o 39,40 % da facturación (10,84 millóns de euros), conformando ademais o 27,70 % do catálogo (con 6.489 títulos).

Liderado actual que se foi consolidando dende hai unha década, cando as editoras educativas da AGE aproveitaron a súa rede de promoción escolar e aumentaron a súa oferta de LIX coa intención de compensar a diminución do libro de texto e os recortes das axudas para compra de novidades e para a publicación de materiais didácticos.

Unha estratexia que levou a que en 2015 o que chamamos «edición educativa» (texto + lix) supuxo o 75,00 % e a «edición xeral» (literatura + non ficción) o 25,00 %. Porcentaxes de edición que se equilibraron un pouco en 2024 cando a educativa baixou un 70,60 % e a xeral 29,40 %, o que amosa que na última década se consolidou o peso decisivo da edición dirixida aos centros escolares.

Cifras da LIX que poden ser entendidas mellor se comparamos as de 2007, 2025 e 2024, nas que se aprecia que se ben diminúe o volume de edición, tanto de títulos (-31,26 %) como de exemplares  (-62,63 %), como da tirada media (-45,90 %), se duplican tanto os títulos de catálogo como a facturación, o que podemos entender como unha mellora da xestión editorial da LIX. Cifras todas elas que no marco da crise do conxunto do sector, que reduciu tanto vendas como volume de edición, expresan a resiliencia do mercado interior do libro infantil galego, que mesmo comeza a ser atractivo para editoras radicadas fóra de Galicia.

Non dispoñemos de datos do mercado de exportación, liderado de forma indiscutible por Kalandraka, premio nacional ao mellor labor editorial cultural 2012, que publica en sete linguas e posúe selos propios en Portugal e Italia, considerada unha das mellores editoras europeas de LIX. A ampliación deste mercado exterior é un dos retos do subsector, para o que é imprescindible contar cunha estratexia de proxección internacional da que carece a edición e a lingua galega.

Xaora, particular importancia ten na situación da lix actual o éxito do modelo de bibliotecas escolares, tanto no referido ao Plambe (Plan de Mellora) como a proxectos como Biblioteca Creativa ou Clubs de Lectura. Os fondos destinados a estes programas, sobre todo para adquisición de novidades e renovación de coleccións contribúen a incrementar a facturación do sector da LIX, como se reflicte nos cadros. Pola contra, a oferta de libro infantil e xuvenil en galego e en formato epub aínda está moi por baixo da oferta do libro de narrativa, como se pode comprobar consultando o catálogo de GaliciaLe. Outro tanto sucede no catálogo reducido dos programas de lectura inclusiva, sexa de audiolibros e de lectura fácil, para os que a Consellaría de Cultura destinou en 2025 unha partida específica de axudas para promover esta oferta.

Por último, afecta tamén ao desenvolvemento (e visibilidade) da LIX os festivais arredor do xénero e da lectura como O Salón do Libro de Pontevedra, Viñetas desde o Atlántico da Coruña, Hematofesti de Vigo e Culturgal de Pontevedra, xa consolidados e dirixidos a un público familiar. Outro tanto sucede coa proliferación de premios de lix, algúns de moi baixa dotación e edición pouco coidada, entre os que botamos en falta, porén, un premio ao mellor libro infantil e xuvenil do ano, como no seu día foi o Rañolas, que podería ser patrocinado polas catro deputacións e organizado por Galix, para presentalo entre os seus candidatos bienais da Lista de Honra do IBBY.

Publicado en Nós diario: 31/03/2026

Portalén

Dedico o artigo da semana en Faro de Vigo a Portalén:

Foi o etnógrafo e escritor Calros Solla, autor do poemario herba de Vigo (Morgante 2025), quen en 2002, coincidindo co ano Sarmiento, deu conta das trinta estacións míticas do que chamou «Montaña Máxica», entre elas o acervo lendario de Portalén, nos montes Castelo e Seixo, na serra do Cando, localizados entre os concellos de Cerdedo, Cotobade, A Lama, Forcarei e Beariz. Solla documentou con testemuñas orais de cinco petrucios e matrucias, que cando subiron con el ao monte revelaron a existencia no Seixo da «porta do Máis Alá», á que os informantes chamaron «Porta do Outro Mundo», «Porteliña», «Coto dos Chirimelos» ou «Marco da Ventana». Sería en 2005, no libro Almanaque de encantos. Mitoloxía da Serra de Cerdedo (Ediciones Cardeñoso), cando Solla chamou «Porta do Alén» ou «Portalén» a unha pedreira, ou petouto furado, que imita ao monumento de Stonehenge, quizais pola presencia dunha pedra colocada en difícil equilibrio entre outras dúas coma se dun lintel se tratase conformando un oráculo de Samaín frecuentado pola xente no mes de santos e defuntos. Segundo o relato destas testemuñas alí depositaban pan e viño e abeiraban candeas, xa que aos mortos tamén lles sabía a luz, como tributo dos consellos que recibirían dos seus finados, un segredo que de ser revelado viraríaselle rouca a voz a quen o fixera.

Advirte Solla, no seu relato mítico que aquel que atravesase Portalén, debería facelo de norte a sur, estando obrigado a realizalo despois en sentido inverso, a menos que preferise correr o risco de ficar no «Outro Mundo» para sempre. Segundo se pode ler no texto do roteiro da Montaña do Seixo, iniciado por Solla hai dúas décadas, organizado hoxe polo colectivo Capitán Gosende, achegado a Portalén atópase o impoñente «Marco do Vento», pedrafita de seis metros de altura, que imita a un menhir, lugar onde os ventos dan a volta. Na súa proximidade está a chaela da Santa Mariña, onde se celebraba a «feira da nabiña». No roteiro trentino de Solla, unha iniciativa de creación e recreación da mitoloxía popular, a segunda estación é a de «Outeiro do Castro» ou «Castro Ghrande», un pasadeiro soterrado que comunica o rueiro asolagado de Trentiñán, o Castro Ghrande e o Pozo Sangoento, onde se garda unha fermosa moura, un rato e unha galiña choca. O circo da Montaña Máxica péchao a terceira estación, a cimeira do Outeiro do Colo, teito do monte Seixo (1.014 metros) que segundo a tradición é o bandullo dun xigante durmido, tamén miradoiro de privilexio no que se ven as tres Rías Baixas.

Este relato literario, recollido nos libros de Calros Solla, como Monte Seixo. O santuario perdido dos celtas (Morgante 2021), inserido no proxecto de protección do patrimonio natural da Serra do Cando e do inmaterial da sabenza popular que os seus confidentes confiaron ao autor, leva dado pé a múltiples iniciativas. A máis recente a do grupo Treixadura que decidiu titular o seu novo disco co nome de «Portalén». Iniciativa que une a música tradicional galega co proxecto da Montaña Máxica e o santuario pagán de Portalén, promovido por Solla e o colectivo Capitán Gosende. Nome eufónico e musical que axudará a recoñecelo como topónimo e a facer máis visible unha iniciativa de defensa do patrimonio que até agora foi desconsiderada polos concellos da Terra de Montes e pola propia Xunta de Galicia, mais que a pesar de non contar con patrocinio institucional continúa incrementando o seu número de visitantes.

Comentario á parte merece o Portalén de Treixadura, estreado nun concerto máxico de hai dez días no García Barbón, tanto o tema con ese título, cheo de misticismo e sutileza narrativa, como o conxunto do traballo, probablemente, o máis coidado da historia de máis de tres décadas desta agrupación tan singular, un cuarteto tradicional de cinco membros con once voces masculinas, que representan a forza do canto colectivo. Pertenzo dende hai décadas á comunidade de Treixadura, choro con moitos dos seus temas, coñezo o seu repertorio caracterizado pola pulcritude da súa conexión coa raigame da música de gaita ao xeito Rías Baixas, a cargo de tres virtuosos, os mestres Xaquín Xesteira, Pablo Nogueira e Magoia Bodega, en diálogo co acordeón de César Longa e a percusión de Antón López «Toniño» que lle achegan contemporaneidade jazzística ás voces tradicionais do orfeón masculino, un patrimonio da nosa música de raíz. No traballo de 19 temas, aventuro que «Caramuxos», iniciado con moito humor co relato dunha liorta veciñal, axiña pasará a encabezar as preferencias das treixadurás. Outrosí creo sucederá con «Muiñeira da Moa» ou «Foliada do Desdén», na tradición máis xenuína do grupo de temas como «Fisterra», «Se chove» ou «Muiñeira do Santo Amaro». Recomendo a experiencia de facer o roteiro da Montaña Máxica escoitando Portalén de Treixadura.

A batalla invisible

Dedico o artigo da semana en Faro de Vigo ao libro de Gaston Leroux A batalla invisible:

Fanse corenta anos da publicación da tradución ao galego d’ O misterio do cuarto amarelo (Xerais 1986) coa que Gaston Leroux debutou en 1907 no xénero de «misterio en cuarto pechado», a primeira das oito aventuras de Joseph Rouletabille, xove xornalista e detective afeccionado. Como tamén está en galego O fantasma da ópera (Xerais 1998, tradución de Ana Luna e Xoán Garrido), novela gótica publicada en 1910 que acadou grande éxito, unha das primeiras levadas ao cine, na que mestura intriga, humor e fantasía. Porén, aínda non foi traducida La bataille invisible (1917), localizada na Ría de Vigo, publicada en castelán por Aguilar (1950) e recuperada polas viguesas Ediciones Agoeiro (2020), nunha edición promovida por Manuel Seoane Cordal, presidente da asociación Hermérico, prologada por Ceferino de Blas, o último cronista oficial de Vigo.

A batalla invisible forma parte da biloxía que baixo o epígrafe de «Aventuras de Herbert de Renich» Leroux iniciou con Capitán Hyx (1917), na que presenta ao comandante francés do submarino Vingador, a súa réplica do Nautilus do capitán Nemo, que aparece en Vinte mil leguas baixo os mares (Ir Indo 2003, Xerais 2019 ) e A illa misteriosa de Jules Verne (Xerais 2014). A trama d’ A batalla invisible desenvólvese durante a metade da Guerra do Catorce e localízase nas súas tres cuartas partes na Ría de Vigo, augas ou chaira líquida onde se enfrontan as empresas que representan o capitán Hyx e a do almirante von Treischke, que pretenden facerse co fabuloso tesouro de Rande, do que as dúas posúen licenza de busca repartida de forma salomónica polo neutral goberno español: a empresa do temible alemán o Leste, dende Rande á praia de Coia, onde ten no castelo a súa base; a canadiana o Oeste, dende Coia ás Cíes, onde se gorece na illa de san Martiño. Batalla que libran a seis metros oitenta e cinco de profundidade dous exércitos de buzos en cadansúa trincheira submarina. Épica batalla invisible no mar, continuada en terra polos espías de boches e aliados e polo mediador luxemburgués Herbert e Renich, que finalmente remata na Atlántida, milenaria cidade perdida no fondo dos mares, á que se accede máis alá de Cíes, onde se gardan os dous mil millóns de ouro dos doce apóstolos, os galeóns afundidos en Vigo en 1702. Cruel aventura bélica na que Leroux homenaxea a Verne e ao xénero da ciencia ficción, ademais de introducir elementos fantásticos, históricos e de intriga, que conforman unha das novelas viguesas máis orixinais, tanto polo protagonismo da ría como pola descrición recoñecible da paisaxe da beiramar e dos espazos portuarios.

Cando escribiu a biloxía, Gaston Leroux xa visitara Vigo como redactor do xornal parisino Le Matin. En concreto, intentaba conseguir ser o primeiro en entrevistar ao científico e explorador sueco Otto Nordenskjold que, ao seu regreso da proximidade do Polo Sur con outros vinte e tres expedicionarios, faría escala en Vigo procedente de Buenos Aires. Leroux soubo anticiparse ao xornalista sueco Otto Heukvist, que agardaba confiado en Vigo ao seu compatriota para entrevistalo en exclusiva, tras ser rescatado por un buque da armada arxentina. Leroux non perdeu tempo, viaxou a Lisboa e dende alí a Madeira, onde embarcou no Tijuca, transatlántico no que viaxaban os exploradores, e tivo tempo suficiente para saber o que lles aconteceu. Cando desembarcaron en Vigo, Leroux enviou a redacción de París o relato exclusivo nun longo telegrama, mentres Otto Nordenskjold, que permaneceu no buque, atendía a Heukvist e respondía a numerosa correspondencia recibida para el na sede viguesa da Compañía Hamburguesa. Non hai dúbida que Leroux aproveitou ben aquelas visitas de finais de 1903 e comezos de 1904 para coñecer as localizacións da batalla que en 1702 mantiveron na ría as frotas angloholandesa e hispanofrancesa, como para describir a paisaxe con admiración («Oh Vigo, Vigo! Canto tempo estiven contemplando o teu glorioso e enigmático panorama!» «Misteriosa e encantadora baía de Vigo») .

Non consta que Leroux fixera despois outras visitas a Vigo. Xaora, a publicación d’ A batalla invisible foi suficiente para que formase parte destacada do Vigo literario máis cosmopolita. Como outros títulos de enfoques e dirixidos a públicos diversos, mais cos que se podería facer unha Biblioteca literaria de Rande de grande interese para o lectorado vigués como para o internacional. Relación na que ademais das xa citadas, A batalla invisible (1917) e Vinte mil leguas baixo os mares (1870), non poden faltar La escuadra de plata (1935) de Avelino Rodríguez Elías, O Códice esmeralda (2017) de Alberto Blanco Casal, Os Megatoxos e a batalla de Rande (2018) de Anxo Fariña, O albatros negro (2025) de María Oruña e A batalla de Rande (2023), cómic de David Braña e Pablo Prado, entre outros.

Fernando Franco

Non hai palabras abondo no emocionario que utilizamos para expresar a nosa admiración e pesar polo pasamento do xornalista Fernando Franco, o grande cronista diario de Vigo das últimas cinco décadas. Para explicar a nosa desolación podemos escoller a palabra tristura, esa caída do noso estado de ánimo provocada pola perda dun amigo. Podemos acudir ao desamparo, que nos provoca a súa ausencia. Podemos intentalo coa saudade, ese baleiro que nos invade e apenas enchemos coas pingas da pena. Como lamentar a inevitable melancolía que non asaltou, sen avisar nin estar preparados, cando soubemos hai unhas horas do seu pasamento en Salamanca.

Foi a de Fernando unha marcha discreta e sorprendente, propia dun mestre da tenrura e da arte de vivir, tamén de contar o vivido, a quen lle acae o que escribiu Miguel Torga: «deixou no mundo unha afirmación singular, insólita, unha vida construída con palabras». E abofé que foron milleiros as crónicas publicadas por Fernando en Faro de Vigo coa intención de facer comunidade, de contribuír a tecer unha cidade onde se recoñecesen todos e todas, uns e outras, onde fose posible sorrir e compartir o orgullo de sermos veciñanza.

A vida é irremediablemente un don provisorio polo que merece a pena arriscarse, sabendo que «non hai máis bondade que a que emana da intelixencia», como recitaba en Évame Carlos Oroza, o noso poeta peripatético, que Fernando tanto admiraba, até facer da escritura a súa vida. Linlle a Hanif Kureishi que «os grandes escritores son esencialmente cómicos», o que lle acaía a Fernando que utilizou o humor como un bastión contra o aburrimento, a banalidade e o odio, consciente de que o único que queda é o amor, con escribiu Agustín Fernández Paz.

Modelo de xenerosidade desbordada, sabía facer importantes ás persoas que citaba con nome e apelidos nas súas crónicas de «Mira Vigo» do Faro de Vigo, sacándoas do anonimato, facéndoas visibles na súa comunidade, contextualizándoas na súa adscrición dos diversos vigos. Facíao sempre coa súa prosa elegante, vibrante e contida, onde o lectorado non atopaba nada que fose superfluo ou resultase innecesario.

Lector curioso e omnívoro, nada lle resultaba alleo a súa paixón por coñecer, como escritor asumía unha ascendencia cervantina na variedade de subxéneros xornalísticos que manexaba con excelencia. Mestre da entrevista e do perfil biográfico, lega á memoria da cidade varios centos de memorias viguesas dos eidos de actividade máis diversas. Articulista de opinión, a súa sección dominical «Sálvese quien pueda» no Faro de Vigo achegaba unha documentada ollada de arcea sobre temas de actualidade social, o derradeiro (do mesmo domingo 15 de marzo) sobre o tratamento da neurodiversidade e dos problemas de aprendizaxe na escola actual, no que utilizaba argumentos científicos sólidos e un enfoque esperanzoso para familias e ensinantes. Xaora, foron, probablemente, as súas crónicas de ambiente, iniciadas no Club Faro, e continuadas como crónica social das páxinas locais, o que o fixo tan popular, respectado e querido por toda a cidade, quizais pola súa vontade de ceder todo o protagonismo ás persoas, que celebraban un xantar de amizade, un aniversario ou simplemente a felicidade de sentirse vivas.

Como editor encargueille algúns limiares, xénero introdutorio e divulgador do que era auténtico mestre, como o foi como autor de monografías como a da moda en Galicia. Lembro a gratitude do seu amigo Magar cando prologou o primeiro dos seus volumes fotográficos no que fixo gala da súa enorme memoria viguesa, de acontecementos e persoas que por desgraza agora perdemos. Fernado era memorioso, benhumorado, sabía escoitar de forma activa, preguntaba sobre o oculto e non se lle escapaba, como bo conversador, un sorriso entre as comisuras da alma.

Criado no Arco de Quirós, onde a súa familia tiña unha tenda de ultramarinos, a achega de Fernando Franco á recuperación do Vigo vello, tamén a súa memoria, foi enorme, dende aqueles días de entusiasmo e crise industrial da Movida dos oitenta, dos que foi cronista e redactor de suplementos memorables, como Pharo The Bego, até o seu maxisterio na redacción do decano onde desenvolveu a súa cátedra de xornalismo humanista.

Fernando fixo da escrita a súa vida plena e gozosa e da súa vida relato. Non a interrompeu nin sequera cando a ferida da doenza se fixera presente con toda a súa ferocidade. E os seus lectores e lectoras, grazas a súa xenerosidade, continuabamos alleos ao drama que libraba, gozando do seu optimismo (voluntarioso). Dende hai dez días, sabía que a asociación Évame Oroza o distinguiría como Socio de Honra, o que lle produciu gran satisfacción, a quen non recibiu en vida todos os recoñecementos que merecía nunha cidade onde son tan escasos.

Sei que Fernando se identificaba con dous versos de Oroza, merecedores de ser recuperados na súa honra como epitafios: «Eles van, onde nós xa estivemos» e «O futuro é pasado. E o presente envolve na mesma acción os dous tempos».

Con todos os abrazos para os seus fillos, netos e persoas queridas, para as súas amizades (tantas e tan diversas na cidade) e para a redacción do Faro de Vigo. Todos choramos a súa perda e agradecemos tanto que nos ensinou e compartiu. Grazas, Fernando!

Publicado en Faro de Vigo: 17/03/2026

Vigo cidade da literatura

Dedico o artigo da semana en Faro de Vigo a propoñer a candidatura de Vigo como cidade da literatura da Unesco:

A declaración como Patrimonio da Humanidade foi a estratexia que seguiron quince cidades españolas, entre elas Santiago de Compostela, para conservar o patrimonio monumental dos seus cascos históricos. Tamén a UNESCO desenvolveu unha rede de cidades creativas, hoxe máis de 250, coa intención de promocionar o desenvolvemento local dende o eido da creación e da diversidade das artes. Nesta rede naceu o programa «Cidade da literatura da UNESCO», dedicado as cidades que ofrecen un espazo de intercambio literario e de creación cara o mundo dos seus autores e autoras. Distinción que recoñece a excelencia literaria e apoia os proxectos editoriais que contribúan a acadar públicos lectores máis amplos e diversos posibles, tanto a nivel local como internacional. Iniciada en Edimburgo, primeira cidade da literatura 2004, recoñecía a ampla nómina de autorías da capital escocesa, mais tamén os seus cafés literarios, o seu Festival Internacional do Libro, o maior do mundo, e a súa rede de bibliotecas e librarías. Seguiron á cidade de Robert Louis Stevenson, entre outras, Granada (2014), Barcelona e Óbidos en 2015, Rio de Janeiro (2023) e Lund e Aberystwyth o pasado 2025.

Para outorgar o nome «Cidade da literatura», a UNESCO valora o cumprimento dunha serie de requisitos. Primeiro, contar cun catálogo de autorías e títulos enraizados ou localizados na cidade. Segundo, tratarse dunha cidade do libro e da lectura, entendendo como tal a que mantén unha actividade editorial destacada, tanto en calidade, cantidade como diversidade de oferta. Terceiro, desenvolver unha actividade literaria relevante para a vida cultural da cidade, por medio de clubs de lectura, presentacións ou lecturas de novidades formando parte da axenda local. Cuarto, dispoñer dunha rede de bibliotecas, librarías e centros culturais, públicas e privadas, onde se faga visible decote a literatura local e foránea. Quinto, organizar festivais literarios, feiras do libro, residencias literarias e outros acontecementos coa presenza de autorías destinados a promover a literatura propia e a traducida. Por último, a UNESCO valora a implicación dos medios de comunicación locais, impresos e dixitais, na promoción da lectura e na consolidación dun mercado para produtos literarios dirixidos a públicos diversos, dende o infantil e xuvenil ao do lectorado adulto.

Lendo estes requisitos é inevitable preguntarse que posibilidades tería Vigo de ser declarada «cidade da literatura UNESCO» e integrarse na selecta rede mundial de cidades creativas no eido do libro e da lectura, hoxe con cincuenta e tres membros. Nunha lectura devagar de cada un deles, non parece disparatado que Vigo preparase a súa candidatura. Primeiro, o carácter literario forma parte do ADN de Vigo, creado polo poeta Martín Codax, iniciando así un mapa literario cuxa versión máis actualizada identifica 153 autores e autoras, 285 títulos narrativos e máis de 3.300 referencias. Segundo, chamado pola crítica académica «Vigo noir» e «Vigo literario», este fenómeno casa cunha actividade editorial desenvolvida dende hai dous centos anos, indiscutible capital do libro en galego, dende hai setenta e cinco, ademais de oitava cidade española por número de títulos editados e libros impresos. Terceiro, Vigo conta co Hematofesti, festival de literatura infantil e humor e cos premios Carlos Oroza de poesía e co anunciado Ángeles Terrazo de novela, ademais dunha oferta de librarías culturais, con máis de catro décadas de experiencia, como Librouro e Cartabón, distinguidas pola Federación de Editoras de España pola súa actividade de promoción literaria. Cuarto, os medios vigueses dedican atención continuada ao feito literario, con especial relevancia Faro de Vigo, xornal decano que dende hai máis de dúas décadas publica en galego o suplemento Faro da Cultura.

Certo é que Vigo posúe o hándicap da precariedade da súa oferta bibliotecaria, por carecer dunha biblioteca do estado, como pola errática política municipal que, tras a apertura da Biblioteca Xosé Neira Vilas, optou por instalar salas de estudo en Navia, Beiramar e Teis, identificándoas como bibliotecas públicas, aínda que non o son. Se crease unha rede de bibliotecas municipais, como centros de fomento da lectura e da actividade literaria, e integrase nela as bibliotecas especializadas da Fundación Penzol, do Instituto de Estudios Vigueses, da Universidade de Vigo e do Arquivo do Porto de Vigo, esta candidatura viguesa tería moitas posibilidades de saír adiante. Sería posible facer coincidir en 2030 esta designación da UNESCO coa apertura prevista da biblioteca pública do estado? O sector privado do libro debería colaborar co concello na preparación desta candidatura que proxectaría o Vigo literario no mundo.

Contafíos

Gustei sempre do contafíos que utilizaba Xosé García Crego, director de edición de Xerais durante décadas. O contafíos é unha lupa de gran aumento montada sobre un soporte pregable con forma cadrada que serve para revisar a policromía da tinta sobre o papel e verificar o número de fíos que percorren o urdime dun espazo de fío. A súa inicial utilidade téxtil, para determinar a calidade e a densidade dunha tea, conectou coa súa resonancia gráfica. Foi Benjamin Day, fundador de The New York Sun (1835), quen utilizou por vez primeira o contafíos na edición. Pretendía revisar a inxección de tinta no seu xornal e identificar as capas de impresión que podían permitir a aparición de certas texturas. Grazas a súa estrutura, que separa a lupa da súa base, o contafíos permitiulle situarse a unha distancia óptima para revisar con atención minucias que entón pasaba desapercibidas. Grazas ao uso do contafíos, Day logrou configurar degradacións de cor que o deseño gráfico chamou «tramas». Esta subdivisión de puntos á hora de inxectar a tinta permitiulle artellar unha escala de grises e así obter determinadas tonalidades. Unha revolución na impresión, que permitiría a publicación de debuxos e anos máis tarde de fotografías. Revolución gráfica das tramas que remite, se non abondasen as circunstancias anteriores, ás relacións existentes entre os olores dos tecidos e das tintas de impresión. Foi Santiago Hernández Zarauz no seu libro Cuentahílos. Elogio del editante (Trama 2023) quen propuxo que o nome desta lupa, con tal alta precisión no enfoque, fose utilizado para referirse a calquera análise arredor do mundo da edición. Esa foi a razón pola que escollín «Contafíos» como epígrafe desta sección semanal de Nós diario na que nos tres últimos anos debullei temas relacionados coa lectura, escritura e edición, mais tamén, abrindo o gran angular, co estado da lingua e da educación non universitaria. Grazas aos responsables do xornal e ao lectorado interesado, cando remata esta angueira. Beizón.

Publicado en Nós diario: 3171272025