Gorgorito e o Vigo Ye-Ye

/en , , , , , , , , , , , , /por

Ao fío da publicación do libro Vigo naqueles tempos. 1967 (IEV 2026) de Xoán Carlos Abad Galego, lembro en Faro de Vigo as funcións de Gorgorito no palco de Castrelos, que forman parte da memoria da infancia nosa:

Os adolescentes vigueses da Xeración do Polycommander, antes fomos crianzas de Gorgorito, que cada verán visitaba o palco de Castrelos. Presentaba este espectáculo de monicreques de fío e variña a compañía «Maese Villarejo» de Juan Antonio Díaz Gómez de la Serna, curmá do autor das greguerías, membro da Fronte de Juventudes e creador en 1940 do boneco «Juanín» e, dous anos despois, de «Gorgorito». Visitaba a nosa cidade dende 1955, cando montaron a súa función por vez primeira nas Avenidas e despois na Alameda, para nos sesenta converterse xa no espectáculo infantil dos «Festivais de España» no gran auditorio o aire libre de Castrelos.

O personaxe do afouto Gorgorito tiña un éxito tremendo, sobre todo pola súa capacidade para xogar co público nas súas leas continuas coa «Bruxa Ciriaca» ou co «Ogro Dentes Longos», os seus antagonistas, a maior parte das veces para defender a «Rosalinda», amiga do protagonista. Lembro que antes de aparecer en escena, xa se escoitaba aquela cantarea gorgoritiana do «parabá, parabá, parabá…», previa ao apoteótico recibimento do público vigués a aquel desfacedor de agravios, personaxe quixotesco que defendía aos bos, a pesar de que o facía a base de xarope de cachaporra, a esencia da resolución dos conflitos teatrais que cada temporada recreaba un argumento diferente, mais cunha estratexia narrativa idéntica.

O máis celebrado de Gorgorito era como a participación do público resultaba decisiva para o éxito do heroe, xa que os espectadores coas súas indicacións conseguían que, despois de moitas voltas, das que a bruxa Ciriaca sempre conseguía escapar, mais que finalmente a pillara e lle dera unha boa malleira de fungueirazos, aplaudidos co maior entusiasmo polo público infantil. Función que pechaban Gorgorito e Rosalinda cantando o inesquecible «Te, chocolate e café». Un espectáculo de monicreques que cos ollos de hoxe é reprobable, tanto polo cheiro machista e pola resolución violenta dos conflitos como pola polarización entre bos e malos, resolta a paos e máis paos. Con todo, son dos que cre que entón as funcións de Gorgorito tiñan o mérito de ofrecer unha narración teatralizada, utilizando o recurso orixinal das marionetas coa intención de disuadir aos malvados que se aproveitan dos máis vulnerables. Xaora, seis décadas despois, o éxito de Gorgorito radicaba no protagonismo do público, que coñecía tanto as palabras máxicas para desfacer os feitizos de Ciriaca como as instrucións para facer tolear ao propio Gorgorito, ás veces tan boíño coma un pouco paspán.

A lembranza de Gorgorito fíxoa con grande detalle e emoción Xaime Fandiño nestas páxinas de Faro de Vigo, recollida logo no seu libro memorialístico La acera volada. Agora, acaba de aparecer un novo Gorgorito, o presentado polo historiador Xoán Carlos Abad Gallego no seu extraordinario 1967 (Instituto de Estudios Vigueses 2026). Libro memorable, que desvela a vida máis íntima da cidade de Vigo ao longo do ano 1967; unha condensación emotiva de historias que depositan memoria cidadá, desvelada en base a trinta e cinco crónicas xornalísticas, a maior parte delas publicadas en Faro de Vigo, como tamén en La Noche e El Pueblo Gallego. Outro xeito moi orixinal de divulgar a historia da cidade, de indagar no seu ADN, contextualizando os textos da prensa con outros de síntese documental e un apartado gráfico artellado por imaxes de IA creadas tamén por un autor que sorprende con cada novo libro que incorpora ao seu amplísimo catálogo do Instituto de Estudios Vigueses, entidade da que é fundador e da que foi presidente durante catorce anos.

A crónica do «Triunfo de Gorgorito en Vigo», recuperada por Xoán Carlos Abad do Faro do 20 de xullo, forma parte do destacado daquel Sesenta e sete no que co beneplácito de Portanet se derrubou o edificio Rubira de Jenaro de la Fuente. Celebrouse o 7 de xullo o concerto Ye-Yé no estadio de Balaídos, pechado polos Pekenikes, o prato forte dunha convocatoria de sons eléctricos que xuntou a mocidade de ambos os sexos que, como conta Faro, «se puxeron a ton coa ocasión, vestindo as roupas máis modernas do seu vestiario». Crónica daquel Vigo Ye-Yé, no que as modernas cafetarías viguesas comezaban a servir pratos combinados e gin-tonic e a Asociación Cultural de Vigo, presidida por Camilo Nogueira, celebrou o 17 de maio dedicado a Curros Enríquez. Mais non se esquecen no libro as graves inundacións e a marea do século, a traxedia do bou Denís, o accidente na canteira das Roteas ou o triste desaloxo do histórico barrio do Areal… Crónicas que o autor vai enguedellando coma se de cereixas se tratase para ofrecer un dos libros máis emotivos, hipnóticos e atractivos da bibliografía viguesa de sempre. Imprescindible para as bibliotecas dos boomers (ou se prefiren Ye-Yés) vigueses.

Xabier P. DoCampo no «Álbum de Galicia»

/en , , , , , , , , , , , , , , , , , , , /por

Cando se fan 8 anos do pasamento de Xabier P. DoCampo preparamos a súa biografía para o «Álbum de Galicia» do Consello da Cultura Galega.

Pode baixarse en pdf na súa versión longa (36 páxinas) e na súa cronoloxía literaria.

Agustín Fernández Paz no «Álbum de Galicia»

/en , , , , , , , , , , , , , , , , /por

Cando se fan 79 anos do nacemento de Agustín Fernández Paz se publica a súa biografía no «Álbum de Galicia» do Consello da Cultura Galega, que preparamos Isabel Soto e eu mesmo.

Bofill, o debuxante do Faro

/en , , , , , , , , , , , , , , , /por

Dedico o artigo da semana en Faro de Vigo ao pasamento de Bofill, o debuxante de Faro:

O pasado día 19 de abril morreu con noventa anos Pedro Ruiz Bofill, profesor e debuxante do Faro de Vigo durante catro décadas. Nacido en Barcelona en 1936, confesoulle a Félix Caballero nunha longa entrevista que chegara a Vigo con apenas 24 anos, grazas a que o seu irmán, que montara aquí unha óptica, o avisara de que Faro precisaba un debuxante. Pedro mudouse a correr de Madrid, onde aprendía o procedemento de entintaxe nun estudio que traballaba para a editorial Rollán, a que logo sería mercada por Bruguera e que publicaba con éxito a colección policial «Aventuras del F.B.I.». En Faro de Vigo comezou a traballar tanto para o xornal, entón dirixido por Francisco Leal Insua, como para a imprenta onde deseñaba carteis, trípticos e todo tipo de anuncios publicitarios. Ao xeito das tiras de Alex Raymond, o creador de Flash Gordon e o detective novaiorquino Rip Kirley, Bofill debutou nas páxinas do decano en 1960 cunha tira diaria policial, cuxos guións escribía o inesquecible e cultísimo Francisco Pablos.

Xaora, foi a súa páxina primeira ilustrada en Faro, a que a finais de xaneiro de 1961 dedicou ao secuestro do Santa María por un comando galego-portugués. Dende entón, sempre no cadro de persoal de Faro, Bofill ilustraría milleiros de páxinas e publicaría, sendo directores Cerezales (1961-1964) e Cunqueiro (1965-1970), centos das súas caricaturas, que consideraba só podía facer cando coñecía os aspectos máis esaxerados do personaxe. Como salientou Rafa López no seu excelente obituario en Faro, Bofill compartiu o traballo xornalístico coa súa vocación de profesor de debuxo, formado, primeiro en Madrid con Carlos Sáenz de Tejada, logo, na década de 1980, en Bilbao, onde se licenciou en Belas Artes, na especialidade de pintura e escultura. Con esa credencial superou as oposicións de acceso á función pública, como profesor de Plástica durante anos no IES de Chapela, tamén o seu primeiro director, durante 1992.

No entanto, Bofill pasará a historia da cultura galega como un dos pioneiros da banda deseñada, desde que en 1962 publicou na revista Vida Gallega, entón dirixida por Álvaro Cunqueiro e cuxa cabeceira fora adquirida por Faro de Vigo, a súa primeira historieta: El tesoro de Rande (1962), á que seguiu, o seu primeiro libro, Historia da Reconquista de Vigo (1977), sobre un guión de Lalo Vázquez Gil. Aquelas cinco pranchas, en formato comic book (17 x 26 cm), grampadas e impresas a cor, abriron o vieiro da utilización da narrativa debuxada para ofrecer información histórica de forma atractiva e visual. Bofill coa eficacia narrativa do seu debuxo de liña clara, ao xeito do cómic belga, e a súa habilidade para empregar diversos planos e recursos expresivos, abriu unhas posibilidades que ensaiaran tamén Reimundo Patiño e Xaquín Marín.

Bofill deu outro paso creativo con «As aventuras dun neno galego», a que consideramos a primeira serie do cómic en galego dirixida a lectorado novo. Con guións de Xesús Franco e asesoría histórica de Hidalgo Cuñarro, o proxecto nacido en 1983 nas páxinas d´«A pizarra», o suplemento de educación de Faro de Vigo, ampliouse a tres álbums de 60 páxinas, editados pola Consellaría de Educación e Cultura: Os homes do fin do mundo (1985), Os fillos de Breogán (1985) e A grande viaxe polo río (1988). Proxecto que deu pé a outro máis ambicioso, que lle levou varios anos debuxando de forma incansable: A historia ilustrada de Vigo (1996-1997), publicada en 72 fascículos por Faro de Vigo, nos que Bofill fixo 432 pranchas sobre textos preparados pola redacción do xornal.

Outra das proezas creativas de Bofill foi a súa colaboración con Serigrafía Galega de Álvaro Álvarez Blázquez, deseñando a maior parte das portadas da colección «O Moucho» da editorial Castrelos de Xosé María Álvarez Blázquez, aparecidas entre 1967 e 1983. Bofill aproveitou as posibilidades técnicas das tintas planas da serigrafía para ofrecer un deseño de portadas de gran unidade formal ao tempo que moi diverso pola súa facilidade para caricaturizar en situacións humorísticas, onde asoma a retranca dun «galego», ao que se lle quere icona de galeguidade. Así deixou Bofill portadas inesquecibles como a de Catecismo do labrego (1967), Sal e pementa (1968), Retorno a Tagen Ata (1971) ou A pega rabilonga (1971), entre outra que competían entón coas portadas de Xohán Ledo en Galaxia ou de Isaac Díaz Pardo en Ediciós do Castro.

Fose este novidoso traballo de deseño de portadas, fose o de autor pioneiro de centos de pranchas de narrativa debuxada, fose o labor formativo que deixou pegada sempre entrañable no seu alumnado, Pedro Ruíz Bofill merece o recoñecemento que a súa cidade de adopción non lle soubo dar. Preparar unha mostra do seu traballo gráfico é unha tarefa que non se debería adiar. Os nosos abrazos para a súa viúva e familia.

O galego, ben da humanidade

/en , , , , , , , , , , , , , /por

Dedico o artigo da semana en Faro de Vigo a reflexionar sobre o futuro da lingua, a raíz doutro texto de Xosé Luis Barreiro Rivas, «Ningunha lingua é eterna»:

Un amigo fíxome chegar o artigo de Xosé Luis Barreiro Rivas «Ningunha lingua é eterna» publicado no xornal conservador da Coruña. Non fixo falta ser o inspector Caldas para concluír que o articulista quedou irritado coas enquisas pre-electorais, que aventuran un excelente resultado para o BNG. Pouco tardou o veterano político de Forcarei en coller o lanzachamas da «imposición do galego» e da utilización por parte dos nacionalistas do idioma. Xaora, baixo a aparente retranca e a pretensión delirante de contar cunha lingua universal co 60 % de palabras inglesas, chama a atención que quen foi vicepresidente da Xunta de Galicia, cando se aprobou a Lei 3/1983 de Normalización Lingüística e que foi principal responsable da apertura da Radio Galega (1984) e TVG (1985) e do carácter monolingüe das súas programacións, trasacordase e pretenda agora cun chaplaso nunha columna se desentendese das políticas públicas de uso e fomento do galego das que foi responsable.

Sen intención de enredar o palangre, agoiro que este texto non é só unha chiscadela de ollo aos electorados de Democracia Ourensana e VOX, partido fascista que esixe ao PPdeG a derrogación das políticas lingüísticas. Tras o fracaso do decreto 79/2010 de Plurilingüismo, que retirou xa ao galego das aulas das escolas infantís, os populares estarían dispostos a asumir un novo retroceso: a desregularización da utilización do idioma nas administracións públicas, incluídas as educativas e os medios de comunicación públicos. O galego quedaría a intemperie ao abeiro da escolla que cada falante. Noutros termos: «o galego só para quen o quera». Avalado polo vello argumentario da «imposición del gallego», xa utilizado (con éxito) polo PPdeG en 2009, con Rueda á cabeza, doutrina á que agora Barreiro engade a necesidade de «aforrar as subvencións» que reciben as editoriais, empresas que para el «editan libros con forceps» para «un nicho cultural». Barreiro traballa para quecer adiantando o discurso que poidan necesitar Feijoo e Rueda, sen importarlle utilizar afirmacións falsas, como as referidas as axudas de pouca monta que recibe o sector editorial galego, ou o que é máis grave, obviar o marco xurídico estatutario que recoñece a pluralidade lingüística, a cooficialidade e o galego como lingua propia.

Non é inocente este artigo de Barreiro, escrito para «darlle unha pensada» ao tema do galego. Un texto que nos devolve quince anos atrás, cando Feijoo decidiu rachar co consenso acadado arredor do Plan Xeral de Normalización da Lingua de 2004. E coma fixeramos entón non está de máis lembrar que o idioma non é de ninguén, porque é de todos, que o galego non é de onte nin de hoxe porque é de sempre. A lingua non se protexe nin se preserva para a cidadanía galega actual, senón que se garda e continúa –como lle escoitamos ao escritor Xabier DoCampo– para os de sempre, para os que foron, para os que son e para os que han ser. Como debería coñecer  Barreiro que a lingua nin sequera é patrimonio dos que a usan, senón que é un ben da humanidade enteira. Patrimonio inmaterial para preservar, coidar e estender no seu uso, como para entregar con xenerosidade e orgullo aos nosos fillos e fillas e os netos e netas, coa intención de que se fagan responsábeis da cadea que tamén eles haberán de transcender.

Falamos a lingua que recibimos con amor das nosas familias, a que levan as palabras de aloumiño da infancia nosa, as que conteñen as que expresan o noso xeito de estar no mundo. A alma dun pobo é a súa cultura propia e o seu instrumento é a lingua. Así dicimos na fala galega viguesa: barolo, berete, canicouva, chiflaso, feixón, lestre, meniña, pachán, pisco, raparigha, sudre, torreiro, vitrasa, ou xira, entre outras. E expresamos as nosas emocións en frases, como as recollidas por Moncho Seixo no libro Non todo o que cae na rede é peixe (Morgante 2026): «a Cidade da Oliveira» para referirse a Vigo ou «facer barro coas orellas» para expresar que unha actividade foi moi ben. Palabras e frases que fan de nós o que somos.

Doulle razón a Barreiro Rivas cando identifica un retroceso no uso do galego, mais xa non acredito que sexa inevitable a súa desaparición coma el imaxina. Os sociolingüistas reclaman para conservar un idioma unha cidadanía comprometida coa preservación do seu patrimonio inmaterial máis valioso. Argumentan que ninguén imaxina que a fachada do Obradoiro puidese botarse abaixo, tras identificar algunhas gretas na súa estrutura; abondaría para conservala contar con recursos suficientes para reparala. Outro tanto sucede coa lingua nosa, non imos deixala morrer porque identifiquemos algunhas fendas, certo que moi grandes; é imprescindible que tanto os poderes públicos como a comunidade de falantes asuma a obriga de reparalos. E non habería que darlle unha pensada a esta tarefa?

Lix primeiro piar da edición galega

/en , , , , , , , , , , , , , , /por

Coincidindo co aniversario do nacemento do escritor dinamarqués Hans Christian Andersen o 2 de abril celébrase o día internacional do libro infantil e xuvenil. Promovido polo IBBY, do que Galix é a sección galega, neste 2026 correspondeu a oficina chipriota convocar o día co lema «Sementar historias e o mundo floreceu» que recoñece o valor dos libros e da lectura e a súa potencia para mellorar o mundo nun momento tan fráxil e complexo da historia do propio planeta.

Data que constitúe unha oportunidade magnífica para pulsar o estado da Literatura Infantil e Xuvenil (LIX) que tras a pandemia consolidouse como piar da edición galega, tanto polas cifras do volume de edición e facturación como pola calidade e diversidade da oferta das vinte editoras que publican libros infantís en galego, dende as especializadas dende hai case tres décadas (Kalandraka e OQO), pasando polas aparecidas nesta terceira década do século XXI (Aira, Algar, Antela, Boadicea, Bolanda, Cuarto de Inverno, Fosfamina, Patas de peixe, Pepa a Loba, Retranca, Triqueta Verde, Verdemar, entre outras), nun subsector onde continúan tendo un peso moi elevado as coleccións de lecturas graduadas das editoras xeralistas e educativas, como Baía, Cumio, Galaxia, Hércules, Galaxia, Rodeira, Tambre e Xerais.

Abonda con analizar os datos dos cadros, referidos a edición das editoras da AGE en 2024, para entender que a LIX, na que incluímos a edición de cómic, é o primeiro piar do sector xa que supón o 37,60 % dos títulos publicados (321), o 39,80 % dos exemplares impresos (máis de catrocentos mil) e o 39,40 % da facturación (10,84 millóns de euros), conformando ademais o 27,70 % do catálogo (con 6.489 títulos).

Liderado actual que se foi consolidando dende hai unha década, cando as editoras educativas da AGE aproveitaron a súa rede de promoción escolar e aumentaron a súa oferta de LIX coa intención de compensar a diminución do libro de texto e os recortes das axudas para compra de novidades e para a publicación de materiais didácticos.

Unha estratexia que levou a que en 2015 o que chamamos «edición educativa» (texto + lix) supuxo o 75,00 % e a «edición xeral» (literatura + non ficción) o 25,00 %. Porcentaxes de edición que se equilibraron un pouco en 2024 cando a educativa baixou un 70,60 % e a xeral 29,40 %, o que amosa que na última década se consolidou o peso decisivo da edición dirixida aos centros escolares.

Cifras da LIX que poden ser entendidas mellor se comparamos as de 2007, 2025 e 2024, nas que se aprecia que se ben diminúe o volume de edición, tanto de títulos (-31,26 %) como de exemplares  (-62,63 %), como da tirada media (-45,90 %), se duplican tanto os títulos de catálogo como a facturación, o que podemos entender como unha mellora da xestión editorial da LIX. Cifras todas elas que no marco da crise do conxunto do sector, que reduciu tanto vendas como volume de edición, expresan a resiliencia do mercado interior do libro infantil galego, que mesmo comeza a ser atractivo para editoras radicadas fóra de Galicia.

Non dispoñemos de datos do mercado de exportación, liderado de forma indiscutible por Kalandraka, premio nacional ao mellor labor editorial cultural 2012, que publica en sete linguas e posúe selos propios en Portugal e Italia, considerada unha das mellores editoras europeas de LIX. A ampliación deste mercado exterior é un dos retos do subsector, para o que é imprescindible contar cunha estratexia de proxección internacional da que carece a edición e a lingua galega.

Xaora, particular importancia ten na situación da lix actual o éxito do modelo de bibliotecas escolares, tanto no referido ao Plambe (Plan de Mellora) como a proxectos como Biblioteca Creativa ou Clubs de Lectura. Os fondos destinados a estes programas, sobre todo para adquisición de novidades e renovación de coleccións contribúen a incrementar a facturación do sector da LIX, como se reflicte nos cadros. Pola contra, a oferta de libro infantil e xuvenil en galego e en formato epub aínda está moi por baixo da oferta do libro de narrativa, como se pode comprobar consultando o catálogo de GaliciaLe. Outro tanto sucede no catálogo reducido dos programas de lectura inclusiva, sexa de audiolibros e de lectura fácil, para os que a Consellaría de Cultura destinou en 2025 unha partida específica de axudas para promover esta oferta.

Por último, afecta tamén ao desenvolvemento (e visibilidade) da LIX os festivais arredor do xénero e da lectura como O Salón do Libro de Pontevedra, Viñetas desde o Atlántico da Coruña, Hematofesti de Vigo e Culturgal de Pontevedra, xa consolidados e dirixidos a un público familiar. Outro tanto sucede coa proliferación de premios de lix, algúns de moi baixa dotación e edición pouco coidada, entre os que botamos en falta, porén, un premio ao mellor libro infantil e xuvenil do ano, como no seu día foi o Rañolas, que podería ser patrocinado polas catro deputacións e organizado por Galix, para presentalo entre os seus candidatos bienais da Lista de Honra do IBBY.

Publicado en Nós diario: 31/03/2026

Contos de nadal

/en , , , , , , , , , , /por

Un dos proxectos de edición dos que me sinto orgulloso foi a publicación de Contos de Nadal (Xerais 2003), libro de formato de sobremesa, con textos de Manuel Rivas e ilustracións de Miguelanxo Prado. Diálogo expansivo entre dous dos nosos mellores narradores, chamados a modernizar o conto de nadal galego, tamén chamado, conto de inverno. Xénero que na literatura galega apenas tiña o precedente dos Contos de Santos e Nadal de Ramón Otero Pedrayo, escritos en 1956, publicados postumamente por Galaxia en 1988, coa intención, en palabras de Pedrayo, «de contar aos máis e a nós mesmos intres e aconteceres sospeitados e non vividos». Ao que se sumaron dous contos de Álvaro Cunqueiro, publicados en Faro de Vigo o 24 de decembro de 1962, titulados «Olaf Gunnarson [o viquingo] estivo en Belén» e «O leigo de Viccino [conto de Reis]», rescatados por Ramón Nicolás en 1998. Narradores que anosaban unha tradición universal caracterizada por mesturar no tempo das trece noites e trece lúas un retrato da vida cotiá ou familiar de persoas humildes no que irrompe un elemento máxico ou extraordinario, como a presenza dos señores de Oriente ou do lapón Noel, que lles axuda a recuperar a esperanza ou polo menos a enxergar a liña do horizonte cos ollos do porvir. Xénero que desde Charles Dickens e o seu Un conto de Nadal (inglés: 1843; galego: Xerais, colección Xabarín 1985, Kalandraka 2019) utiliza como motor narrativo a procura dunha transformación na vida da protagonista á que os autores nosos engaden outros ingredientes como o humor e a presenza importante do inesperado. Xaora comparten esa tradición de solidariedade laica os contos de nadal de Rivas, hoxe xa clásicos, como «O namorado de María», «Madonna», «O partido de Reis» ou «A chegada de Ingrid», nos que se abordan algúns dos temas esenciais da literatura como o amor, a perda, a dor, o respecto, a esperanza… Contos que dúas décadas despois conmoven e convidan a compartir a luz dos afectos e dos compromisos como a estrela que nos guía. Bo Nadal galego!

Publicado en Nós diario:24/12/2025

Petróleo

/en , , , , , , , /por

Lendo no ensaio Literatura, lengua y cultura. Termodinámica aplicada (Anagrama 2025) de Jaume Subirana, atopo os datos da potente industria editorial catalá: 885 editoras, que publican 4.000 títulos, fabrican 111 millóns de exemplares, empregan a 4.700 persoas e ocupan a 18.000 colaboradoras. Sector que factura 1.500 millóns de euros, a metade do mercado interior español do libro, dos que 600 millóns corresponden a Cataluña e 278 aos títulos en catalán, o 23 % do mercado, que en cada Sant Jordi sube ao 50 %. Sector que edita en catalán sobre 9.000 títulos por ano, cifra superior á de Grecia, que non chega aos 7.000, Suecia con 4.000, Letonia con 2.000 ou Galicia con máis de mil. Cataluña conta cunha poboación que le habitualmente en catalán do 32,5 %, en 2016 do 26, 9 %, polo tanto que se incrementa na última década, subindo ao 55,7 % no segmento de dez a trece anos. Ecosistema do libro en catalán alicerzado sobre 108 empresas, que forman parte d’ Associació d’ Editors en Llengua Catalana; 1.713 membros d’ Associació d´Escriptors en Llengua Catalana, dos que apenas o 10 % se ocupa de forma exclusiva da escritura; 460 librarías que constitúen o Gremi de Llibreters de Catalunya. Ecosistema lector animado por un potente sector de lectura pública formado por 428 bibliotecas e 12 bibliobuses, con 3,5 millóns de usuarias, o 43,7 % da poboación, considerado como un dos servizos públicos mellor valorados; ao que se engaden 1.250 certames literarios e un amplo fenómeno popular e autoxestionado de clubs de lectura. Cultura do libro e da lectura que Carlos Puigdemont, presidente da Generalitat, cualificou con fachenda en Boloña (2017), cando Cataluña foi convidada de honra, como «o noso petróleo». Estando moi lonxe desa hiperliteraturización catalá, se comparamos con realismo esas cifras coas recentes do caso galego, non é difícil inferir que existe unha ameaza real de que o futuro do libro e da lectura en galego sexa a dun bonito glaciar destinado a desaparecer de forma silenciosa.

Publicado en Nós diario: 19/11/2025

Sete por cento

/en , , , , , , , , , , , , /por

A cota de mercado do libro galego acada un novo teito negativo: «SETE POR CENTO». Iso acredita o Informe de Comercio Interior del Libro 2024 da Federación de Gremios de Editores de España, sector que recupera músculo comercial superando os tres mil millóns de facturación e un crecemento anual do 6,3 %. Máis alá da dificultade de interpretar no informe as cifras do libro en galego e do libro editado en Galicia, que non cadran (para cando un informe monográfico do libro en galego, como o de 2007, contabilizando o editado en Madrid e Barcelona?), o devalo do comercio do libro en galego se acentúa, xa que acada os 13,4 millóns de euros, a metade da facturación das editoras da AGE, 27,5 millóns, que retroceden apenas un 0,4 % con respecto ao ano anterior. Cifras fracas que contrastan co excelente momento do libro en Galicia, un mercado de 194 millóns de euros, o 6,4 % do sector español, moi por riba do que nos corresponde por poboación. Esforzo editorial en galego compartido por 47 editoras (ás que habería que engadir as tres ou catro non asociadas aínda na AGE), o que amosa un sector diversificado, que no seu catálogo vivo depende cada menos das dúas “editoras tractoras”, no que a edición infantil e xuvenil se consolida como primeiro subsector, 31,3 % das novidades e o 39, 1 % da facturación, mentres o literario (“ficción” no informe) mantén a súa tradicional mala saúde de ferro, ofrecendo un terzo das novidades e unhas vendas de apenas o 11,8 %. Cifras que amosan a resiliencia dun sector que procura a súa viabilidade nas edicións electrónicas impresas de baixa tirada e na redución dos seus custes de creación editorial. Con todo o informe achega tamén algunhas cifras esperanzadoras, como as do incremento do emprego, unhas duascentas persoas nos cadros de persoal e outras tantas colaboradoras, tras máis dunha década de perdas continuadas, e as do mantemento do sector da libraría en vendas do 55,4 %, a pesar do incremento de Amazon, o que deixa varias luces acesas para o futuro.

Publicado en Nós diario: 12/11/2025

O festival do Vigo riquiño

/en , , , , , , , , , , , , , , /por

Dedico o artigo da semana en Faro de Vigo ao Hematofesti 2025:

Tras cinco xornadas de actividades formativas e espectáculos, o Hematofesti, o festival de humor e literatura infantil de Vigo, consolidouse como un dos referentes culturais vigueses e galegos do ano. Dirixido pola escritora Ledicia Costas e o ilustrador Alberto Vázquez, concibido como homenaxe á figura do escritor coruñés Miguel López «Hematocrítico», patrocinado polo Ministerio de Cultura, a Xunta de Galicia, a Deputación Provincial de Pontevedra, o Concello de Vigo e a Zona Franca de Vigo (o que merece os parabéns para todas as cinco administracións pola súa intelixencia colaborativa) e contando coa axuda de trinta empresas colaboradoras, recoñecido polo Observatorio da Cultura da Fundación Contemporánea como unha das mellores propostas culturais novas no estado do ano 2024, este festival vigués de atrevido formato híbrido, divertida comunicación, localización expandida (en dezasete espazos da cidade) e elegante espírito transgresor volveu facer barro coa súa programación de calidade (máis de sesenta actos) para públicos diversos, dende o infantil e mozo até o profesional da edición do libro e dos videoxogos, da comunicación e xestión cultural.

Exposición de ilustracións na sede da Deputación, presentacións de libros infantís nas librarías, sesións de contos e proxeccións de curtametraxes de animación nas escolas viguesas e metropolitanas, obradoiros de fanzines, talleres de xoguetes ópticos, de ilustración con tecido e fío, de debuxo chalado e un espazo gaming en Vialia foron algunhas das actividades deste segundo Hematofesti que non defraudou. Xaora, entre as novidades máis celebradas desta segunda edición, destacou o encontro «Cultura e economía», concibido como un binomio fantástico de creatividade e emprendemento, que contou coa participación de profesionais do audiovisual e empresarios do sector cultural. Dimensión profesional continuada na xornada do sábado co encontro «Queremos literatura infantil», coordinado por Eva Mejuto e Montse Pena Presas, centrado na edición do álbum ilustrado. Houbo presencia protagonista de espazos de humor, unha das almas do festival, dende a gravación en directo con público do programa Hora veintipico de Héctor de Miguel, á academia de comedia irreverente de Ignatius Farray, que fusiona o humor absurdo coa reflexión filosófica e política. Co seu monólogo provocador, até superar a ambigüidade das marxes, o humorista canario pechou a Hematogala, na que tamén participaron Los Hermanos Pódcast e as humoristas viguesas Sobria e Serena (Arantxa Treus e Jazmín Abuín), velada conducida con moita retranca e xenio creativo por María Lado e Xosé Antonio Touriñán, onde non faltou a enerxía da música de Grande Amore, IGMIG e Silvia Superstar.

O concerto proxección d’ As aventuras do príncipe Achmed (1926), o film pioneiro de animación con siluetas de Lotte Reiniger, sobre historias das mil e unha noite, para o que o compositor Brais González do vigués grupo Caspervek fixera en 2014 banda sonora, foi outro dos momentos musicais máxicos e inesquecibles cando este Hematofesti iniciaba a súa andaina. Festival que deu unha puntada de ouro cando tributou homenaxe a actriz e cantante Teresa Rabal, recoñecéndoa co premio «Lenda do Recreo 2025» pola súa traxectoria de catro décadas como referente do entretemento musical da infancia. Creadora de cancións xogo míticas como «Veo veo» e «Me pongo de pie», protagonista da película Loca por el circo (1982), filmada no Val Miñor, Rabal marcou a educación televisiva de varias xeracións de crianzas, as maiores hoxe na fronteira da cincuentena; ademais de acompañar a mudanza da sociedade española, que tras a morte de Franco conquistou os dereitos negados pola ditadura, necesitaba dun soporte emocional e formativo alternativo para os nenos e as nenas no entorno familiar.

Deseñado coa intelixencia creadora de Ledicia Costas e Alberto Vázquez, dous ourives da creación contemporánea, contando cun excelente equipo de profesionais e persoas voluntarias, este segundo Hematofesti amosou que en Vigo tamén é posible gozar con eventos culturais nos que as artistas son respectadas como as únicas protagonistas no contacto cos seus públicos. Hematofesti en dúas edicións ofreceu en Vigo un espazo alternativo de excelencia para unha cultura infantil contemporánea, hibridada nos soportes e nos xéneros, orgullosa da súa orixinalidade creativa e riquiña na súa comunicación, como gustaba a Hematocrítico. Fronte a exaltación da hipérbole, do ditirambo, do alleo e do fuleiro, que a tantos vigueses nos leva o demo nos dous meses futuros, Hematofesti ofrece a alternativa do respecto, da retranca, do orgullo polo propio e da excelencia do orixinal. Longa vida para Hematofesti, o festival do Vigo riquiño.