Agustín Fernández Paz no «Álbum de Galicia»
Cando se fan 79 anos do nacemento de Agustín Fernández Paz se publica a súa biografía no «Álbum de Galicia» do Consello da Cultura Galega, que preparamos Isabel Soto e eu mesmo.
O noso estado da lectura
Dedico o artigo da semana en Faro de Vigo os datos de hábitos de lectura ambiental:
Sei que está cristalizada a idea errónea de que lemos cada vez menos, que nos gustaría contar con máis tempo para dedicalo a esa gozosa lectura de lecer, na que poidamos protagonizar outras vidas e buscar entre liñas, como escribiu Xabier DoCampo, o que hai de min, ou o que hai de nós, entre as súas follas. A lectura é unha actividade individual saudable, ben de textos de ficción e literarios, ben aqueloutra de textos informativos, que en todos os casos require de atención e esforzo para, primeiro, descodificar a escritura; despois, para comprendela e inscribila en contextos significativos; e, por último, para interpretala e elaborar significado.
Botando man de Italo Calvino, sempre didáctico e divulgador, «ler é ir ao encontro de algo que está a punto de ser e aínda non se sabe se será». Xaora, a lectura é hoxe unha competencia imprescindible para toda a cidadanía para participar e vivir en democracia, xa que son constantes as transaccións lectoras e escritas que debemos afrontar para resolver o día a día.
De aí o interese de coñecer cal é o estado da nosa saúde como lectorado. O máis recente informe sobre hábitos de lectura e de compra de libros en Galicia, elaborado pola empresa Conecta para a Consellaría de Cultura, Lingua e Xuventude ofrece un retrato dunha sociedade galega lectora. Cunha poboación maior de 14 anos que no 96,7 % dos casos le de forma habitual (unha vez por trimestre) todo tipo de textos e hipertextos, sobre soportes impresos ou en pantallas de formatos diversos. E o que moito máis significativo que o 91,7 % le frecuentemente polo menos unha vez por semana e o 86,2 % utiliza as pantallas como soporte de lectura. Índices de lectura na media española, nalgúns casos por riba, como sucede no da lectura de xornais, que pechan a fenda lectora que arrastrabamos dende que existían estes datos.
Porén, os datos amosan unha diminución dos hábitos lectores en galego, xa que son apenas un 6,6 % as persoas que confesan ter lido o seu último libro no idioma noso, e no mellor dos casos é considerada só por 11,8 % do lectorado como práctica habitual, o que require un estudo monográfico e unha profunda reflexión para o porvir da lingua e edición galega. Como tamén é significativo que a lectura de libros, excluídos os de texto, acade o 69,9 %, situándose case na media estatal, 70,3%, o que constitúe un fito.
Son menos coñecidos e non menos significativos, os datos referidos á lectura de textos de actualidade (sintagma máis preciso que textos informativos), onde tamén se incrementan os indicadores. Ademais de que o 91,7 % destes textos sexa lectorado frecuente (semanal), chama a atención que o 77,9 % de lectorado de xornais en Galicia sexa claramente superior ao 70,3 % de España, un 80,6 % os lectores e o 75,5 % lectoras; e, ollo!, o 51 % é lectorado que acude ás edicións dixitais. Sen menoscabo do apoio dun lectorado frecuente do 73,5 %, o que expresa unha fidelidade do lectorado con cadansúa cabeceira preferida. Lectura de xornais na que se identifica un nesgo xeracional, xa que mentres entre os maiores de 55 anos representa o 83,59 %, entre os de 14 a 24 se reduce ao 57,6 %. Índices que desvelan que as provincias de Lugo (83,2 %) e Ourense (79,1 %) son as máis lectoras de xornais. Como tamén superior á media, o 32 % do lectorado de revistas, cifra que no caso das lectoras chega ao 35,8 % e ten un marcado carácter xeracional xa que nos maiores de 60 anos acada o 42 %.
No caso de Internet, o índice de lectura de webs e blogs é do 60, 3 % por debaixo da media, correspondendo aos lectores o 66,8 % e as lectoras o 54,3 %, contando cun lectorado frecuente de 46,9 %; mentres que o índice de lectura en redes sociais é do 59,8 % na liña da media estatal, cun nivel de fidelización semanal do 52,4 %, cunha clara diferenza de xénero, xa que as lectoras representan o 63,1 %, como xeracional xa que no caso da poboación de 25 a 44 anos, o índice é do 83 %.
Cifras que retratan a actual lectura en Galicia como unha práctica social e cultural moi hibridada, onde se comparten os soportes analóxico e dixital, medrando a lectura de libros de lecer, coa excepción dos publicados en galego, como a lectura de actualidade, impulsada pola oferta nas pantallas de webs, blogs e redes sociais. Xaora son singulares no caso galego, primeiro, os elevados niveis de lectura de xornais, superior á media española, mais que na súa metade xa se le nas diversas pantallas e, segundo, o incremento do índice de lectura de libros, excluídos os de texto.
Intentando resumir máis: a poboación residente en Galicia maior de 14 anos le cada vez máis, sobre todo en pantallas, tanto libros impresos como hipertextos de xornais, webs e redes sociais. Mapa lector anovado que precisa da formación interxeracional dun lectorado crítico e competente, capaz de comprender e interpretar os textos no seu contexto. Un reto colectivo!
Lemos máis, menos en galego
No esquecemento que sofre o sector editorial galego é doado comprender como foi tan pouco divulgado o informe sobre hábitos de lectura e compra de libros en Galicia (2024), promovido pola Consellaría de Cultura, Lingua e Xuventude. Elaborado cunha mostra de 1.200 entrevistas pola empresa Conecta, autora de informes semellantes para a Federación de Gremios de Editoras de España, ofrece datos de interese que axudan a interpretar as mudanzas de fondo da edición en galego tras a pandemia.
Increméntanse os índices de lectura
Quizais estrañe coñecer que o 69,9 % da poboación galega maior de 14 anos pode ser considerada lectora de libros impresos e que o 24,1 % de libros electrónicos. Como pode estrañar aínda máis que o 96,7 % da poboación lea textos en calquera medio e soporte (libros, xornais, revistas, comics, webs ou redes sociais), que case o 60 % lea e escriba en redes e o 86,2 % sexa o lectorado que utiliza pantallas para a as súas lecturas informativas. Porcentaxes que amosan, ademais dunha converxencia coas cifras da media española, 70,3 %, pechando unha fenda lectora histórica.
Indo ao detalle doutros datos, o índice de lectura por ocio (canto menos unha vez por trimestre) é do 66,2 %, mentres o das persoas que o fan por traballo ou estudos é do 26,5 %. Como está consolidado o fenómeno da hibridación lectora dixital en Galicia, xa que apenas o 43,3 % do lectorado de libros utiliza os soportes impresos, mentres o 6,5 % só libros electrónicos e o 20,1 % ambos os dous soportes; sen esquecer que a utilización de pantallas xa supera l o 95 % da media estatal.
Índices de lectura en galego
Fronte a este incremento do índice lector en Galicia, o referido á lectura en galego como práctica habitual é de 11,8 % da poboación galega maior de catorce anos, que se incrementa até o 59,8 %, se ten carácter ocasional. Ou dito doutra maneira: en Galicia a lingua habitual de lectura é o castelán para o 87,5 % das persoas maiores de catorce anos. Porcentaxe de lectura habitual en galego que diminúe con respecto ao ano anterior, que foi do 12,4 %. Datos que corrixidos co criterio de xénero sorprende que o índice sexa superior nos homes, 13,3 %, que nas mulleres, 10,7 %, o que non se corresponde cos índices da lectura habitual de libros en Galicia, o 76,2 % para as mulleres e o 63,3 % para os homes.
Índices de lectura en galego que, se os desagregamos por idades, poden ser máis esperanzadores, xa que entre a poboación de 10 a 13 anos le habitualmente en galego o 20,7 % e o fan con carácter ocasional o 66,3 %, idade de fronteira entre a infancia e a adolescencia que é a máis lectora da poboación galega. Índice que nas persoas adultas, entre os 25 e os 34 anos, chega ao 15,0 %. Mais se adoptamos un criterio territorial, é a poboación de Pontevedra, co 17,3 %, a máis lectora en galego.
Nembargante, as respostas á pregunta «cal foi o idioma do último libro lido?» ofrecen porcentaxes máis estremas, 6,66 % para un libro en galego e o 91,5 % para un en castelán. As razóns confesadas polas persoas consultadas sobre un comportamento tan desfavorable para a lectura en galego van desde que «o título escollido non estaba editado en galego» (38,6 %) ou que «lle resulta máis sinxelo ler en castelán» (26,9 %). “Razóns”, en ambos os dous casos, que son prexuízos lingüísticos, xa que tanto o catálogo actual do libro galego ofrece onde escoller, xa que conta hoxe con quince mil títulos dispoñibles na rede libreira, como tres xeracións foron alfabetizadas en galego e deberían contar cunha competencia lectora semellante nas linguas oficiais.
Índices da compra de libros
Semellante é o cantar da porcentaxe de compra de libros en Galicia. Así o 57,1 % da poboación galega mercou libros que non fora de texto, unha media de 8,7 ao longo do ano, o que sitúa este índice por riba da media española. Na compra, como na lectura, son máis as mulleres (58,9 %) ca homes (55,1 %), sendo o perfil máis comprador de libros non de texto as mulleres entre 25 e 44 anos, que superan o 67 %. Acorde co sucede na lectura, a provincia de Pontevedra é a que ofrece un índice de compra máis elevado, 63,39 %, mentres a de Ourense, a que menos, 47,5 %. Libros que se mercan nas librarías, nun 71,3 %, mentres os que o fan en Internet acadan o 19,5 %, canle dominada por Amazon, posuidora do 78,79 % deste mercado.
A compra de libros en galego
Este índice correspóndese co da lectura habitual en galego. Así o 16,1 % das enquisadas declara que o último libro que comprou estaba en galego, mentres máis do 80 % o fan en castelán. Porén, cando se pregunta sobre cal é lingua habitual dos libros mercados, apenas son 5,7 % os que o fan en galego (en liña co 6,69 % do índice lector en galego), mentres que o 93,4 % os merca en castelán. Índice no que se mantén a marca de xénero, 6,4 % os homes, 5,17 % mulleres, sendo o segmento de idade máis comprador en galego o 14 a 24 anos.
A investigación complétase cunha serie de datos sobre a lectura das persoas menores de 14 anos. O 85,7 % das familias recoñece que lle le a súa cativada, un 73,1% tamén en galego. Como tamén son elevadas as cifras de lectura da rapazada entre 10 e 13 anos, na que a lectura de libros non de textos acada o 76,4 % (case 11 libros ao ano), 20 % en galego, a de webs e blogs o 85,4 % e a de redes sociais, a pesar de idade tan temperá, o 76,8 %.
Publicado en Nós diario: 22/05/2026
Begoña Caamaño, escritora viguesa
Dedico o artigo da semana en Faro de Vigo á homenaxe que o 17 de maio se lle fixo á escritora Begoña Caamaño:
A celebración do día das letras galegas dedicado á xornalista e narradora Begoña Caamaño Rascado non estivo exento de polémica. O fraco entusiasmo dos responsables da Consellaría de Cultura pola autora de Circe ou o pracer do azul (Galaxia 2009), chegando a modificar un dos carteis premiados da exposición enviada aos centros escolares, deseñados polo alumnado do IES Castelao do Calvario, uniuse a lamentable negativa do pleno do concello de Vigo a outorgarlle a Medalla da cidade á escritora nacida en 1964 na rúa de Cataluña. Ademais de non contar, polo momento, con resposta á proposta do grupo municipal do BNG de Vigo de lembrar co nome da activista viguesa a praza do Calvario onde conflúen as avenidas de Jenaro de la Fuente, Aragón e Aeroporto, eidos da súa primeira infancia, onde grazas ao fermoso relato de Ramón Nicolás sabemos que «perdeu un zapato na lama». Sexa como fose, desaprovéitase unha oportunidade preciosa, como ten sinalado a escritora María Reimóndez, de poñer un foco potente nunha autora cunha visión crítica feminista, que contribúe a darlle visibilidade na sociedade en xeral, cando está cada vez máis desconectada da lingua galega.
Vigo, «onde nacín, me criei, onde están as miñas raíces e tamén boa parte dos meus afectos primeiros e eternos e boa parte das miñas referencias culturais», foi a cidade amada, confesou cando presentou a súa segunda novela, Morgana en Esmelle (Galaxia 2012), na feira do libro viguesa na praza de Compostela. Segunda de catro irmáns dunha familia traballadora, o pai Roberto, administrativo de Citroen, a nai Carmen lles lía poema a ela e a Beatriz, como ao maior Roberto e o pequeno Javier. Criáronse na finca da bisaboa en Riomao, un espazo de liberdade, que como tantos eidos vigueses desaparecerían co medre urbano, neste caso polo trazado da rúa Jenaro de la Fuente. Días de infancia que Begoña recordará polas tardes de cine no Palermo e no Avenida, polos xogos no mercado ou polas clases na academia de María Ferrín, onde aprendeu a ler aos sete anos, onde era profesora a escritora María Xosé Queizán, que lle aprendeu a canción de George Brassens «Le petit cheval dans le mauvais temps».
A familia trasladouse en febreiro de 1976 a un piso da rúa Redondela do novo barrio de Coia, onde Begoña e Beatriz rematarían a EXB no Colexio Amor de Dios e farían despois o Bacharelato no Instituto de Coia-2, hoxe IES Alexandre Bóveda. Anos de adolescencia que coinciden co Vigo de aceiro e mel da reconversión industrial, do conflito dos pases pro bus, do desastre das drogas e do nacemento da iniciativa «A Bouza é nosa» polo movemento veciñal do Cristo da Vitoria. Celme vigués onde se formou a Begoña, estudante de Maxisterio (1982-1985) na Escola da Igrexa da Avenida de Madrid. Mais nunca exercería de docente, xa que foi a radio a súa vocación e profesión, desde que no verán de 1985 entrou en Radio Noroeste, a nova emisora viguesa que comezara a emitir dende a rúa do Príncipe, onde amizou con Maika Aguado e Amanda Álvarez, compañeiras dende entón para toda unha vida. Experiencia radiofónica, continuada en Radio Popular (1986-1988), onde traballou como reporteira da redacción de informativos micrófono en man, cubrindo a folga das mulleres de Álvarez en Lavadores, forxando o seu carácter de xornalista a pé de rúa, naqueles anos de mobilizacións dunha cidade que non renunciaba ao seu ADN obreiro, pesqueiro e industrial. Begoña contribuíu, con outras compañeiras de xeración, a ampliar, formas, enfoques e diccións dun oficio que naquel Vigo de Soto, tamén da movida musical e do desencanto, precisaba observar e informar da realidade en toda a súa amplitude. Tras incorporarse o 1 de abril de 1988 na delegación de Vigo da Radio Galega, incorporouse un ano despois á redacción da emisora pública da que formou parte até o seu pasamento en Compostela o 27 de outubro de 2014.
Activista política feminista e pacifista, viaxeira e xornalista sen fronteiras, como narradora reescribiu de forma admirable os mitos clásicos e artúricos, para darlle voz ás mulleres, para abordar o mundo concibido dende o feminismo. Escritura que nun texto precioso, «Por que escribo?» (2010), lido nunha conferencia sobre Circe na Universidade de Vigo, xustificaba pola súa condición de lectora, que lle permitía esconxurar a dor, escorrentar a soidade ou atopar as palabras que definisen a súa ledicia. Caamaño lía e escribía polo seu desexo de descubrir mil mundos, «leo –nas súas palabras– porque quero cambiar ao mundo, leo porque necesito facer habitable o meu mundo».
Existen mellores argumentos para outorgarlle por unanimidade a esta primeira escritora viguesa homenaxeada un 17 de maio, un recoñecemento da súa veciñanza, como a medalla da cidade, a súa inclusión no rueiro ou sequera dándolle o seu nome a unha das novas bibliotecas?
Son De Seu 25 aniversario
Dedico o artigo da semana en Faro de Vigo ao concerto conmemorativo do 25 aniversario de Son De Seu:
Unha das marabillas viguesas do noso tempo é a Escola Municipal de Vigo de Música Folk e Tradicional (ETRAD), iniciativa innovadora proxectada para a protección e difusión da música patrimonial galega, na procura da súa evolución e mestura coas formas contemporáneas do folk urbano. Escola cen por cen municipal, na ETRAD impártense até dez especialidades instrumentais de noso: Música e movemento, Arpa Céltica, Acordeón Diatónico, Canto Popular, Corda Pulsada, Gaita, Percusión Tradicional, Requinta, Violín Folk e Zanfona. Instalada no edificio da Escola Municipal de Artes e Oficios (EMAO), deseñado por Pacewicz, institución centenaria creada polo filántropo García Barbón, onde se imparten dúas materias de lutiaría, a de Construción de instrumentos musicais de gaita e de zanfona, conformando un espazo extraordinario para preservar e anovar a cultura musical de noso.
En 2009, o concello de Vigo, desde o seu Servizo de Educación, creou a ETRAD coa intención de ensinar, protexer e difundir a música patrimonial galega, dende unha ollada innovadora con selo propio. Consolidou o proxecto educativo do que foi dende 1996 Conservatorio de Música Tradicional de Vigo e dende 2007 foi Departamento de Música Tradicional da Escola de Artes e Oficios que da man do arpista e compositor Rodrigo Romaní, no eido musical, e de Antón Corral, no da lutiaría tradicional, que denominaba «Obradoiro Escola de Instrumentos Populares de Vigo», funcionou na Escola de Artes e Oficios, refundada a comezos da década de 1980 como Universidade Popular de Vigo, sendo alcalde Manuel Soto Ferreiro, que recuperaría a denominación inicial anos despois. Obradoiros polos que pasaron nas últimas catro décadas moitos dos músicos que anovaron a música tradicional galega, como Carlos Núñez, Anxo Pintos e outros compoñentes de Berrogüetto, Treixadura, Lizgairo, entre outros.
Foi no Conservatorio de Música Tradicional cando en 2001 Rodrigo Romaní, director e profesor de arpa, propuxo aos seus compañeiros de claustro, Anxo Pintos, profesor de Zanfona e Xaquín Xesteira, profesor de gaita, un experimento: o de crear unha orquestra formativa sinfónica con media ducia de intérpretes de cada instrumento tradicional, que achegase experiencia escénica ao alumnado e explorase as posibilidades creativas do formato orquestral, sen precedentes no caso galego, e reducidas no entorno europeo a Sibelius Academy de Helsinki, a Asociación TRADALP de Turín e a Royal Scotish Academy of Music and Drama.
E o experimento na súa estrea en 2001 no Teatro García Barbón, baixo o nome «Son de seu. Orquestra folk de Galicia» saíu mellor ca ben. E o primeiro disco, Mar de Vigo (colección Do Fol, Boa Music, 2004), aínda mellor, cando a formación contaba con trinta e cinco alumnos e seis profesores, Rodrigo Romaní, Anxo Pintos, Xaquín Xesteira, Alfonso Franco (violín), Xosé Liz (requinta), Franciso Javier Feijoo (canto e pandeiretas), que tamén se ocuparon dos arranxos e da recreación de cada un dos temas populares, nos que incorporaron o son acústico, por vez primeira no folk galego. Velaí o que deu nome ao disco, creado a partir da melodía da danza de San Adrián de Cobres e da xota de Sequeiros, e «Carmiña no Berbés», onde se mesturan como o dedo ao anel a copla tradicional co Pasodobre do Berbés dos Morenos de Lavadores, dúas pezas que constituíron un magnífico comezo e remate para un disco memorable.
Dende entón, a orquestra ampliou a súa formación a máis de sesenta membros, constituíndose en fundación en 2006 promovendo dende ela o Libro Branco da Educación en Música Tradicional en Galicia. Gravou outros catro discos extraordinarios: Trastempo (2007), Barlovento (2010), Danzas Brancas (2013) e Beiralúa (2018). Viaxou por palcos de toda Europa con éxito rotundo, promoveu a creación da Rede Europea de Orquestras Folk e obtivo o Premio da Crítica de Galicia en 2011, entre outros recoñecementos.
Tras o éxito do concerto Arpas Atlánticas do pasado ano no Teatro Afundación, Son De Seu ofreceu o sábado nun auditorio Mar de Vigo a rebentar un serán memorable para celebrar o seu 25º aniversario. Contando coa participación de Xabier Díaz, Abraham Cupeiro, As Tanxugueiras e Rodrigo Romaní a orquestra dirixida con enerxía e tenrura por Xaquín Xesteira percorreu durante dúas horas a memoria e a diversidade da música galega, ao tempo que se reivindicou como peza indispensable do patrimonio musical galego.
O de Son De Seu é un proxecto que ademais de contar co apoio do concello de Vigo merece o do resto das administracións, que non poden revirarse diante de semellante proeza artística e cultural. Como despois dos minutos e minutos apoteóticos de ledicia no palco e no público, este verán a orquestra viguesa non pode faltar no programa de concertos de Castrelos.
O Vigo de 1936
Dedico o artigo da semana en Faro de Vigo á publicación de Álbum fotográfico. Vigo 1936 de Juan Carlos Abad Gallego (IEV 2026):
Entre as publicacións que para celebrar o día do libro presentou o Instituto de Estudos Vigueses (IEV), que preside Mercedes Bangueses, destaca o álbum fotográfico Vigo 1936, testemuño visual excepcional, custodiado durante décadas pola familia Martínez González da rúa Real, o que permitiu se conservase case completo. Álbum inédito que permite coñecer a vida cotiá antes, durante e despois do alzamento e nos días difíciles da posguerra, como se refire a aquel momento o escritor Juan Farias nas súas crónicas de media tarde.
319 fotografías, máis outras trece desaparecidas, sacadas a maioría, en 1936 cunha cámara fotográfica, Zeiss Ikon Ikonta pregabre, cun obxectivo de 35 mm, é moi probable que por Hermógenes Argüelles Lareu, fotógrafo que no Anuario de Vigo de 1935 anunciaba o seu estudio na rúa Policarpo Sanz 44. Enxeñeiro de profesión, destacado fotógrafo amateur, inventor autodidacta de artefactos, era moi coñecido como presidente do Moto Club Vigo, organizador do «Rally dos Mil quilómetros», mais sobre todo por ser instalador dos equipos cinematográficos sonoros de Zeiss Icon, entón a marca de maior fiabilidade, coa que dende 1933 se proxectaba no cine Odeón na praza de Urzaiz.
Legado fotográfico estudado polo historiador Xoán Carlos Abad, autor dun longo texto informativo de extraordinario interese, unha crónica do acontecido en 1936, que permite identificar os espazos e acontecementos fotografados por Argüelles, recoñecer rostros de personaxes e, sobre todo, ilustrar o vivir cotiá da cidade desde a ollada, que non puido ser inocente, dun militante da Falanxe viguesa duns corenta anos, cuxo maior heroísmo foi participar nunha marcha de abastecemento á fronte de ida e volta e en diversas actividades públicas, como as misas de campaña e outras concentracións e desfiles nos que participaba como fotógrafo.
Presidente que foi do IEV durante os quince últimos anos, nos que desenvolveu unha xestión moi brillante da entidade, tanto na incesante produción editorial como na organización en Vigo da asemblea de centros de estudos locais, ademais de ser o primeiro e principal investigador dos acontecementos de 1936 en Vigo, con libros de referencia como Cen personaxes entorno a unha guerra. A República e a Guerra Civil na comarca de Vigo a través dos seus protagonistas (IEV 2008) ou O soño crebado. Da República á Guerra Civil en Vigo e na súa bisbarra (IEV 2019), Abad ocúpase de explicar a complexa cronoloxía do álbum, xa que apenas 138 das fotos da colección, menos da metade do material, teñen algún tipo de data.
Secasí, o autor d´A volta a Vigo en 80 lecturas. Unha aproximación á historia da bisbarra viguesa a través do seus textos (IEV 2013), achégase co seu potente gran angular de ollada de arcea ao territorio da microhistoria e ofrece as atractivas vistas xerais daquel Vigo da Segunda República que conservaba todas as praias da súa beiramar do Areal a Coia, incluída a cuncha de San Francisco; unha cidade que ampliaba o seu perfil portuario, da Laxe ao porto e mercado do Berbés, que se preparaba para recibir o monte do Castro e a Finca da Marquesa e o Pazo de Castrelos para convertelos en futuro museo e xardíns urbanos. Xaora, Abad, non renuncia a comentar os detalles nin a ofrecer historias cotiás de viguesas de nome descoñecido tanto no seu texto principal, no que vai enfiando as fotos do álbum de Argüelles, redactado ao xeito dunha crónica case novelesca daqueles días de terror, como nas sorprendentes notas de rodapé, auténticas marabillas de erudición viguesa que explican o contexto no que foron sacadas as imaxes.
A pesar de que Abad non renuncia a explicar as imaxes de Argüelles tomadas con anterioridade a 1936, a cerna do libro radica nas fotografías dos escenarios do golpe de estado, como a barricada da Casa do Pobo ou a Torre de Estanislao Núñez, que aparecen a carón daqueloutras pezas que representan certa normalidade daquel verán vigués onde se celebraron as festas populares de San Xoán do Monte e Cabral, onde participou o cuarto de Airiños de Cabral do gaiteiro Constante Moreda, que meses despois sería fusilado no Castro. No entanto son as fotos de Argüelles e os textos de Abad sobre a misa de campaña na Alameda do 16 de agosto, a concentración no estadio de Balaídos do 30 de agosto para celebrar «a reposición da bandeira bicor», as xuras de bandeira e os desfiles posteriores de requetés, falanxistas e balillas polas rúas do Príncipe, Colón ou Policarpo Sanz as que máis poden sorprender nesta completa crónica dunha cidade tomada polos militares fascistas.
Recomendo vivamente este Álbum Fotográfico Vigo, 1936 de Argüelles e Abad, un libro capaz de mudar a historia en memoria compartida, cando a vida cotiá petou coas contradicións dunha cidade arrasada polo fanatismo fascista e o seu terror branco.
Bofill, o debuxante do Faro
Dedico o artigo da semana en Faro de Vigo ao pasamento de Bofill, o debuxante de Faro:
O pasado día 19 de abril morreu con noventa anos Pedro Ruiz Bofill, profesor e debuxante do Faro de Vigo durante catro décadas. Nacido en Barcelona en 1936, confesoulle a Félix Caballero nunha longa entrevista que chegara a Vigo con apenas 24 anos, grazas a que o seu irmán, que montara aquí unha óptica, o avisara de que Faro precisaba un debuxante. Pedro mudouse a correr de Madrid, onde aprendía o procedemento de entintaxe nun estudio que traballaba para a editorial Rollán, a que logo sería mercada por Bruguera e que publicaba con éxito a colección policial «Aventuras del F.B.I.». En Faro de Vigo comezou a traballar tanto para o xornal, entón dirixido por Francisco Leal Insua, como para a imprenta onde deseñaba carteis, trípticos e todo tipo de anuncios publicitarios. Ao xeito das tiras de Alex Raymond, o creador de Flash Gordon e o detective novaiorquino Rip Kirley, Bofill debutou nas páxinas do decano en 1960 cunha tira diaria policial, cuxos guións escribía o inesquecible e cultísimo Francisco Pablos.
Xaora, foi a súa páxina primeira ilustrada en Faro, a que a finais de xaneiro de 1961 dedicou ao secuestro do Santa María por un comando galego-portugués. Dende entón, sempre no cadro de persoal de Faro, Bofill ilustraría milleiros de páxinas e publicaría, sendo directores Cerezales (1961-1964) e Cunqueiro (1965-1970), centos das súas caricaturas, que consideraba só podía facer cando coñecía os aspectos máis esaxerados do personaxe. Como salientou Rafa López no seu excelente obituario en Faro, Bofill compartiu o traballo xornalístico coa súa vocación de profesor de debuxo, formado, primeiro en Madrid con Carlos Sáenz de Tejada, logo, na década de 1980, en Bilbao, onde se licenciou en Belas Artes, na especialidade de pintura e escultura. Con esa credencial superou as oposicións de acceso á función pública, como profesor de Plástica durante anos no IES de Chapela, tamén o seu primeiro director, durante 1992.
No entanto, Bofill pasará a historia da cultura galega como un dos pioneiros da banda deseñada, desde que en 1962 publicou na revista Vida Gallega, entón dirixida por Álvaro Cunqueiro e cuxa cabeceira fora adquirida por Faro de Vigo, a súa primeira historieta: El tesoro de Rande (1962), á que seguiu, o seu primeiro libro, Historia da Reconquista de Vigo (1977), sobre un guión de Lalo Vázquez Gil. Aquelas cinco pranchas, en formato comic book (17 x 26 cm), grampadas e impresas a cor, abriron o vieiro da utilización da narrativa debuxada para ofrecer información histórica de forma atractiva e visual. Bofill coa eficacia narrativa do seu debuxo de liña clara, ao xeito do cómic belga, e a súa habilidade para empregar diversos planos e recursos expresivos, abriu unhas posibilidades que ensaiaran tamén Reimundo Patiño e Xaquín Marín.
Bofill deu outro paso creativo con «As aventuras dun neno galego», a que consideramos a primeira serie do cómic en galego dirixida a lectorado novo. Con guións de Xesús Franco e asesoría histórica de Hidalgo Cuñarro, o proxecto nacido en 1983 nas páxinas d´«A pizarra», o suplemento de educación de Faro de Vigo, ampliouse a tres álbums de 60 páxinas, editados pola Consellaría de Educación e Cultura: Os homes do fin do mundo (1985), Os fillos de Breogán (1985) e A grande viaxe polo río (1988). Proxecto que deu pé a outro máis ambicioso, que lle levou varios anos debuxando de forma incansable: A historia ilustrada de Vigo (1996-1997), publicada en 72 fascículos por Faro de Vigo, nos que Bofill fixo 432 pranchas sobre textos preparados pola redacción do xornal.
Outra das proezas creativas de Bofill foi a súa colaboración con Serigrafía Galega de Álvaro Álvarez Blázquez, deseñando a maior parte das portadas da colección «O Moucho» da editorial Castrelos de Xosé María Álvarez Blázquez, aparecidas entre 1967 e 1983. Bofill aproveitou as posibilidades técnicas das tintas planas da serigrafía para ofrecer un deseño de portadas de gran unidade formal ao tempo que moi diverso pola súa facilidade para caricaturizar en situacións humorísticas, onde asoma a retranca dun «galego», ao que se lle quere icona de galeguidade. Así deixou Bofill portadas inesquecibles como a de Catecismo do labrego (1967), Sal e pementa (1968), Retorno a Tagen Ata (1971) ou A pega rabilonga (1971), entre outra que competían entón coas portadas de Xohán Ledo en Galaxia ou de Isaac Díaz Pardo en Ediciós do Castro.
Fose este novidoso traballo de deseño de portadas, fose o de autor pioneiro de centos de pranchas de narrativa debuxada, fose o labor formativo que deixou pegada sempre entrañable no seu alumnado, Pedro Ruíz Bofill merece o recoñecemento que a súa cidade de adopción non lle soubo dar. Preparar unha mostra do seu traballo gráfico é unha tarefa que non se debería adiar. Os nosos abrazos para a súa viúva e familia.
A edición literaria entre a precariedade e a resiliencia
Non hai análise posible do estado da edición en galego sen reparar na a modalidade literaria que funciona como o seu cativo escaparate en medios e redes, inducindo ao erro de identificala co conxunto do sector. A efectos de análise do seu estado, continuando a entrega anterior sobre a literatura infantil e xuvenil, seguiremos a convención dos estudos de Comercio Interior do Libro da Federación de Gremios de Editores, que considera catro modalidades: a primeira, a Literatura, que abrangue as publicacións de narrativa, poesía e teatro, ademais de ensaio e crítica literaria; a segunda, a Literatura Infantil e Xuvenil; a terceira, o Libro de Texto e materiais didácticos; e, por último, a de Non Ficción, un caixón de xastre no que se inclúen os textos de ciencias e tecnoloxía, ciencias sociais (a máis relevante na edición galega), ademais dos libros e divulgativos (gastronomía e guías de viaxe), así como as enciclopedias e dicionarios impresos, que na actualidade sofren unha crise gravísima, mitigada con algunhas reimpresións das súas versións escolares, prescritas e 3º de Educación de Primaria ou 1º de ESO.
Os datos máis recentes dos que dispoñemos, aínda do Comercio Interior do Libro de 2024, amosan que a edición de Literatura supón o 25,5 % dos títulos impresos publicados en galego polas editoras da AGE, 199, aos que estimamos habería que engadir outros 30 publicados por editoras que non forman parte da AGE. Como os exemplares de Literatura, 232.000, supoñen 25,4 % dos impresos en galego e os 1.707 títulos, o 19,30 % do catálogo dispoñible nas librarías. Por último a tirada media da edición literaria é de 1.165 exemplares e a facturación, apenas 1,6 millóns de euros a prezos de capa, supón o 18,30% do conxunto do sector.
Datos de 2024 que comparados cos do ano 2007, tras a aprobación da Lei do Libro e a Lectura, momento do maior fulgor da edición galega na Autonomía, indican que a edición de Literatura retrocede en todos os eidos: en títulos o 25,18 %; en exemplares o 46,10 %; en tirada media no 28,39 %, a pesar de que está por riba do sector, 1.099; en catálogo o 49,26 %, froito das descatalogacións masivas, que afectan a todas as modalidades, coa intención de reducir custes de almacenamento, sobre todo, das editoras tractoras do sector (Xerais e Galaxia); e mesmo en facturación o 11,10 %, tras acadar en 2015 o 2,8 millóns de euros, o que na última década acentuaría a perda de vendas literarias nun 42,85 %. Cifras que non poden agochar o paso atrás, compartido coas modalidades de Libro de Texto e de Non Ficción, sufrido pola edición literaria impresa en galego, a pesar da súa resiliencia. Descenso mitigado polo desenvolvemento dunha edición dixital, atenta a ofrecer a posibilidade de lectura en pantallas, sobre todo, de novela, como se pode comprobar no catálogo dispoñible do programa «GaliciaLe», que supera os dous mil títulos, sendo xa superior ao dispoñible en formato impreso.
Ademais, ten interese coñecer a composición desta edición literaria que, como podemos comprobar consultando os datos, está liderada pola edición de Narrativa (novela e relato), con tendencia continuada de crecemento, en termos relativos, dende o 51,12 % en 2007 ao 66,83 % en 2024. Noutras palabras máis de seis de cada dez libros literarios en galego son narrativos, unha cuarta parte de poesía e teatro (dos que carecemos de datos desagregados) e o resto, correspondente a ensaio e crítica, nunha proporción cada vez máis reducida. Primacía da Narrativa a que non é allea a continuidade da publicación das novidades das coleccións Xerais Narrativa e Galaxia Literaria, tractoras da modalidade, que superan no seu catálogo histórico os cincocentos títulos de cada unha delas, ofrecendo entre 15 e 25 títulos novidades cada ano, xeralmente xa de forma simultánea en edición impresa e en formato epub.
Oferta á que se suman as novidades da colección «Narrativa actual» de Aira editorial, ademais da importante achega das editoras especializadas en tradución literaria: Rinoceronte (2005), que publica 15 novidades ao ano e chegou a 214 títulos de catálogo de obras traducidas de 40 linguas; Huguin e Munin (2011), que ofrece 8 novidades ano, 2 cada trimestre, e chegou a 142 títulos en catálogo de 18 linguas; e Irmás Cartoné (2014), que publica a un ritmo de 4 novidades anuais e chegou a un catálogo de 51 títulos. Obras literarias traducidas das que se ocupan tamén as editoras xeralistas e as especializadas en poesía, que estimamos chegan ás 40 novidades por, arredor do 20 % da totalidade da edición de Literatura.
Como é imprescindible sinalar a fenda de xénero existente na edición de Narrativa, onde no ano 2024 as novidades das narradoras non superaron o 30 % da oferta. Outrosí supón a publicación de libros de relatos, que representa apenas o 10 % dunha oferta monopolizada pola novela. Sen esquecer, nesta ollada de grande angular, que son apenas 50 as novidades de poesía editada polos membros da AGE, que acadan unha facturación de 100.000 euros, moi por baixo das 67 e dos 250.000 euros facturados en 2007. Atendendo a que o 60 % das vendas de literatura galega se efectúa nas librarías, o 25,9 % son vendas directas das editoras a centros escolares, o 3,30 % en hipermercados, sendo pouco significativas as realizadas en Internet .
Por último, convén reparar en que os dereitos de autoría da edición literaria galega supuxeron en 2024 apenas 160.000 euros, cantidade moi por baixo do pagamento de autorías de 2007. Retroceso comercial que no caso do libro literario galego ten tamén que ver coa súa escasa visibilidade nas propias librarías, a pesar de estar máis presente nos medios e nas redes ca outras modalidades do libro galego.
Publicado en Nós diario: 22/04/26
Festa do libro e da lectura
Dedico o artigo da semana en Faro de Vigo á celebración do Día do Libro e da Lectura:
Novidade deste 23 de abril é o programa de actividades literarias organizadas polo concello de Vigo con motivo da celebración do «centenario do día do libro» e doutra homenaxe a Domingo Villar. Iniciativa de interese polos escritores e escritoras protagonistas, na que botamos en falta a presenza dos libros e das librarías na rúa, como eixo da mobilización lectora que se pretende, como da ausencia de calquera tipo de achega no programa das vinte e nove editoras metropolitanas viguesas (Agoeiro, Belagua, Clío, Creotz, Cumio, Cydonia, Dismes, Dos acordes, Edimaes, Elvira, Engaiolarte, Euseino, Fosfatina, Galaxia, Instituto de Estudios Vigueses, Ideas Propias, Ir Indo, Lobito Bueno, Lusco e Fusco, MC Sports, Morgante, Nova Galicia edicións, Patas de peixe, Plutón Kids, Rinoceronte, Solar de edicións, Triqueta Verde, Trymar e Xerais), máis do sesenta por cento do sector editorial galego que coa súa actividade terma da industria metropolitana de artes gráficas e fan de Vigo a capital editorial de Galicia.
Programa presentado como centenario do Día do Libro que se comezou a celebrar en España o 7 de outubro de 1926, data que se cría do nacemento de Cervantes, mais que en 1930 pasou ao 23 de abril, cando se acreditou que esta foi a data da morte do autor do Quixote, mais que non sería oficializada até que en 1933 se celebrou en Madrid coa participación do goberno. O investigador José Luis Mateo Álvarez, no seu libro A Sociedade de Amigos da Arte de Vigo. Unha década de actividade cultural (IEV, 2022), acredita que en Vigo os actos da Festa do Libro estaban organizados pola Escola de Comercio e o Instituto de Bacharelato, coa colaboración das principais librarías que en 1933 organizaron a Semana do Libro como unha feira diante do Pazo de Xustiza na rúa do Príncipe. No ano seguinte a Festa do Libro contou coa participación dos Amigos da Arte, que desenvolveron un programa de actividades literarias, sobre todo de recitais poéticos dos autores vigueses do momento (como o xornalista, Bene Conde, tamén pintor e fotógrafo, Julio Sigüenza ou Urbano Rodríguez Moledo, poeta e dramaturgo, que sería fusilado en 1936) para apoiar a iniciativa da saída dos libros á rúa.
Este día do libro, no que lembramos aquela Festa do Libro republicana, é o momento de reclamar a creación da rede de bibliotecas na cidade, onde Vigo arrastra unhas carencias inadmisibles, que vimos denunciado nos últimos vinte e cinco anos. O conflito entre o concello de Vigo e a Xunta de Galicia, que non se poñen de acordo sobre as características da Biblioteca do Estado (para a que parece se conta con espazo para construíla no Chouzo), porén, pode volver adiarse ante a ausencia de Presupostos Xerais do Estado. Secasí é boa noticia a colocación da primeira pedra da Biblioteca de Teis e o compromiso expresado polo alcalde que tería as condicións da Xosé Neira Vilas do Calvario, o que de confirmarse orzamentariamente, permitiría facer realidade a existencia, por fin, dunha rede de bibliotecas municipais viguesas, como centros de fomento da lectura e da actividade literaria, o que, a súa vez, pasaría pola dotación de persoal especializado e fondos para a actual sala de lectura de Navia. Rede na que a medio prazo deberían incorporarse as importantes bibliotecas especializadas viguesas, a da Fundación Penzol e a do Instituto de Estudios Vigueses, como unha sala divulgativa do Arquivo de Vigo e do Arquivo do Porto de Vigo.
Sen esquecer que esta festa do libro é un momento propicio para recuperar o proxecto estratéxico de solicitar a UNESCO a declaración de Vigo como «Cidade da Literatura», incorporándose así a unha rede selectísima de 53 cidades de 39 países e 6 continentes que ofrecen un espazo de intercambio literario e de creación cara o mundo dos seus autores e autoras. Unha distinción da UNESCO que recoñecería a excelencia literaria e apoiaría os proxectos de proxección internacional da importante industria editorial viguesa. Xaora, Para outorgala, a UNESCO valora o cumprimento dunha serie de requisitos, todos eles dirixidos ao compromiso desas cidades de integrar a literatura e a lectura no desenvolvemento urbano sostible. Condicións que, coa mellora da dotación bibliotecaria en marcha, Vigo cumpre de máis: o carácter literario forma parte do ADN dunha vila creada polo poeta Martín Codax, que hoxe conta cun mapa literario que identifica 153 autores e autoras, 285 títulos narrativos e máis de 3.300 referencias literarias; como conta cunha industria editorial diversa e profesionalizada, con actividade dende hai dous centos anos; ademais de actividades, festivais e premios de fomento da creación literaria. O sector privado do libro debería colaborar co concello na preparación desta candidatura, que proxectaría no mundo o Vigo literario.
Reconquista fiel
Dedico o artigo da semana en Faro de Vigo a publicación de Fidelidade viguesa (Instituto de Estudios Vigueses, 2026) de Jorge Lamas:
A pasada festa da Reconquista foi un éxito: superou todas as cifras de participantes, postos e presenza do folclore, tanto na música popular galega como na exaltación e coidado do vestiario tradicional. Despois de trinta e dúas edicións, a Reconquista consolidouse como a festa popular primeira do Vigo do século XXI, debendo ser recoñecida con carácter internacional pola súa temática histórica e a cantidade de participantes activos. E quen llo ía dicir aos membros da Asociación Veciñal e Cultural Casco Vello de Vigo, presidida hoxe polo incansable Fiz Axeitos, que nos noventa co barrio moi deteriorado tiveron o gran acerto de representar o relato dos acontecementos da invasión francesa e reconquista da vila amurallada de 1809 como mito fundacional da cidade de Vigo.
Éxito veciñal indiscutible, froito da constancia activista teimosa desta asociación, tamén organizadora do entroido e da saída de manueles, tras meses de ensaios, do enriquecemento do argumento da festa e da incorporación de elementos etnográficos e folclóricos, sobre todo da música tradicional galega, onde Vigo é potencia mundial, como da ampliación da súa celebración ao paseo de Afonso e a rúa Elduayen, gañadas para sempre como espazo público peonil.
Reconquista estudada polos historiadores do Instituto de Estudios Vigueses (IEV), como parte da guerra peninsular, entre Francia e Inglaterra, entre os que destacan as achegas do xornalista vigués Jorge Lamas Dono, autor de Historias de Vigo (Xerais 2018), O Vigo que viron os franceses na Reconquista (IEV 2021) e Da Calzada ao Casco Vello (Xerais 2023). Coincidindo coa Reconquista publica A fidelidade viguesa (IEV 2026), libro onde repasa a historia política de Vigo ao fío do seu título de cidade, o seu desenvolvemento de pequena vila á cidade, recoñecida como tal en 1810, tras derrotar ao exército de Napoleón, polo que foi distinguida cos títulos de «leal e valorosa» e, máis tarde, co de «sempre benéfica», a raíz da acollida solidaria a milleiros de soldados retornados en condicións deplorables da guerra de Cuba de 1898.
Lamas repara que no título non aparece documentado o adxectivo «fiel», a pesar de que foi aprobado en 1987 cando a corporación presidida por Manuel Soto aprobou, a instancias do informe de Lalo Vázquez Gil, o cronista oficial da cidade, a proposta de honras, títulos e símbolos. Lamas investiga no que chama a «lea do título», xa que comprobou que «fiel» non estaba presente nos documentos das concesións reais orixinais, sendo incorporada en 1837 e 1841 sen contar con apoio legal, aínda que máis tarde co apoio na súa difusión dos xornais Faro de Vigo e La Oliva. Primeiro esculca no uso deste adxectivo na bibliografía clásica viguesa e logo procura (sen fortuna) a súa presenza nos primeiros documentos vigueses: o do preito entre veciños de Vigo e Canadelo en 1097, onde aparece o nome de Vigo, pasando pola primeira referencia como vila (1234) e o paso da súa xurisdición ao Arcebispado de Santiago, até a súa primeira expansión como vila portuaria durante o reinado de Juan II e o aumento de poboación en 1497 cando Santa María de Vigo adquiriu rango de colexiata. Lamas identifica entre documentos privados do XVII e XVIII fórmulas que adornan o nome da vila de Vigo como «moi nobre e leal», mais sen carácter oficial.
Xaora, a cerna da investigación sobre a suposta fidelidade viguesa atópaa Jorge Lamas no documento do 27 de outubro de 1810 do Consello de Rexencia que lle outorga a Vigo o título de «cidade leal e valorosa», sen esquecer que esta condición a libera do pago dos impostos correspondentes por todos os servizos ao acceder á categoría de cidade. Distinción viguesa que provoca un preito con Tui, que se considera prexudicado economicamente, e se alongará case unha década na que Vigo contará cun apoderado en Madrid para representar os seus intereses na Corte. Lamas conclúe que se ben non hai respaldo legal nin documental para o inclusión de «fiel» no título da cidade, foi legalizada na sesión plenaria do 7 de abril de 1987, como sucedeu co escudo, no que se insire o lema da cidade. Peza heráldica cuxa evolución tamén nace das consecuencias políticas da Reconquista e das Cortes de Cádiz, que o 6 de agosto de 1811, aprobaron un decreto polo que «serían incorporados á Nación todos os señoríos xurisdicionais de calquera clase e condición». O que no caso de Vigo levou a que a corporación solicitase a substitución da cuncha, que representaba ao señorío de Compostela, por unha árbore, a oliveira, representación do novo mundo, onde Jorge Lamas, atopa a orixe do actual escudo vigués, ao que en 1949 se lle incorporaría un toque mariño.
Recomendo estoutra alfaia da historia viguesa de Jorge Lamas, outra chave para entender o Vigo contemporáneo e as raíces da vila milenaria e da cidade centenaria que é.
Últimas anotacións
O Vigo que deixamos11 de Xuño de 2026 - 6:46 a.m.
Alborada do fútbol vigués4 de Xuño de 2026 - 3:48 p.m.
Agustín Fernández Paz no «Álbum de Galicia»29 de Maio de 2026 - 8:43 a.m.
O noso estado da lectura29 de Maio de 2026 - 8:24 a.m.
Celtiña celtista25 de Maio de 2026 - 9:16 a.m.