Bofill, o debuxante do Faro

/en , , , , , , , , , , , , , , , /por

Dedico o artigo da semana en Faro de Vigo ao pasamento de Bofill, o debuxante de Faro:

O pasado día 19 de abril morreu con noventa anos Pedro Ruiz Bofill, profesor e debuxante do Faro de Vigo durante catro décadas. Nacido en Barcelona en 1936, confesoulle a Félix Caballero nunha longa entrevista que chegara a Vigo con apenas 24 anos, grazas a que o seu irmán, que montara aquí unha óptica, o avisara de que Faro precisaba un debuxante. Pedro mudouse a correr de Madrid, onde aprendía o procedemento de entintaxe nun estudio que traballaba para a editorial Rollán, a que logo sería mercada por Bruguera e que publicaba con éxito a colección policial «Aventuras del F.B.I.». En Faro de Vigo comezou a traballar tanto para o xornal, entón dirixido por Francisco Leal Insua, como para a imprenta onde deseñaba carteis, trípticos e todo tipo de anuncios publicitarios. Ao xeito das tiras de Alex Raymond, o creador de Flash Gordon e o detective novaiorquino Rip Kirley, Bofill debutou nas páxinas do decano en 1960 cunha tira diaria policial, cuxos guións escribía o inesquecible e cultísimo Francisco Pablos.

Xaora, foi a súa páxina primeira ilustrada en Faro, a que a finais de xaneiro de 1961 dedicou ao secuestro do Santa María por un comando galego-portugués. Dende entón, sempre no cadro de persoal de Faro, Bofill ilustraría milleiros de páxinas e publicaría, sendo directores Cerezales (1961-1964) e Cunqueiro (1965-1970), centos das súas caricaturas, que consideraba só podía facer cando coñecía os aspectos máis esaxerados do personaxe. Como salientou Rafa López no seu excelente obituario en Faro, Bofill compartiu o traballo xornalístico coa súa vocación de profesor de debuxo, formado, primeiro en Madrid con Carlos Sáenz de Tejada, logo, na década de 1980, en Bilbao, onde se licenciou en Belas Artes, na especialidade de pintura e escultura. Con esa credencial superou as oposicións de acceso á función pública, como profesor de Plástica durante anos no IES de Chapela, tamén o seu primeiro director, durante 1992.

No entanto, Bofill pasará a historia da cultura galega como un dos pioneiros da banda deseñada, desde que en 1962 publicou na revista Vida Gallega, entón dirixida por Álvaro Cunqueiro e cuxa cabeceira fora adquirida por Faro de Vigo, a súa primeira historieta: El tesoro de Rande (1962), á que seguiu, o seu primeiro libro, Historia da Reconquista de Vigo (1977), sobre un guión de Lalo Vázquez Gil. Aquelas cinco pranchas, en formato comic book (17 x 26 cm), grampadas e impresas a cor, abriron o vieiro da utilización da narrativa debuxada para ofrecer información histórica de forma atractiva e visual. Bofill coa eficacia narrativa do seu debuxo de liña clara, ao xeito do cómic belga, e a súa habilidade para empregar diversos planos e recursos expresivos, abriu unhas posibilidades que ensaiaran tamén Reimundo Patiño e Xaquín Marín.

Bofill deu outro paso creativo con «As aventuras dun neno galego», a que consideramos a primeira serie do cómic en galego dirixida a lectorado novo. Con guións de Xesús Franco e asesoría histórica de Hidalgo Cuñarro, o proxecto nacido en 1983 nas páxinas d´«A pizarra», o suplemento de educación de Faro de Vigo, ampliouse a tres álbums de 60 páxinas, editados pola Consellaría de Educación e Cultura: Os homes do fin do mundo (1985), Os fillos de Breogán (1985) e A grande viaxe polo río (1988). Proxecto que deu pé a outro máis ambicioso, que lle levou varios anos debuxando de forma incansable: A historia ilustrada de Vigo (1996-1997), publicada en 72 fascículos por Faro de Vigo, nos que Bofill fixo 432 pranchas sobre textos preparados pola redacción do xornal.

Outra das proezas creativas de Bofill foi a súa colaboración con Serigrafía Galega de Álvaro Álvarez Blázquez, deseñando a maior parte das portadas da colección «O Moucho» da editorial Castrelos de Xosé María Álvarez Blázquez, aparecidas entre 1967 e 1983. Bofill aproveitou as posibilidades técnicas das tintas planas da serigrafía para ofrecer un deseño de portadas de gran unidade formal ao tempo que moi diverso pola súa facilidade para caricaturizar en situacións humorísticas, onde asoma a retranca dun «galego», ao que se lle quere icona de galeguidade. Así deixou Bofill portadas inesquecibles como a de Catecismo do labrego (1967), Sal e pementa (1968), Retorno a Tagen Ata (1971) ou A pega rabilonga (1971), entre outra que competían entón coas portadas de Xohán Ledo en Galaxia ou de Isaac Díaz Pardo en Ediciós do Castro.

Fose este novidoso traballo de deseño de portadas, fose o de autor pioneiro de centos de pranchas de narrativa debuxada, fose o labor formativo que deixou pegada sempre entrañable no seu alumnado, Pedro Ruíz Bofill merece o recoñecemento que a súa cidade de adopción non lle soubo dar. Preparar unha mostra do seu traballo gráfico é unha tarefa que non se debería adiar. Os nosos abrazos para a súa viúva e familia.

A edición literaria entre a precariedade e a resiliencia

/en , , , , , , , , , , , , /por

Non hai análise posible do estado da edición en galego sen reparar na a modalidade literaria que funciona como o seu cativo escaparate en medios e redes, inducindo ao erro de identificala co conxunto do sector. A efectos de análise do seu estado, continuando a entrega anterior sobre a literatura infantil e xuvenil, seguiremos a convención dos estudos de Comercio Interior do Libro da Federación de Gremios de Editores, que considera catro modalidades: a primeira, a Literatura, que abrangue as publicacións de narrativa, poesía e teatro, ademais de ensaio e crítica literaria; a segunda, a Literatura Infantil e Xuvenil; a terceira, o Libro de Texto e materiais didácticos; e, por último, a de Non Ficción, un caixón de xastre no que se inclúen os textos de ciencias e tecnoloxía, ciencias sociais (a máis relevante na edición galega), ademais dos libros e divulgativos (gastronomía e guías de viaxe), así como as enciclopedias e dicionarios impresos, que na actualidade sofren unha crise gravísima, mitigada con algunhas reimpresións das súas versións escolares, prescritas e 3º de Educación de Primaria ou 1º de ESO.

Os datos máis recentes dos que dispoñemos, aínda do Comercio Interior do Libro de 2024, amosan que a edición de Literatura supón o 25,5 % dos títulos impresos publicados en galego polas editoras da AGE, 199, aos que estimamos habería que engadir outros 30 publicados por editoras que non forman parte da AGE. Como os exemplares de Literatura, 232.000, supoñen 25,4 % dos impresos en galego e os 1.707 títulos, o 19,30 % do catálogo dispoñible nas librarías. Por último a tirada media da edición literaria é de 1.165 exemplares e a facturación, apenas 1,6 millóns de euros a prezos de capa, supón o 18,30% do conxunto do sector.

Datos de 2024 que comparados cos do ano 2007, tras a aprobación da Lei do Libro e a Lectura, momento do maior fulgor da edición galega na Autonomía, indican que a edición de Literatura retrocede en todos os eidos: en títulos o 25,18 %; en exemplares o 46,10 %; en tirada media no 28,39 %, a pesar de que está por riba do sector, 1.099; en catálogo o 49,26 %, froito das descatalogacións masivas, que afectan a todas as modalidades, coa intención de reducir custes de almacenamento, sobre todo, das editoras tractoras do sector (Xerais e Galaxia); e mesmo en facturación o 11,10 %, tras acadar en 2015 o 2,8 millóns de euros, o que na última década acentuaría a perda de vendas literarias nun 42,85 %. Cifras que non poden agochar o paso atrás, compartido coas modalidades de Libro de Texto e de Non Ficción, sufrido pola edición literaria impresa en galego, a pesar da súa resiliencia. Descenso mitigado polo desenvolvemento dunha edición dixital, atenta a ofrecer a posibilidade de lectura en pantallas, sobre todo, de novela, como se pode comprobar no catálogo dispoñible do programa «GaliciaLe», que supera os dous mil títulos, sendo xa superior ao dispoñible en formato impreso.

Ademais, ten interese coñecer a composición desta edición literaria que, como podemos comprobar consultando os datos, está liderada pola edición de Narrativa (novela e relato), con tendencia continuada de crecemento, en termos relativos, dende o 51,12 % en 2007 ao 66,83 % en 2024. Noutras palabras máis de seis de cada dez libros literarios en galego son narrativos, unha cuarta parte de poesía e teatro (dos que carecemos de datos desagregados) e o resto, correspondente a ensaio e crítica, nunha proporción cada vez máis reducida. Primacía da Narrativa a que non é allea a continuidade da publicación das novidades das coleccións Xerais Narrativa e Galaxia Literaria, tractoras da modalidade, que superan no seu catálogo histórico os cincocentos títulos de cada unha delas, ofrecendo entre 15 e 25 títulos novidades cada ano, xeralmente xa de forma simultánea en edición impresa e en formato epub.

Oferta á que se suman as novidades da colección «Narrativa actual» de Aira editorial, ademais da importante achega das editoras especializadas en tradución literaria: Rinoceronte (2005), que publica 15 novidades ao ano e chegou a 214 títulos de catálogo de obras traducidas de 40 linguas; Huguin e Munin (2011), que ofrece 8 novidades ano, 2 cada trimestre, e chegou a 142 títulos en catálogo de 18 linguas; e Irmás Cartoné (2014), que publica a un ritmo de 4 novidades anuais e chegou a un catálogo de 51 títulos. Obras literarias traducidas das que se ocupan tamén as editoras xeralistas e as especializadas en poesía, que estimamos chegan ás 40 novidades por, arredor do 20 % da totalidade da edición de Literatura.

Como é imprescindible sinalar a fenda de xénero existente na edición de Narrativa, onde no ano 2024 as novidades das narradoras non superaron o 30 % da oferta. Outrosí supón a publicación de libros de relatos, que representa apenas o 10 % dunha oferta monopolizada pola novela. Sen esquecer, nesta ollada de grande angular, que son apenas 50 as novidades de poesía editada polos membros da AGE, que acadan unha facturación de 100.000 euros, moi por baixo das 67 e dos 250.000 euros facturados en 2007. Atendendo a que o 60 % das vendas de literatura galega se efectúa nas librarías, o 25,9 % son vendas directas das editoras a centros escolares, o 3,30 % en hipermercados, sendo pouco significativas as realizadas en Internet .

Por último, convén reparar en que os dereitos de autoría da edición literaria galega supuxeron en 2024 apenas 160.000 euros, cantidade moi por baixo do pagamento de autorías de 2007. Retroceso comercial que no caso do libro literario galego ten tamén que ver coa súa escasa visibilidade nas propias librarías, a pesar de estar máis presente nos medios e nas redes ca outras modalidades do libro galego.

Publicado en Nós diario: 22/04/26

Festa do libro e da lectura

/en , , , , , , , , , , , /por

Dedico o artigo da semana en Faro de Vigo á celebración do Día do Libro e da Lectura:

Novidade deste 23 de abril é o programa de actividades literarias organizadas polo concello de Vigo con motivo da celebración do «centenario do día do libro» e doutra homenaxe a Domingo Villar. Iniciativa de interese polos escritores e escritoras protagonistas, na que botamos en falta a presenza dos libros e das librarías na rúa, como eixo da mobilización lectora que se pretende, como da ausencia de calquera tipo de achega no programa das vinte e nove editoras metropolitanas viguesas (Agoeiro, Belagua, Clío, Creotz, Cumio, Cydonia, Dismes, Dos acordes, Edimaes, Elvira, Engaiolarte, Euseino, Fosfatina, Galaxia, Instituto de Estudios Vigueses, Ideas Propias, Ir Indo, Lobito Bueno, Lusco e Fusco, MC Sports, Morgante, Nova Galicia edicións, Patas de peixe, Plutón Kids, Rinoceronte, Solar de edicións, Triqueta Verde, Trymar e Xerais), máis do sesenta por cento do sector editorial galego que coa súa actividade terma da industria metropolitana de artes gráficas e fan de Vigo a capital editorial de Galicia.

Programa presentado como centenario do Día do Libro que se comezou a celebrar en España o 7 de outubro de 1926, data que se cría do nacemento de Cervantes, mais que en 1930 pasou ao 23 de abril, cando se acreditou que esta foi a data da morte do autor do Quixote, mais que non sería oficializada até que en 1933 se celebrou en Madrid coa participación do goberno. O investigador José Luis Mateo Álvarez, no seu libro A Sociedade de Amigos da Arte de Vigo. Unha década de actividade cultural (IEV, 2022), acredita que en Vigo os actos da Festa do Libro estaban organizados pola Escola de Comercio e o Instituto de Bacharelato, coa colaboración das principais librarías que en 1933 organizaron a Semana do Libro como unha feira diante do Pazo de Xustiza na rúa do Príncipe. No ano seguinte a Festa do Libro contou coa participación dos Amigos da Arte, que desenvolveron un programa de actividades literarias, sobre todo de recitais poéticos dos autores vigueses do momento (como o xornalista, Bene Conde, tamén pintor e fotógrafo, Julio Sigüenza ou Urbano Rodríguez Moledo, poeta e dramaturgo, que sería fusilado en 1936) para apoiar a iniciativa da saída dos libros á rúa.

Este día do libro, no que lembramos aquela Festa do Libro republicana, é o momento de reclamar a creación da rede de bibliotecas na cidade, onde Vigo arrastra unhas carencias inadmisibles, que vimos denunciado nos últimos vinte e cinco anos. O conflito entre o concello de Vigo e a Xunta de Galicia, que non se poñen de acordo sobre as características da Biblioteca do Estado (para a que parece se conta con espazo para construíla no Chouzo), porén, pode volver adiarse ante a ausencia de Presupostos Xerais do Estado. Secasí é boa noticia a colocación da primeira pedra da Biblioteca de Teis e o compromiso expresado polo alcalde que tería as condicións da Xosé Neira Vilas do Calvario, o que de confirmarse orzamentariamente, permitiría facer realidade a existencia, por fin, dunha rede de bibliotecas municipais viguesas, como centros de fomento da lectura e da actividade literaria, o que, a súa vez, pasaría pola dotación de persoal especializado e fondos para a actual sala de lectura de Navia. Rede na que a medio prazo deberían incorporarse as importantes bibliotecas especializadas viguesas, a da Fundación Penzol e a do Instituto de Estudios Vigueses, como unha sala divulgativa do Arquivo de Vigo e do Arquivo do Porto de Vigo.

Sen esquecer que esta festa do libro é un momento propicio para recuperar o proxecto estratéxico de solicitar a UNESCO a declaración de Vigo como «Cidade da Literatura», incorporándose así a unha rede selectísima de 53 cidades de 39 países e 6 continentes que ofrecen un espazo de intercambio literario e de creación cara o mundo dos seus autores e autoras. Unha distinción da UNESCO que recoñecería a excelencia literaria e apoiaría os proxectos de proxección internacional da importante industria editorial viguesa. Xaora, Para outorgala, a UNESCO valora o cumprimento dunha serie de requisitos, todos eles dirixidos ao compromiso desas cidades de integrar a literatura e a lectura no desenvolvemento urbano sostible. Condicións que, coa mellora da dotación bibliotecaria en marcha, Vigo cumpre de máis: o carácter literario forma parte do ADN dunha vila creada polo poeta Martín Codax, que hoxe conta cun mapa literario que identifica 153 autores e autoras, 285 títulos narrativos e máis de 3.300 referencias literarias; como conta cunha industria editorial diversa e profesionalizada, con actividade dende hai dous centos anos; ademais de actividades, festivais e premios de fomento da creación literaria. O sector privado do libro debería colaborar co concello na preparación desta candidatura, que proxectaría no mundo o Vigo literario.

Reconquista fiel

/en , , , , , , , , , , , /por

Dedico o artigo da semana en Faro de Vigo a publicación de Fidelidade viguesa (Instituto de Estudios Vigueses, 2026) de Jorge Lamas:

A pasada festa da Reconquista foi un éxito: superou todas as cifras de participantes, postos e presenza do folclore, tanto na música popular galega como na exaltación e coidado do vestiario tradicional. Despois de trinta e dúas edicións, a Reconquista consolidouse como a festa popular primeira do Vigo do século XXI, debendo ser recoñecida con carácter internacional pola súa temática histórica e a cantidade de participantes activos. E quen llo ía dicir aos membros da Asociación Veciñal e Cultural Casco Vello de Vigo, presidida hoxe polo incansable Fiz Axeitos, que nos noventa co barrio moi deteriorado tiveron o gran acerto de representar o relato dos acontecementos da invasión francesa e reconquista da vila amurallada de 1809 como mito fundacional da cidade de Vigo.

Éxito veciñal indiscutible, froito da constancia activista teimosa desta asociación, tamén organizadora do entroido e da saída de manueles, tras meses de ensaios, do enriquecemento do argumento da festa e da incorporación de elementos etnográficos e folclóricos, sobre todo da música tradicional galega, onde Vigo é potencia mundial, como da ampliación da súa celebración ao paseo de Afonso e a rúa Elduayen, gañadas para sempre como espazo público peonil.

Reconquista estudada polos historiadores do Instituto de Estudios Vigueses (IEV), como parte da guerra peninsular, entre Francia e Inglaterra, entre os que destacan as achegas do xornalista vigués Jorge Lamas Dono, autor de Historias de Vigo (Xerais 2018), O Vigo que viron os franceses na Reconquista (IEV 2021) e Da Calzada ao Casco Vello (Xerais 2023). Coincidindo coa Reconquista publica A fidelidade viguesa (IEV 2026), libro onde repasa a historia política de Vigo ao fío do seu título de cidade, o seu desenvolvemento de pequena vila á cidade, recoñecida como tal en 1810, tras derrotar ao exército de Napoleón, polo que foi distinguida cos títulos de «leal e valorosa» e, máis tarde, co de «sempre benéfica», a raíz da acollida solidaria a milleiros de soldados retornados en condicións deplorables da guerra de Cuba de 1898.

Lamas repara que no título non aparece documentado o adxectivo «fiel», a pesar de que foi aprobado en 1987 cando a corporación presidida por Manuel Soto aprobou, a instancias do informe de Lalo Vázquez Gil, o cronista oficial da cidade, a proposta de honras, títulos e símbolos. Lamas investiga no que chama a «lea do título», xa que comprobou que «fiel» non estaba presente nos documentos das concesións reais orixinais, sendo incorporada en 1837 e 1841 sen contar con apoio legal, aínda que máis tarde co apoio na súa difusión dos xornais Faro de Vigo e La Oliva. Primeiro esculca no uso deste adxectivo na bibliografía clásica viguesa e logo procura (sen fortuna) a súa presenza nos primeiros documentos vigueses: o do preito entre veciños de Vigo e Canadelo en 1097, onde aparece o nome de Vigo, pasando pola primeira referencia como vila (1234) e o paso da súa xurisdición ao Arcebispado de Santiago, até a súa primeira expansión como vila portuaria durante o reinado de Juan II e o aumento de poboación en 1497 cando Santa María de Vigo adquiriu rango de colexiata. Lamas identifica entre documentos privados do XVII e XVIII fórmulas que adornan o nome da vila de Vigo como «moi nobre e leal», mais sen carácter oficial.

Xaora, a cerna da investigación sobre a suposta fidelidade viguesa atópaa Jorge Lamas no documento do 27 de outubro de 1810 do Consello de Rexencia que lle outorga a Vigo o título de «cidade leal e valorosa», sen esquecer que esta condición a libera do pago dos impostos correspondentes por todos os servizos ao acceder á categoría de cidade. Distinción viguesa que provoca un preito con Tui, que se considera prexudicado economicamente, e se alongará case unha década na que Vigo contará cun apoderado en Madrid para representar os seus intereses na Corte. Lamas conclúe que se ben non hai respaldo legal nin documental para o inclusión de «fiel» no título da cidade, foi legalizada na sesión plenaria do 7 de abril de 1987, como sucedeu co escudo, no que se insire o lema da cidade. Peza heráldica cuxa evolución tamén nace das consecuencias políticas da Reconquista e das Cortes de Cádiz, que o 6 de agosto de 1811, aprobaron un decreto polo que «serían incorporados á Nación todos os señoríos xurisdicionais de calquera clase e condición». O que no caso de Vigo levou a que a corporación solicitase a substitución da cuncha, que representaba ao señorío de Compostela, por unha árbore, a oliveira, representación do novo mundo, onde Jorge Lamas, atopa a orixe do actual escudo vigués, ao que en 1949 se lle incorporaría un toque mariño.

Recomendo estoutra alfaia da historia viguesa de Jorge Lamas, outra chave para entender o Vigo contemporáneo e as raíces da vila milenaria e da cidade centenaria que é.

 

O galego, ben da humanidade

/en , , , , , , , , , , , , , /por

Dedico o artigo da semana en Faro de Vigo a reflexionar sobre o futuro da lingua, a raíz doutro texto de Xosé Luis Barreiro Rivas, «Ningunha lingua é eterna»:

Un amigo fíxome chegar o artigo de Xosé Luis Barreiro Rivas «Ningunha lingua é eterna» publicado no xornal conservador da Coruña. Non fixo falta ser o inspector Caldas para concluír que o articulista quedou irritado coas enquisas pre-electorais, que aventuran un excelente resultado para o BNG. Pouco tardou o veterano político de Forcarei en coller o lanzachamas da «imposición do galego» e da utilización por parte dos nacionalistas do idioma. Xaora, baixo a aparente retranca e a pretensión delirante de contar cunha lingua universal co 60 % de palabras inglesas, chama a atención que quen foi vicepresidente da Xunta de Galicia, cando se aprobou a Lei 3/1983 de Normalización Lingüística e que foi principal responsable da apertura da Radio Galega (1984) e TVG (1985) e do carácter monolingüe das súas programacións, trasacordase e pretenda agora cun chaplaso nunha columna se desentendese das políticas públicas de uso e fomento do galego das que foi responsable.

Sen intención de enredar o palangre, agoiro que este texto non é só unha chiscadela de ollo aos electorados de Democracia Ourensana e VOX, partido fascista que esixe ao PPdeG a derrogación das políticas lingüísticas. Tras o fracaso do decreto 79/2010 de Plurilingüismo, que retirou xa ao galego das aulas das escolas infantís, os populares estarían dispostos a asumir un novo retroceso: a desregularización da utilización do idioma nas administracións públicas, incluídas as educativas e os medios de comunicación públicos. O galego quedaría a intemperie ao abeiro da escolla que cada falante. Noutros termos: «o galego só para quen o quera». Avalado polo vello argumentario da «imposición del gallego», xa utilizado (con éxito) polo PPdeG en 2009, con Rueda á cabeza, doutrina á que agora Barreiro engade a necesidade de «aforrar as subvencións» que reciben as editoriais, empresas que para el «editan libros con forceps» para «un nicho cultural». Barreiro traballa para quecer adiantando o discurso que poidan necesitar Feijoo e Rueda, sen importarlle utilizar afirmacións falsas, como as referidas as axudas de pouca monta que recibe o sector editorial galego, ou o que é máis grave, obviar o marco xurídico estatutario que recoñece a pluralidade lingüística, a cooficialidade e o galego como lingua propia.

Non é inocente este artigo de Barreiro, escrito para «darlle unha pensada» ao tema do galego. Un texto que nos devolve quince anos atrás, cando Feijoo decidiu rachar co consenso acadado arredor do Plan Xeral de Normalización da Lingua de 2004. E coma fixeramos entón non está de máis lembrar que o idioma non é de ninguén, porque é de todos, que o galego non é de onte nin de hoxe porque é de sempre. A lingua non se protexe nin se preserva para a cidadanía galega actual, senón que se garda e continúa –como lle escoitamos ao escritor Xabier DoCampo– para os de sempre, para os que foron, para os que son e para os que han ser. Como debería coñecer  Barreiro que a lingua nin sequera é patrimonio dos que a usan, senón que é un ben da humanidade enteira. Patrimonio inmaterial para preservar, coidar e estender no seu uso, como para entregar con xenerosidade e orgullo aos nosos fillos e fillas e os netos e netas, coa intención de que se fagan responsábeis da cadea que tamén eles haberán de transcender.

Falamos a lingua que recibimos con amor das nosas familias, a que levan as palabras de aloumiño da infancia nosa, as que conteñen as que expresan o noso xeito de estar no mundo. A alma dun pobo é a súa cultura propia e o seu instrumento é a lingua. Así dicimos na fala galega viguesa: barolo, berete, canicouva, chiflaso, feixón, lestre, meniña, pachán, pisco, raparigha, sudre, torreiro, vitrasa, ou xira, entre outras. E expresamos as nosas emocións en frases, como as recollidas por Moncho Seixo no libro Non todo o que cae na rede é peixe (Morgante 2026): «a Cidade da Oliveira» para referirse a Vigo ou «facer barro coas orellas» para expresar que unha actividade foi moi ben. Palabras e frases que fan de nós o que somos.

Doulle razón a Barreiro Rivas cando identifica un retroceso no uso do galego, mais xa non acredito que sexa inevitable a súa desaparición coma el imaxina. Os sociolingüistas reclaman para conservar un idioma unha cidadanía comprometida coa preservación do seu patrimonio inmaterial máis valioso. Argumentan que ninguén imaxina que a fachada do Obradoiro puidese botarse abaixo, tras identificar algunhas gretas na súa estrutura; abondaría para conservala contar con recursos suficientes para reparala. Outro tanto sucede coa lingua nosa, non imos deixala morrer porque identifiquemos algunhas fendas, certo que moi grandes; é imprescindible que tanto os poderes públicos como a comunidade de falantes asuma a obriga de reparalos. E non habería que darlle unha pensada a esta tarefa?

Lix primeiro piar da edición galega

/en , , , , , , , , , , , , , , /por

Coincidindo co aniversario do nacemento do escritor dinamarqués Hans Christian Andersen o 2 de abril celébrase o día internacional do libro infantil e xuvenil. Promovido polo IBBY, do que Galix é a sección galega, neste 2026 correspondeu a oficina chipriota convocar o día co lema «Sementar historias e o mundo floreceu» que recoñece o valor dos libros e da lectura e a súa potencia para mellorar o mundo nun momento tan fráxil e complexo da historia do propio planeta.

Data que constitúe unha oportunidade magnífica para pulsar o estado da Literatura Infantil e Xuvenil (LIX) que tras a pandemia consolidouse como piar da edición galega, tanto polas cifras do volume de edición e facturación como pola calidade e diversidade da oferta das vinte editoras que publican libros infantís en galego, dende as especializadas dende hai case tres décadas (Kalandraka e OQO), pasando polas aparecidas nesta terceira década do século XXI (Aira, Algar, Antela, Boadicea, Bolanda, Cuarto de Inverno, Fosfamina, Patas de peixe, Pepa a Loba, Retranca, Triqueta Verde, Verdemar, entre outras), nun subsector onde continúan tendo un peso moi elevado as coleccións de lecturas graduadas das editoras xeralistas e educativas, como Baía, Cumio, Galaxia, Hércules, Galaxia, Rodeira, Tambre e Xerais.

Abonda con analizar os datos dos cadros, referidos a edición das editoras da AGE en 2024, para entender que a LIX, na que incluímos a edición de cómic, é o primeiro piar do sector xa que supón o 37,60 % dos títulos publicados (321), o 39,80 % dos exemplares impresos (máis de catrocentos mil) e o 39,40 % da facturación (10,84 millóns de euros), conformando ademais o 27,70 % do catálogo (con 6.489 títulos).

Liderado actual que se foi consolidando dende hai unha década, cando as editoras educativas da AGE aproveitaron a súa rede de promoción escolar e aumentaron a súa oferta de LIX coa intención de compensar a diminución do libro de texto e os recortes das axudas para compra de novidades e para a publicación de materiais didácticos.

Unha estratexia que levou a que en 2015 o que chamamos «edición educativa» (texto + lix) supuxo o 75,00 % e a «edición xeral» (literatura + non ficción) o 25,00 %. Porcentaxes de edición que se equilibraron un pouco en 2024 cando a educativa baixou un 70,60 % e a xeral 29,40 %, o que amosa que na última década se consolidou o peso decisivo da edición dirixida aos centros escolares.

Cifras da LIX que poden ser entendidas mellor se comparamos as de 2007, 2025 e 2024, nas que se aprecia que se ben diminúe o volume de edición, tanto de títulos (-31,26 %) como de exemplares  (-62,63 %), como da tirada media (-45,90 %), se duplican tanto os títulos de catálogo como a facturación, o que podemos entender como unha mellora da xestión editorial da LIX. Cifras todas elas que no marco da crise do conxunto do sector, que reduciu tanto vendas como volume de edición, expresan a resiliencia do mercado interior do libro infantil galego, que mesmo comeza a ser atractivo para editoras radicadas fóra de Galicia.

Non dispoñemos de datos do mercado de exportación, liderado de forma indiscutible por Kalandraka, premio nacional ao mellor labor editorial cultural 2012, que publica en sete linguas e posúe selos propios en Portugal e Italia, considerada unha das mellores editoras europeas de LIX. A ampliación deste mercado exterior é un dos retos do subsector, para o que é imprescindible contar cunha estratexia de proxección internacional da que carece a edición e a lingua galega.

Xaora, particular importancia ten na situación da lix actual o éxito do modelo de bibliotecas escolares, tanto no referido ao Plambe (Plan de Mellora) como a proxectos como Biblioteca Creativa ou Clubs de Lectura. Os fondos destinados a estes programas, sobre todo para adquisición de novidades e renovación de coleccións contribúen a incrementar a facturación do sector da LIX, como se reflicte nos cadros. Pola contra, a oferta de libro infantil e xuvenil en galego e en formato epub aínda está moi por baixo da oferta do libro de narrativa, como se pode comprobar consultando o catálogo de GaliciaLe. Outro tanto sucede no catálogo reducido dos programas de lectura inclusiva, sexa de audiolibros e de lectura fácil, para os que a Consellaría de Cultura destinou en 2025 unha partida específica de axudas para promover esta oferta.

Por último, afecta tamén ao desenvolvemento (e visibilidade) da LIX os festivais arredor do xénero e da lectura como O Salón do Libro de Pontevedra, Viñetas desde o Atlántico da Coruña, Hematofesti de Vigo e Culturgal de Pontevedra, xa consolidados e dirixidos a un público familiar. Outro tanto sucede coa proliferación de premios de lix, algúns de moi baixa dotación e edición pouco coidada, entre os que botamos en falta, porén, un premio ao mellor libro infantil e xuvenil do ano, como no seu día foi o Rañolas, que podería ser patrocinado polas catro deputacións e organizado por Galix, para presentalo entre os seus candidatos bienais da Lista de Honra do IBBY.

Publicado en Nós diario: 31/03/2026

Portalén

/en , , , , , , , /por

Dedico o artigo da semana en Faro de Vigo a Portalén:

Foi o etnógrafo e escritor Calros Solla, autor do poemario herba de Vigo (Morgante 2025), quen en 2002, coincidindo co ano Sarmiento, deu conta das trinta estacións míticas do que chamou «Montaña Máxica», entre elas o acervo lendario de Portalén, nos montes Castelo e Seixo, na serra do Cando, localizados entre os concellos de Cerdedo, Cotobade, A Lama, Forcarei e Beariz. Solla documentou con testemuñas orais de cinco petrucios e matrucias, que cando subiron con el ao monte revelaron a existencia no Seixo da «porta do Máis Alá», á que os informantes chamaron «Porta do Outro Mundo», «Porteliña», «Coto dos Chirimelos» ou «Marco da Ventana». Sería en 2005, no libro Almanaque de encantos. Mitoloxía da Serra de Cerdedo (Ediciones Cardeñoso), cando Solla chamou «Porta do Alén» ou «Portalén» a unha pedreira, ou petouto furado, que imita ao monumento de Stonehenge, quizais pola presencia dunha pedra colocada en difícil equilibrio entre outras dúas coma se dun lintel se tratase conformando un oráculo de Samaín frecuentado pola xente no mes de santos e defuntos. Segundo o relato destas testemuñas alí depositaban pan e viño e abeiraban candeas, xa que aos mortos tamén lles sabía a luz, como tributo dos consellos que recibirían dos seus finados, un segredo que de ser revelado viraríaselle rouca a voz a quen o fixera.

Advirte Solla, no seu relato mítico que aquel que atravesase Portalén, debería facelo de norte a sur, estando obrigado a realizalo despois en sentido inverso, a menos que preferise correr o risco de ficar no «Outro Mundo» para sempre. Segundo se pode ler no texto do roteiro da Montaña do Seixo, iniciado por Solla hai dúas décadas, organizado hoxe polo colectivo Capitán Gosende, achegado a Portalén atópase o impoñente «Marco do Vento», pedrafita de seis metros de altura, que imita a un menhir, lugar onde os ventos dan a volta. Na súa proximidade está a chaela da Santa Mariña, onde se celebraba a «feira da nabiña». No roteiro trentino de Solla, unha iniciativa de creación e recreación da mitoloxía popular, a segunda estación é a de «Outeiro do Castro» ou «Castro Ghrande», un pasadeiro soterrado que comunica o rueiro asolagado de Trentiñán, o Castro Ghrande e o Pozo Sangoento, onde se garda unha fermosa moura, un rato e unha galiña choca. O circo da Montaña Máxica péchao a terceira estación, a cimeira do Outeiro do Colo, teito do monte Seixo (1.014 metros) que segundo a tradición é o bandullo dun xigante durmido, tamén miradoiro de privilexio no que se ven as tres Rías Baixas.

Este relato literario, recollido nos libros de Calros Solla, como Monte Seixo. O santuario perdido dos celtas (Morgante 2021), inserido no proxecto de protección do patrimonio natural da Serra do Cando e do inmaterial da sabenza popular que os seus confidentes confiaron ao autor, leva dado pé a múltiples iniciativas. A máis recente a do grupo Treixadura que decidiu titular o seu novo disco co nome de «Portalén». Iniciativa que une a música tradicional galega co proxecto da Montaña Máxica e o santuario pagán de Portalén, promovido por Solla e o colectivo Capitán Gosende. Nome eufónico e musical que axudará a recoñecelo como topónimo e a facer máis visible unha iniciativa de defensa do patrimonio que até agora foi desconsiderada polos concellos da Terra de Montes e pola propia Xunta de Galicia, mais que a pesar de non contar con patrocinio institucional continúa incrementando o seu número de visitantes.

Comentario á parte merece o Portalén de Treixadura, estreado nun concerto máxico de hai dez días no García Barbón, tanto o tema con ese título, cheo de misticismo e sutileza narrativa, como o conxunto do traballo, probablemente, o máis coidado da historia de máis de tres décadas desta agrupación tan singular, un cuarteto tradicional de cinco membros con once voces masculinas, que representan a forza do canto colectivo. Pertenzo dende hai décadas á comunidade de Treixadura, choro con moitos dos seus temas, coñezo o seu repertorio caracterizado pola pulcritude da súa conexión coa raigame da música de gaita ao xeito Rías Baixas, a cargo de tres virtuosos, os mestres Xaquín Xesteira, Pablo Nogueira e Magoia Bodega, en diálogo co acordeón de César Longa e a percusión de Antón López «Toniño» que lle achegan contemporaneidade jazzística ás voces tradicionais do orfeón masculino, un patrimonio da nosa música de raíz. No traballo de 19 temas, aventuro que «Caramuxos», iniciado con moito humor co relato dunha liorta veciñal, axiña pasará a encabezar as preferencias das treixadurás. Outrosí creo sucederá con «Muiñeira da Moa» ou «Foliada do Desdén», na tradición máis xenuína do grupo de temas como «Fisterra», «Se chove» ou «Muiñeira do Santo Amaro». Recomendo a experiencia de facer o roteiro da Montaña Máxica escoitando Portalén de Treixadura.

A batalla invisible

/en , , , , , , , , , , /por

Dedico o artigo da semana en Faro de Vigo ao libro de Gaston Leroux A batalla invisible:

Fanse corenta anos da publicación da tradución ao galego d’ O misterio do cuarto amarelo (Xerais 1986) coa que Gaston Leroux debutou en 1907 no xénero de «misterio en cuarto pechado», a primeira das oito aventuras de Joseph Rouletabille, xove xornalista e detective afeccionado. Como tamén está en galego O fantasma da ópera (Xerais 1998, tradución de Ana Luna e Xoán Garrido), novela gótica publicada en 1910 que acadou grande éxito, unha das primeiras levadas ao cine, na que mestura intriga, humor e fantasía. Porén, aínda non foi traducida La bataille invisible (1917), localizada na Ría de Vigo, publicada en castelán por Aguilar (1950) e recuperada polas viguesas Ediciones Agoeiro (2020), nunha edición promovida por Manuel Seoane Cordal, presidente da asociación Hermérico, prologada por Ceferino de Blas, o último cronista oficial de Vigo.

A batalla invisible forma parte da biloxía que baixo o epígrafe de «Aventuras de Herbert de Renich» Leroux iniciou con Capitán Hyx (1917), na que presenta ao comandante francés do submarino Vingador, a súa réplica do Nautilus do capitán Nemo, que aparece en Vinte mil leguas baixo os mares (Ir Indo 2003, Xerais 2019 ) e A illa misteriosa de Jules Verne (Xerais 2014). A trama d’ A batalla invisible desenvólvese durante a metade da Guerra do Catorce e localízase nas súas tres cuartas partes na Ría de Vigo, augas ou chaira líquida onde se enfrontan as empresas que representan o capitán Hyx e a do almirante von Treischke, que pretenden facerse co fabuloso tesouro de Rande, do que as dúas posúen licenza de busca repartida de forma salomónica polo neutral goberno español: a empresa do temible alemán o Leste, dende Rande á praia de Coia, onde ten no castelo a súa base; a canadiana o Oeste, dende Coia ás Cíes, onde se gorece na illa de san Martiño. Batalla que libran a seis metros oitenta e cinco de profundidade dous exércitos de buzos en cadansúa trincheira submarina. Épica batalla invisible no mar, continuada en terra polos espías de boches e aliados e polo mediador luxemburgués Herbert e Renich, que finalmente remata na Atlántida, milenaria cidade perdida no fondo dos mares, á que se accede máis alá de Cíes, onde se gardan os dous mil millóns de ouro dos doce apóstolos, os galeóns afundidos en Vigo en 1702. Cruel aventura bélica na que Leroux homenaxea a Verne e ao xénero da ciencia ficción, ademais de introducir elementos fantásticos, históricos e de intriga, que conforman unha das novelas viguesas máis orixinais, tanto polo protagonismo da ría como pola descrición recoñecible da paisaxe da beiramar e dos espazos portuarios.

Cando escribiu a biloxía, Gaston Leroux xa visitara Vigo como redactor do xornal parisino Le Matin. En concreto, intentaba conseguir ser o primeiro en entrevistar ao científico e explorador sueco Otto Nordenskjold que, ao seu regreso da proximidade do Polo Sur con outros vinte e tres expedicionarios, faría escala en Vigo procedente de Buenos Aires. Leroux soubo anticiparse ao xornalista sueco Otto Heukvist, que agardaba confiado en Vigo ao seu compatriota para entrevistalo en exclusiva, tras ser rescatado por un buque da armada arxentina. Leroux non perdeu tempo, viaxou a Lisboa e dende alí a Madeira, onde embarcou no Tijuca, transatlántico no que viaxaban os exploradores, e tivo tempo suficiente para saber o que lles aconteceu. Cando desembarcaron en Vigo, Leroux enviou a redacción de París o relato exclusivo nun longo telegrama, mentres Otto Nordenskjold, que permaneceu no buque, atendía a Heukvist e respondía a numerosa correspondencia recibida para el na sede viguesa da Compañía Hamburguesa. Non hai dúbida que Leroux aproveitou ben aquelas visitas de finais de 1903 e comezos de 1904 para coñecer as localizacións da batalla que en 1702 mantiveron na ría as frotas angloholandesa e hispanofrancesa, como para describir a paisaxe con admiración («Oh Vigo, Vigo! Canto tempo estiven contemplando o teu glorioso e enigmático panorama!» «Misteriosa e encantadora baía de Vigo») .

Non consta que Leroux fixera despois outras visitas a Vigo. Xaora, a publicación d’ A batalla invisible foi suficiente para que formase parte destacada do Vigo literario máis cosmopolita. Como outros títulos de enfoques e dirixidos a públicos diversos, mais cos que se podería facer unha Biblioteca literaria de Rande de grande interese para o lectorado vigués como para o internacional. Relación na que ademais das xa citadas, A batalla invisible (1917) e Vinte mil leguas baixo os mares (1870), non poden faltar La escuadra de plata (1935) de Avelino Rodríguez Elías, O Códice esmeralda (2017) de Alberto Blanco Casal, Os Megatoxos e a batalla de Rande (2018) de Anxo Fariña, O albatros negro (2025) de María Oruña e A batalla de Rande (2023), cómic de David Braña e Pablo Prado, entre outros.

Fernando Franco

/en , , , , , , , , /por

Non hai palabras abondo no emocionario que utilizamos para expresar a nosa admiración e pesar polo pasamento do xornalista Fernando Franco, o grande cronista diario de Vigo das últimas cinco décadas. Para explicar a nosa desolación podemos escoller a palabra tristura, esa caída do noso estado de ánimo provocada pola perda dun amigo. Podemos acudir ao desamparo, que nos provoca a súa ausencia. Podemos intentalo coa saudade, ese baleiro que nos invade e apenas enchemos coas pingas da pena. Como lamentar a inevitable melancolía que non asaltou, sen avisar nin estar preparados, cando soubemos hai unhas horas do seu pasamento en Salamanca.

Foi a de Fernando unha marcha discreta e sorprendente, propia dun mestre da tenrura e da arte de vivir, tamén de contar o vivido, a quen lle acae o que escribiu Miguel Torga: «deixou no mundo unha afirmación singular, insólita, unha vida construída con palabras». E abofé que foron milleiros as crónicas publicadas por Fernando en Faro de Vigo coa intención de facer comunidade, de contribuír a tecer unha cidade onde se recoñecesen todos e todas, uns e outras, onde fose posible sorrir e compartir o orgullo de sermos veciñanza.

A vida é irremediablemente un don provisorio polo que merece a pena arriscarse, sabendo que «non hai máis bondade que a que emana da intelixencia», como recitaba en Évame Carlos Oroza, o noso poeta peripatético, que Fernando tanto admiraba, até facer da escritura a súa vida. Linlle a Hanif Kureishi que «os grandes escritores son esencialmente cómicos», o que lle acaía a Fernando que utilizou o humor como un bastión contra o aburrimento, a banalidade e o odio, consciente de que o único que queda é o amor, con escribiu Agustín Fernández Paz.

Modelo de xenerosidade desbordada, sabía facer importantes ás persoas que citaba con nome e apelidos nas súas crónicas de «Mira Vigo» do Faro de Vigo, sacándoas do anonimato, facéndoas visibles na súa comunidade, contextualizándoas na súa adscrición dos diversos vigos. Facíao sempre coa súa prosa elegante, vibrante e contida, onde o lectorado non atopaba nada que fose superfluo ou resultase innecesario.

Lector curioso e omnívoro, nada lle resultaba alleo a súa paixón por coñecer, como escritor asumía unha ascendencia cervantina na variedade de subxéneros xornalísticos que manexaba con excelencia. Mestre da entrevista e do perfil biográfico, lega á memoria da cidade varios centos de memorias viguesas dos eidos de actividade máis diversas. Articulista de opinión, a súa sección dominical «Sálvese quien pueda» no Faro de Vigo achegaba unha documentada ollada de arcea sobre temas de actualidade social, o derradeiro (do mesmo domingo 15 de marzo) sobre o tratamento da neurodiversidade e dos problemas de aprendizaxe na escola actual, no que utilizaba argumentos científicos sólidos e un enfoque esperanzoso para familias e ensinantes. Xaora, foron, probablemente, as súas crónicas de ambiente, iniciadas no Club Faro, e continuadas como crónica social das páxinas locais, o que o fixo tan popular, respectado e querido por toda a cidade, quizais pola súa vontade de ceder todo o protagonismo ás persoas, que celebraban un xantar de amizade, un aniversario ou simplemente a felicidade de sentirse vivas.

Como editor encargueille algúns limiares, xénero introdutorio e divulgador do que era auténtico mestre, como o foi como autor de monografías como a da moda en Galicia. Lembro a gratitude do seu amigo Magar cando prologou o primeiro dos seus volumes fotográficos no que fixo gala da súa enorme memoria viguesa, de acontecementos e persoas que por desgraza agora perdemos. Fernado era memorioso, benhumorado, sabía escoitar de forma activa, preguntaba sobre o oculto e non se lle escapaba, como bo conversador, un sorriso entre as comisuras da alma.

Criado no Arco de Quirós, onde a súa familia tiña unha tenda de ultramarinos, a achega de Fernando Franco á recuperación do Vigo vello, tamén a súa memoria, foi enorme, dende aqueles días de entusiasmo e crise industrial da Movida dos oitenta, dos que foi cronista e redactor de suplementos memorables, como Pharo The Bego, até o seu maxisterio na redacción do decano onde desenvolveu a súa cátedra de xornalismo humanista.

Fernando fixo da escrita a súa vida plena e gozosa e da súa vida relato. Non a interrompeu nin sequera cando a ferida da doenza se fixera presente con toda a súa ferocidade. E os seus lectores e lectoras, grazas a súa xenerosidade, continuabamos alleos ao drama que libraba, gozando do seu optimismo (voluntarioso). Dende hai dez días, sabía que a asociación Évame Oroza o distinguiría como Socio de Honra, o que lle produciu gran satisfacción, a quen non recibiu en vida todos os recoñecementos que merecía nunha cidade onde son tan escasos.

Sei que Fernando se identificaba con dous versos de Oroza, merecedores de ser recuperados na súa honra como epitafios: «Eles van, onde nós xa estivemos» e «O futuro é pasado. E o presente envolve na mesma acción os dous tempos».

Con todos os abrazos para os seus fillos, netos e persoas queridas, para as súas amizades (tantas e tan diversas na cidade) e para a redacción do Faro de Vigo. Todos choramos a súa perda e agradecemos tanto que nos ensinou e compartiu. Grazas, Fernando!

Publicado en Faro de Vigo: 17/03/2026

Einstein en Vigo

/en , , , , , , /por

Dedico o artigo da semana en Faro de Vigo ás escalas de Einstein en Vigo:

Entre as efemérides esquecidas o pasado ano en Vigo, a máis notable e singular foi a do centenario da recalada o 9 de marzo de 1925 de Albert Einstein, o científico máis popular do século XX. Noticia ben acreditada dende 2011 cando o físico vasco Santiago Rementería Sanz publicou o artigo «Un testimonio del interés de Einstein por las aplicaciones tecnológicas» na Revista Española de Historia de las Ciencias y las Técnicas. Visita do profesor xudeu rescatada en 2016 nas páxinas de Faro de Vigo polo noso sempre admirado Ceferino de Blas e que relataría Eduardo Rolland un ano despois. Investigación de Rementería centrada na carta que Einstein escribiu de puño e letra o 27 de maio de 1925 que testemuña, ademais das anotacións no seu diario, a recalada en varias cidades da fachada atlántica en 1925, con motivo da súa travesía a Sudamérica «extra rápida» a Buenos Aires. Viaxe a bordo do Cap Polonio da Compañía Hamburguesa Sudamericana, transatlántico de 20.600 toneladas e 200 metros de eslora, un vapor con todas as comodidades da época, anunciado como un palacio flotante, que contaba con todo tipo de servizos e salóns de música, lectura, ximnasia ou esgrima.

Embarcou Einstein en Hamburgo no Cap Polonio, que fixo a súa primeira escala no porto francés de Boulogne sur Mer, para seguir a Bilbao, onde o domingo 8 de marzo fondeou no porto exterior do estuario do Abra. Recalada da que o científico deixou constancia no seu diario: «Primeira vez que brilla o sol. Arredor das 11 achegámonos a Bilbao. Mar turquesa, beiramar con outeiros, primeiro prateada, logo baixo un sol refulxente». Foi recibido polos responsables da consignataria, da comandancia e varios representantes do sector mineiro biscaíño, que a Einstein lle pareceron «españois curiosos», «infantís e pagados de si mesmos». Pola tarde o buque colleu deriva cara a Vigo, onde chegou ao día seguinte, 9 de marzo, tal como recolleu nesta anotación do seu diario: «Pola mañá desembarquei na Coruña e pola tarde en Vigo, baía rodeada de illas montañosas cunha fascinante viliña con forma de pintoresca azotea. (Á tarde conversas sobre lóxica). Riqueza de cores e posta de sol en Vigo, incomparable. O sol do Sur embriaga». Sabemos polo Faro de Vigo do 10 de marzo, no que se informa da saída do Cap Polonio, «tras recoller medio cento de pasaxeiros», que a recalada do científico pasou en Vigo completamente desapercibida. Polo diario, sabemos que si desembarcou en Lisboa e visitou o castelo de San Xurxo e o mosteiro dos Xerónimos, anotando no seu caderno: «esta terra decaída exerce sobre min unha sorte de nostalxia». O 12 de marzo, o buque fixo escala en Tenerife, logo no Rio de Janeiro, Santos, Montevideo para atracar o 25 de marzo en Buenos Aires, onde tras dezaoito días de viaxe foi recibido polas «autoridades académicas arxentinas».

Tras impartir dezaoito conferencias e recibir diversas homenaxes, Einstein embarcou de regreso a Europa no Cap norte, un buque de 13.600 toneladas, da mesma compañía que o Cap polonio, que chegará ao porto de Vigo o 26 de maio de 1925, onde desembarcarán dous centos viaxeiros (as tres cuartas partes da pasaxe) e vinte e cinco sacas de correspondencia. No diario de Einstein non hai anotación desta segunda escala viguesa dunha viaxe transatlántica no camarote 41 de primeira clase con chegada a Hamburgo o 31 de maio. Periplo sudamericano que no seu diario resume como «unha gran axitación sen moito interese, pero tamén algunhas semanas de descanso durante a travesía» e da que se despide con «por fin libre, pero máis morto ca vivo».

Xaora, ten grande interese a carta que escribiu o 27 de maio, datada na proximidade de Bilbao, dirixida ao Dr. Glitscher, con quen traballaba nunha nova solución construtiva do compás e para quen deseñou un teodolito xiroscópico ou xiroscopio, que permitiría orientarse no interior das explotacións mineiras. Misiva pola que sabemos que en Vigo embarcaron catro pasaxeiros de primeira clase e outros tantos de terceira, entre os que estaba o Dr. Karl Lehemann, que viaxaba coa súa dona, xeólogo especializado en explotacións mineiras, a quen xa coñecera en Kiel, con quen en augas cantábricas conversou sobre a utilidade e o carácter do seu invento, do que incluíu un esquema gráfico. Testemuña de grande interese para a historia da ciencia xa que supón unha faceta novidosa de Einstein, a da súa inquedanza inventora, gustoso polo deseño e a construción de dispositivos técnicos, como audífonos ou unha cámara fotográfica con axuste automático de intensidade luminosa ou o desenvolvemento de ideas inventivas como as dun tecido impermeable ou a dun medidor óptico de líquidos. Inventos que para historiador Rementeria levaron a Einstein a ser máis consciente da relevancia e das dificultades do traballo experimental e de laboratorio.