Xosé Manuel Beiras e o tempo dun salaio

/en , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , /por

Admiro a Xosé Manuel Beiras por asumir a responsabilidade política histórica de unir a lexitimidade do galeguismo que formou parte da Fronte Popular, na que militou o seu pai, co soberanismo galeguista anticapitalista actual. Tarefa pola que durante seis décadas loitou arreo nas formacións nacionalistas que liderou, o PSG, o BNG e Anova-Irmandade Nacionalista. Admiro ao Beiras escritor, tradutor e editor galego. Autor dun dos libros de ensaio máis relevante da segunda metade do século XX, O atraso económico de Galicia (1972), por ventura obra superada, o seu pensamento económico impregnou na facultade de Económicas da USC, da que foi fundador e catedrático, que durante a Reforma Política formou a futuros líderes da autonomía e do municipalismo.

Como participou do proxecto de Laiovento, a editora que fundou en 1990 con Manuel González Millares, o libreiro Xesús Couceiro e os editores Pepe Carreiro e Francisco Pillado, seu amigo do corazón, tamén pianista, responsable do nome da editorial traído do Pazo de Laiovento, que existía só nas páxinas dunha peciña teatral de Otero Pedrayo. Editora compostelá que abriu o seu catálogo cun título seu: Prosas de combate e maldicir (1991) e onde publicaría unha decena dos seus libros literarios.

Xaora, Beiras era feliz como tradutor, sentíase orgulloso deste catálogo onde tivo a fortuna de ir incluíndo títulos que nalgún caso retrataban o seu tempo vital e estado emocional. Con X.L. Franco Grande traduciu o «Venceremos nós» («We shall overcrome») e Antígona (1967) de Anouith. Anosou ao galego varias obras de Camus, Os xustos (1985) e Calígula (1992), as dúas publicadas nos Cadernos do Centro Dramático Galego, Catro cartas a un amigo alemán (2008, Trifolium) e A desfeita (2018, Laiovento). Traduciu As moscas (2008, Laiovento), peza teatral existencialista de Sartre, o Adolphe (1816, 2020, Laiovento), un clásico de Benjamin Constant, e o Espertemos! (2022, Laiovento) do filósofo Edgar Morin, entre outros textos, sempre vertidos do francés ao galego.

Corpus traducido por Beiras, que foi callando, onde destaca pola singularidade O tempo dun salaio (1988, Xerais), novela breve de Anne Philipe, escritora belga instalada en París, traducida a petición de Luís Mariño Pampín, director entón de Xerais, outra das súas amizades compostelás, texto do que non coñecemos edición en castelán, a pesar de ter transcorridos trinta e oito anos da súa aparición en galego. O tempo nun salaio non foi para Beiras un libro máis. Considerábao esencial para entender cuestións fundamentais da condición humana e da súa fraxilidade emocional. Non esqueceu o que sufriu na súa crise de saúde mental (1977-1981), tras o fracaso nas eleccións Xerais de 1977, cando encabezou a lista do PSG que fundara en 1963 de «socialismo galego sen etiquetas». Dor que inundou a Casa da Reboraina de Aguiar cando hai tres anos morreu Aurichu, a súa segunda muller, filla de Jesús Pereira, o mestre republicano que o formou nas artes da lectura e escritura, alleo aos ditados de Franco, que o fixeron un orador torrencial emotivo e convincente.

O tempo nun salaio transforma a experiencia da dó en materia literaria, unha meditación sobre o amor e a morte, un diálogo cunha sombra a medio camiño entre o monólogo interior e a elexía, onde o tempo e a escritura se dilúen, tamén a dun tradutor implicado como foi Beiras, para ofrecer un espazo de resistencia fronte a perda. Un texto fermoso e contido, traducido coa precisión requirida para que fose emotivo. Unha noveliña na que a memoria, o amor, a ausencia, temas que sempre foron preocupacións para Beiras, se entrelazan mais sen caer no sentimentalismo.

Un texto que impacta sobre o noso urdime de emocións onde a lucidez da escritura de Philipe (como da tradución de Beiras) non diminúen a dor, até chegar a facela máis intensa. Obra moi singular no corpus da literatura traducida ao galego non se limita ao testemuñal, aborda outros temas como o do paso do tempo e a imposibilidade de fixar o vivido. Unha boa novela na que aparecen momentos memorables: «Ameite demasiado para aceptar que o teu corpo desaparecese e proclamar que a túa alma abonda e vive».

Noutras páxinas, Philipe e Beiras, anticipan a experiencia da morte: «Ti fuches o meu máis firme vencello coa vida. Convertícheste no meu coñecemento da morte. Cando veña non terei a impresión de me xuntar outra volta contigo, senón a de seguir un camiño familiar, xa coñecido por ti». Tras o pasamento de Beiras esta tradución adquire carácter autobiográfico: «A morte é ren. Soamente o medo, o sufrimento físico e a dor daquelas persoas que un ama, ou a obra emprendida, fan atroz o seu achegamento». Traducións coma esta de Philipe ou interpretacións do Intermezzo de Brahms ao piano foron razóns da vida do Beiras que choramos.

Publicado en Faro de Vigo: 13/10/2026

Eu tamén navegar

/en , , , , , , , , , , /por

Escasas veces un verso, «Eu tamén navegar», acada admiración e popularidade tan unánime na sociedade literaria galega até transformase en insignia da loita e empoderamento das mulleres, as que sosteñen a metade do ceo, coma tamén de esperanza de todas as persoas migrantes e excluídas pola súa diferencia, que sofren agardando. Verso inesquecible de Xohana Torres (Santiago 22 de novembro de 1929 – Vigo 12 de setembro de 2017), que pecha o poema «Penélope» do libro Tempo de ría (Espiral Maior 1992), empregado o 27 de outubro de 2001, polo tanto hai vinte e cinco anos, para titular o discurso de ingreso na Real Academia Galega presidida polo teimudo humanista Francisco Fernández del Riego.

Unha entrada moi celebrada nas letras galegas, a substitución da cadeira do poeta Aquilino Iglesia Alvariño, cando na institución de Tabernas apenas participaban dúas mulleres fronte a 25 homes, a poeta e profesora, radicada na Coruña, Luz Pozo Garza, que ingresara en 1996, e a bibliotecaria ourensá Olga Gallego. Unha desigualdade tan vergoñenta, á espera dunha resposta contundente, que a nova académica ofreceu nun texto memorable e lúcido, sentencioso e irónico. Palabras dunha poeta chegada á Academia preparada para «rastrexar os fondos, aí onde a luz non chega». Unha confesión honesta de quen como poeta, en apenas tres libros breves, asumiu que a poesía é un exercicio exploratorio e cada un dos versos un acto decidido, espido de retórica e medos.

Vinte e cinco anos despois, neste tempo que nos sitúa, de perigos e incertezas provocadas pola IA, tamén de exclusións e de abusos dos poderosos, este discurso da poeta de querenza viguesa, nacencia compostelá e formación ferrolá, é unha Ría que gañou en emotividade e capacidade mobilizadora. EU TAMÉN NAVEGAR é un texto que podería lerse nas faixas das manifestacións destes días na procura «dunha certa esperanza», como escribe no seu poema memorable e emocionante «Laxeiro en Vigo».

Xohana sabe que non somos máis que o que recordamos, «ese ceo protector, que de maneira alterna nos cobre ou se desvela ou se nega a desaparecer». Roubándolle unha frase chave, desas susceptibles de ser considerada un aforismo, esparexidos por todo un discurso brillante: «A vida non sempre é unha travesía ben informada, hai moitas maneiras de ver os mapas». Eis un chamamento poético a que as Penélopes nunca máis baixen os brazos agardando, a convidalas a espremer as oportunidades coas que conten, antes de darse por vencidas. E a súa consecuencia: asumir que Ulises e Penélope representan poesías diverxentes, dúas miradas distintas do porvir, nun mundo onde esmorece a natureza e a propia convivencia pacífica, amparada polos dereitos humanos.

«Eu tamén navegar» debe entenderse como a expresión dun mito reelaborado que outorga a todas as penélopes que agardan a capacidade de actuar. E o que é máis relevante: asumen que «existe a maxia e pode ser de todos / A que tanto nobelo e tanta historia?», como de forma retórica pregunta Xohana nos dous versos cos que remata a composición. Como lectores interpretamos que a poeta afirma a súa liberdade e o seu dereito a decidir que é o quere facer.

Despois de vinte e cinco anos, na poesía galega, tamén por ventura na narrativa, son moitas as autoras que poden ser declaradas fillas de Penélope (ou de Xohana ou de Queizán ou de Krukenberg ou de María Vitoria…). Poetas, narradoras, dramaturgas e ensaístas galegas desta determinada Xeración Penélope, que non agardan a chegada de ninguén nin o permiso de ninguén por que hai tempo que puxeron en marcha cadanseu proxecto propio. Autoras que asumen os riscos de intentar que cada novo libro chegue a formar parte dese «catálogo de boas lecturas», esas poucas que regresan sempre, nas que o poder das palabras asume o carácter de proeza artística, travesías nas que durante a noite os barcos non navegan polo mar, senón polos vieiros do ceo, roubándolle, outra vez as palabras, a autora de Do sulco (colección Salnés 1957) e Estacións ao mar (Galaxia 1980).

Xohana Torres chegou a Vigo, para ela capital do mar, en 1963, cando deixara a navegación real. Dende entón ate o seu pasamento foron máis de cincuenta os seus tempos de Ría, escenario básico e xeografía íntima na que atopou cicelada en pedra a brevidade como a súa expresión literaria máis persoal. Para Luciano Rodríguez, editor da súa Obra reunida (2004) en Tempo de Ría, «este aire contemplativo, entre o cotián e o transcendente, este ollar na superficie pero penetrando até o fondo da realidade imaxinada no corpo do poema, vai ser a tonalidade do conxunto». Outra forma de abordar a «Raíz e Tempo» (1965-1975), título do programa en galego que fixo en La Voz de Vigo, outro logro da autora de Adiós María (1971), que iniciou a renovación da novela contemporánea, mais iso queda para unha entrega futura.

Publicado en Faro de Vigo: 06/10/2026

Estatua de Oroza nas Avenidas

/en , , , , , , , , /por

Unha das formas máis interesantes de afondar na calidade de vida dunha cidade e na súa autoestima para coidarse é mirar para as esculturas e murais instalados no espazo público. Algunhas desas pezas pasaron a ser iconas representativas da cidade. Pensemos no caso de Vigo no Sireno de Francisco Leiro na Porta do Sol ou nos Cabalos de Oliveira na Praza de España, que representan o Vigo de entre séculos, consolidado como capital urbana de Galicia. Patrimonio escultórico público vigués compartido, na maior parte das veces creado con intención conmemorativa, inventariado por Mercedes Bangueses Álvarez, actual presidenta do Instituto de Estudios Vigueses, en dous libros tan fermosos no visual como engaiolantes no literario: Catálogo. Bustos. Monumentos conmemorativos e placas de Vigo (IEV, 2022) e Escultura pública en Vigo (IEV 2025). Senllas obras que contribúen a poñer en valor este patrimonio, ao tempo que propoñen un paseo urbano cheo de pezas dispostas para o abraio da veciñanza e das visitantes. Miradas que, lendo a Bangueses, poden ser de temas tan diversas e sorprendentes, tan incitantes que conviden a novos paseos con propósitos específicos.

Velaí foi o meu caso co conxunto escultórico de Manuel Buciños, instalado na zona urbanizada onde durante décadas estivo a factoría Refrey en Bouzas, resignificado polo escultor de Carballedo nun sorprendente «Encontro imaxinario» entre Valle Inclán, Otero Pedrayo, Cunqueiro e Saramago, que convida a confrontar cada peza coas nosas lecturas. Un espazo literario creado polas esculturas, que conforman un xeito de estar e de ollar a cidade propia, tamén de presentala as visitantes. Noutras palabras, o Vigo literario non está constituído só por libros, bibliotecas e librarías, as esculturas e murais de temática lectora e literaria, por extenso monumentos e placas conmemorativas, achegan interesantes coincidencias que ofrecen a posibilidade de artellalas como itinerario. E no caso vigués, hai cerca de cincuenta pezas relacionadas co Vigo literario, concibido en toda a súa diversidade. Dende o monumento de Manuel Curros Enríquez, de Lorenzo Coullat Varela, promovido pola sociedade La Oliva, presidida por Manuel Gómez Román, e sufragado por subscrición popular, para ser instalado na Alameda en 1911, que sufriu as vicisitudes da ditadura, que en 1965 o agochou no Castro, baixo aquel espantallo do restaurante El Castillo. Pasando pola escultura do vendedor de xornais Manuel de Castro (2013) da rúa do Príncipe, feita polo xa falecido Jandro, membro do colectivo Nautilus, expoliada decote, que remite á necesidade de que a conservación deste patrimonio sexa compartida pola cidadanía e defendida polo concello. Até instalación máis recente, a de Domingo Villar (2024) nun dos bancos da Alameda, feita por Pedro Dobao, que convita a parolar co autor de Ollos de auga.

Un patrimonio literario de pedra ou bronce, onde están presentes todas as épocas da nosa literatura e tamén a evolución das formas arquitectónicas e escultóricas dos séculos XX e XXI. Eis a de Martín Códax e os trobeiros do mar de Vigo, no monumento de 1967 no Castro, unha pedra procedente de Monteferro, desgastada pola erosión do mar, a placa do Paseo do Cronista Álvarez Blázquez ou o monumento de Quessada (2006) no miradoiro (en perigo!) do Paseo de Afonso, a carón da Oliveira, en diálogo os tres co Pergamiño Vindel (1914), alfaia do noso patrimonio literario e musical. A dos Galeóns de Rande (1967) do arquitecto Desiderio Pernas, que no miradoiro do Castro dialoga co libro La escuadra de plata (1935) do cronista Rodríguez Elías. E a estatua de Rosalía de Castro (1995) de Armando E. Martínez en diálogo cos Cantares Gallegos impresos por Compañel no prelo da rúa Real nº 21. Ou, claro está, a escultura de Jules Verne de José Molares en diálogo co capítulo VIII de Vinte e mil leguas de viaxe baixo os mares.

Neste contexto vén ao fío a proposta da Asociación Évame Oroza de instalar nos xardíns da Laxe unha escultura en bronce de corpo enteiro de Carlos Oroza, que está finalizando Sergio Portela ecserá sufragada a tres partes, entre Xunta de Galicia, Deputación de Pontevedra e a subscrición popular. Carlos Oroza, o noso poeta peripatético, autor de grandes poemas, como «Évame» e «América», editados con agarimo e precisión pola editorial Elvira de Xavier Romero, caligrafou cos seu pés un camiñar demorado por un Vigo insatisfeito, vangardista e demorado, coma tamén foi o seu poema oral. Oroza tras pasear a súa derrota, procurando a inocencia, a grinalda e o poema, fixo do paseo conversa e abrazo, lección moral e reflexión política intensa e fugaz. Merece que a súa palabra atope a súa forma en bronce. Merece formar parte do selecto catálogo de autores e autoras do Vigo literario en granito ou bronce.

Publicado en Faro de Vigo 20/09/2026

O mestre das apertas

/en , , , , , , , , , /por

Fun moi afortunado de ter amigado nas dúas últimas décadas con Antón Pulido, o artista que mellor se ten asomado á complexidade da condición humana. Fun moi afortunado de coñecer ao pintor que xa admiraba polos seus músicos asomados ao abismo, que quixen recoller nalgunha portada dos libros que editei, ou polos seus retratos serenos, como o que me fixo cando saín de Xerais, nos que é doado identificar a ollada do optimismo da vontade presente en cada trazo. Fun moi afortunado en compartir con este ser humano xigante de xenerosidade desbordada azos e vontades no proxecto colectivo dos Premios da Crítica de Galicia no que teimou con intelixencia e dedicación décadas e décadas a carón de Bieito Ledo, o seu amigo do corazón, que coñeceu hai setenta anos e o acompañou no seu tránsito co agarimo de Fina e da familia toda.

Se tivese que definir a Pulido cunha soa palabra, o que sei sempre resulta insuficiente nun artista dedicado á pintura, escultura, deseño gráfico, música ou performance, pero tamén ao relato oral, no que posuía enxeño e capacidade de engaiolar coma poucos, non resulta difícil escoller a de MESTRE, tanto por que este foi o seu primeiro e principal oficio, desde que tomou posesión na escola unitaria de Casaio en 1972, experiencia que recolleu naquela primeira paisaxe nevada de Pena Trevinca, como polo feito de que impregnou toda a súa vida e toda a súa obra de artista cos valores da escola humanista.

Abonda percorrer a súa obra pictórica para entender o maxisterio dun artista de formación académica moi sólida, mais tamén de inequívoca raíz popular, que en cada un dos seus cadros expresa a súa perplexidade diante dun mundo en tránsito e a súa confianza nos seres humanos para enxergar a esperanza e a confianza na plenitude da vida.

Tras cinco décadas de traballo artístico, despois de centos de pezas, Antón Pulido é un dos grandes mestres da pintura galega. Discípulo na Escola de Belas Artes de Barcelona de Joán Hernández Pijuan, desenvolveu un proxecto moi singular de creación artística no que poñendo no centro a fraxilidade da condición humana, eis o tema central de toda a súa pintura, a investigación plástica dialoga coa tradición.

Un proceso ao que non foi nunca allea a súa vocación docente e a súa afouteza creadora que o levou a experimentar, ás veces contra corrente, primeiro coas posibilidades do impresionismo figurativo de raíz popular, máis tarde de fauvismo, e xa de regreso a Galicia, asentado en Vigo como profesor de Secundaria, do expresionismo figurativo e máis tarde abstracto, a súa esencia pictórica actual, bautizada por el como «kermeses», como exaltación gozosa da enerxía da vida non exenta das doses de dramatismo e tristeza que lle son propias ao tempo que vivimos.

Nos anos noventa pasou con incrible naturalidade da expresión figurativa á abstracción de potencia colorista. Eis a razón das súas paisaxes urbanas do porto pesqueiro do Berbés (1987), ou das súas emblemáticas figuras en soidade, sexa as retratadas no medio do camiño da vida, a dos músicos tocando para si ou a de seres desconcertados ao pé do abismo, todas envoltas na plenitude da súa cor, na potencia dun trazo capaz de simplificar os detalles do contexto da traxedia. Cadros que son relatos breves, contos condensados, de grande forza narrativa como «Noite» (1992) ou «O sono» (1989), nos que na intimidade dos amantes nun cuarto ofrece elipses visuais envoltas en sombras, capaces de expresar a fraxilidade do cotián e a complexidade da relación humana. Ou esoutra formidable kermesse pulidiana de 14,5 metros de alto que ocupa a medianeira do edificio sobre a praza, de Peniche, un latexar cromático caracterizado pola dominancia das cores vermellas e negras, que se expande como unha máscara de abstracción figurativa sobre os muros ondulados laterais.

Xaora, a do mestre Antón Pulido é unha pintura de rostro humano, que a pesar da complexidade da existencia, evita a desolación, o desacougo e o pesimismo conformista e paralizante. Eis a potencia cromática das súas kermesses, dende aquelas primeiras nacidas a comezos dos noventa, características da produción pulidiana das dúas últimas décadas, que como sinala o crítico Antón Castro constitúen «un modelo de representar a vida e a arte, conciliando o equilibrio entre a natureza e o home, vertebrando os seus estados de ánimo nas atmosferas festivas e non festivas».

Antón Pulido conseguiu así devolverlle a emoción e a sinceridade á pintura galega, envolvendo o xesto gráfico con formas e cores, escrutando os límites das sombras e abrindo os cadros pola potencia da sinfonía da cor ao gozo e ao abraio do espectador. Antón Pulido é o pintor do vento, é o músico da cor cálida, é o poeta da abstracción emotiva, é o narrador da realidade no abismo, é un artista total e apaixonado que procura a beleza até a gorida onde se atope. O luns tomarémoslle un dos nosos cafés da mañá. Antón, MESTRE!

Publicado en Faro de Vigo: 12/09/2026

Isaac Fraga, unha vida para o cine

/en , , , , , , , , , /por

Dedico o artigo da semana en Faro de Vigo ao libro de Pilar López Vidal sobre a figura de Isaac Fraga:

As figuras do cine vigués do século XX son mellor recoñecidas. Velaí a biografía de José Gil Gil –publicada no libro de Manuel González Nos anos encantados de agosto (Galaxia 2022)– o fotógrafo de Rubiós, creador de Galicia Cinegráfica (1923), autor de Miss Leyda (1916), a primeira curta galega de ficción, e da nosa «saída de traballadoras da fábrica» (1928, La Artística e Talleres Alonarti). Eis a biografía de José Antonio Durán de Cesáreo González, propietario Suevia films, produtora en cuxa imaxe ondeaba a bandeira viguesa sobre a ría. Velaí os artigos recentes reivindicando a figura do distribuidor Emilio Baños Santos, do que se di comezou a súa carreira nos cines Royalty e Rosalía de Castro vendendo caramelos e despois se iniciaría como axudante de cabina no Tamberlick. Sen esquecer os libros de Xoán Acuña (1999) e Francisco Rozados (2003) sobre Chano Piñeiro, pioneiro do cine galego, director de Sempre Xonxa (1989).

Sen embargo, faltaba na bibliografía viguesa unha biografía protagonizada por Isaac Fraga Penedo, o exhibidor que contou en Vigo con dez pantallas de proxección. Baleiro pechado pola aparición recente do libro Isaac Fraga. Una vida dedicada al espectáculo (Instituto de Estudios Vigueses 2026) do que é autora María Pilar López Vidal. Coidado retrato vital e profesional deste empresario do Carballiño (1888), que emigrou adolescente a Buenos Aires, cidade da que regresou en 1906 para dende entón e durante cinco décadas facer da exhibición de cine e da produción teatral a súa forma de vida. Actividades iniciadas como exhibidor ambulante de películas mudas que presentaba en festas, romarías e feiras dos arredores de Compostela e da súa vila natal, acompañado por Constante Fernández Pasín, o seu primeiro empregado e persoa de confianza, que se ocupaba das tarefas de proxección.

Actividades ambulantes que a partir de 1909, coincidindo coa Exposición Rexional Galega, mudou pola apertura das primeiras salas estables en Compostela, o Gran Cine Fraga do paseo da Ferradura ou o Teatro Principal, onde mesturaba a oferta teatral coa proxección das estreas das curtas da compañía Pathé Freres ou de exclusivas para Galicia de longas de ficción como Quo vadis? ou Los últimos días de Pompeya, nos que adoitaba participar unha persoa que explicaba o argumento. Foi en Compostela onde casou con Mercedes Framil e cando comezou a desenvolver a súa rede de salas estables, primeiro en Galicia, despois en Madrid, Valladolid, Bilbao, Xixón, León, Zamora, entre outras cidades. Fraga entendeu o impacto social do cinema e dos espectáculos de variedades, entre 1920 e 1940, como da importancia dunha publicidade gráfica de calidade, que encargou a Camilo Díaz Baliño, como dunha publicación, a Revista Fraga que se distribuía en todos os cines da empresa.

A autora, con bo criterio, detense na relación de Isaac Fraga con Vigo, onde competiu no interese do público coas salas do empresario Méndez Laserna. En concreto, en 1917 encargouse do Ideal Cinema da Alameda, en 1918 do Odeón de Urzaiz e en 1921 do Teatro Circo, chamado logo Tamberlick, onde chegaría o cine sonoro o 14 de marzo de 1930. Pertenceron a empresa Fraga, tamén, nalgún momento, o García Barbón, o Rosalía de Castro, o Capitol (1942, logo Cinema Radio) de María Berdiales, o Casablanca (1949, logo Ronsel), o Vigo (1961) da rúa López de Neira e o Plata (1968) de Urzaiz 81. E, naturalmente, do Teatro Cine Fraga, a alfaia das salas, concibido como auténtico centro cultural, con teatro e cine de 1.758 localidades, sala de festas no soto, sala Velázquez dedicada na primeira planta a exposicións de pintura, ademais de taberna e cafetaría. Salas todas que constitúen o espazo principal dos soños e da educación cinéfila de varias xeracións viguesas.

A magnífico biografía de Pilar López Vidal aparece cando se anuncia o proxecto da Consellaría de Cultura de recuperación do coliseo da rúa Uruguai a cargo do arquitecto César Portela, coa intención de transformalo en referente cultural en Vigo para as vindeiras décadas. Particular interese ten a iniciativa da que se fai eco a autora de recuperar o funcionamento do órgano da sala. Construído en 1948, e tras o incendio de 23 de setembro de 1988, danado e esquecido, mais afortunadamente restaurado en 2010, adherímonos a proposta de que formase parte da dotación do moderno coliseo cultural, onde cremos non debería faltar unha sede da Filmoteca de Galicia, á que Vigo ten dereito.

Esta biografía de referencia de Isaac Fraga incorporase ao apartado cultural e cinematográfico da bibliografía viguesa, mais tamén forma parte daqueloutro capítulo de emprendedores laboriosos, afoutos e modernos que creron en Vigo como auténtica Barcelona atlántica. Parabéns a autora e ao Instituto de Estudios Vigueses que continúa o seu gran labor editorial.

O novo Vigo vello

/en , , , , , , , , , , , , /por

Dedico o artigo da semana en Faro de Vigo a actuación do Consorcio do Casco vello de Vigo:

Aos meus pais non lles chistaba que con dez anos volvésemos do colexio pola Ferraría. Querían que os dous irmáns baixásemos xuntos pola moi pendente rúa Cachamuíña, bordeando a Panificadora e a Falperra, pola que colliamos a calella das Angustias para chegar a Pi e Margall. Con todo, nalgunhas ocasións acompañamos a un amigo até a súa casa, a primeira de Abeleira Menéndez, rúa que baixabamos até a Cruz Verde para logo coller a esquerda e a todo filispín percorrer a Ferraría toda até saír ao paseo de Afonso. No quiosco falabamos con Concha, que nos deixaba ollar por riba «os tebeos recén chegados de Barcelona». A de percorrer a Ferraría no inicio dos setenta foi unha das travesuras maiores da nosa infancia. E máis aínda cando pasamos por diante dos tres bares da rota dos Cacholis («Café, Chocolate e Licor» «Ca Cho Lis»): o Cacholi da rúa San Sebastián, o Cholica da Ferraría e o Lichoca de Abeleira Menéndez. Unha cadea de «puticlubs» da mesma familia, coa que chorabamos de risa, sendo tan piadosos.

Aquel Vigo prohibido, a parte alta do Vigo vello, un barrio esgazado pola rúa Calvo Sotelo (hoxe Elduayen) pola que transitaban os tranvías, degradouse de forma brutal durante as dúas décadas de fin de século. Á prostitución, engadiuse a perda da veciñanza tradicional, o abandono das vivendas e nalgúns casos a súa ocupación, a marxinalización provocada pola venda e consumo de drogas arruinaron o barrio. Nos movidos oitenta vigueses na Ferraría fíxose tristemente famosa Eduarda «A Maradona», que con apenas 15 anos lideraba unha banda que extorsionaba a rapazada da beirarrúa voada até Peniche.

Co goberno de coalición de Carlos Príncipe desenvolveuse de 1995-1999 o plan Urban, financiado no 70 % pola Unión Europea e o restante por fondos municipais, a primeira actuación rehabilitadora do barrio, que comezou a coñecerse como Casco Vello. Co Urban rehabilitáronse rúas e espazos públicos, renováronse infraestruturas de servizos, creáronse equipamentos sociais e culturais (Casa Galega da Cultura), programacións culturais e de festas estables e comezouse o control arqueolóxico de espazos públicos.

Mais, o que fóra o Vigo amurado, que se rexía dende 1991 polo Plan Especial de Reforma Interior (PERI) do Casco Vello, que preservaba a súa estrutura urbana e protexía o patrimonio cultural edificado, tivo que agardar dezaseis anos a que fose aprobado o actual Plan Especial de Protección e Reforma Interior (PEPRI). Unha ferramenta urbanística que pretende unha actuación integral sobre o Casco Vello, considerado como un «Espazo Vivo de Memoria», atendendo tanto aos aspectos arquitectónicos como a recuperación económica e social do barrio. Actuación centrada na adquisición e posterior rehabilitación de terreos e inmobles como Vivendas de Protección Autonómica (VPA) e como locais comerciais en réxime de alugueiro ou cesión por medio de contrato público. Actuación integral xestionada dende o inicio (2005) por un consorcio interadministrativo o «Consorcio Casco Vello de Vigo», que inicialmente contaba coa participación da Xunta de Galicia (50%), Zona Franca (40%) e Concello de Vigo (10 %). Porén, apenas dous anos despois, quedou coa composición actual na que corresponde o 90 % do Instituto Galego da Vivenda e o Solo da Xunta de Galicia e o 10 % ao concello.

Tras vinte anos de desenvolvemento do proxecto, a mudanza no Casco Vello, sobre todo no Alto, ao longo das rúas Ferraría e Santiago, como itinerarios principais, foi extraordinaria, tanto no arquitectónico como no comunitario. Investíronse 38 millóns de euros, adquiríronse 93 inmobles (a maioría en estado de ruína) dos que 81 foron rehabilitados en condicións óptimas por máis de 50 arquitectos da cidade, onde hoxe viven 140 familias que achegaron 20 nacementos de crianzas que encheron de entusiasmo e ledicia rúas e prazas. Ademais de propoñer un novo pulso comercial de enfoque cultural e creativo, para os 36 locais comerciais ocupados, boa parte deles desenvolvendo actividades artísticas ou propias da industria cultural independente, fuxindo da, perigosa terciarización provocada polo excesivo número de locais de hostalaría e lecer nocturno, un dos males endémicos dun barrio que chegou contar con 200 pubs. Modelo de rehabilitación que por ventura xa atrae a veciñanza viguesa ao novo Vigo vello emerxente.

A publicación do libro XX anos reconstruíndo o corazón da cidade (2005-2025) por parte do Consorcio Casco Vello de Vigo, en coidada edición da editorial Elvira, instalada no barrio dende a súa fundación, presenta esta transformación de pedra en vida como un paseo por trinta e tres construcións, iniciado en Abeleira Menéndez 13 (2009), presentando plano, fotos e memoria até San Sebastián 24 (2015). Parabéns ao CCV e a editorial por tan excelente traballo.

 

O Vigo de 1936

/en , , , , , , , , , , /por

Dedico o artigo da semana en Faro de Vigo á publicación de Álbum fotográfico. Vigo 1936 de Juan Carlos Abad Gallego (IEV 2026):

Entre as publicacións que para celebrar o día do libro presentou o Instituto de Estudos Vigueses (IEV), que preside Mercedes Bangueses, destaca o álbum fotográfico Vigo 1936, testemuño visual excepcional, custodiado durante décadas pola familia Martínez González da rúa Real, o que permitiu se conservase case completo. Álbum inédito que permite coñecer a vida cotiá antes, durante e despois do alzamento e nos días difíciles da posguerra, como se refire a aquel momento o escritor Juan Farias nas súas crónicas de media tarde.

319 fotografías, máis outras trece desaparecidas, sacadas a maioría, en 1936 cunha cámara fotográfica, Zeiss Ikon Ikonta pregabre, cun obxectivo de 35 mm, é moi probable que por Hermógenes Argüelles Lareu, fotógrafo que no Anuario de Vigo de 1935 anunciaba o seu estudio na rúa Policarpo Sanz 44. Enxeñeiro de profesión, destacado fotógrafo amateur, inventor autodidacta de artefactos, era moi coñecido como presidente do Moto Club Vigo, organizador do «Rally dos Mil quilómetros», mais sobre todo por ser instalador dos equipos cinematográficos sonoros de Zeiss Icon, entón a marca de maior fiabilidade, coa que dende 1933 se proxectaba no cine Odeón na praza de Urzaiz.

Legado fotográfico estudado polo historiador Xoán Carlos Abad, autor dun longo texto informativo de extraordinario interese, unha crónica do acontecido en 1936, que permite identificar os espazos e acontecementos fotografados por Argüelles, recoñecer rostros de personaxes e, sobre todo, ilustrar o vivir cotiá da cidade desde a ollada, que non puido ser inocente, dun militante da Falanxe viguesa duns corenta anos, cuxo maior heroísmo foi participar nunha marcha de abastecemento á fronte de ida e volta e en diversas actividades públicas, como as misas de campaña e outras concentracións e desfiles nos que participaba como fotógrafo.

Presidente que foi do IEV durante os quince últimos anos, nos que desenvolveu unha xestión moi brillante da entidade, tanto na incesante produción editorial como na organización en Vigo da asemblea de centros de estudos locais, ademais de ser o primeiro e principal investigador dos acontecementos de 1936 en Vigo, con libros de referencia como Cen personaxes entorno a unha guerra. A República e a Guerra Civil na comarca de Vigo a través dos seus protagonistas (IEV 2008) ou O soño crebado. Da República á Guerra Civil en Vigo e na súa bisbarra (IEV 2019), Abad ocúpase de explicar a complexa cronoloxía do álbum, xa que apenas 138 das fotos da colección, menos da metade do material, teñen algún tipo de data.

Secasí, o autor d´A volta a Vigo en 80 lecturas. Unha aproximación á historia da bisbarra viguesa a través do seus textos (IEV 2013), achégase co seu potente gran angular de ollada de arcea ao territorio da microhistoria e ofrece as atractivas vistas xerais daquel Vigo da Segunda República que conservaba todas as praias da súa beiramar do Areal a Coia, incluída a cuncha de San Francisco; unha cidade que ampliaba o seu perfil portuario, da Laxe ao porto e mercado do Berbés, que se preparaba para recibir o monte do Castro e a Finca da Marquesa e o Pazo de Castrelos para convertelos en futuro museo e xardíns urbanos. Xaora, Abad, non renuncia a comentar os detalles nin a ofrecer historias cotiás de viguesas de nome descoñecido tanto no seu texto principal, no que vai enfiando as fotos do álbum de Argüelles, redactado ao xeito dunha crónica case novelesca daqueles días de terror, como nas sorprendentes notas de rodapé, auténticas marabillas de erudición viguesa que explican o contexto no que foron sacadas as imaxes.

A pesar de que Abad non renuncia a explicar as imaxes de Argüelles tomadas con anterioridade a 1936, a cerna do libro radica nas fotografías dos escenarios do golpe de estado, como a barricada da Casa do Pobo ou a Torre de Estanislao Núñez, que aparecen a carón daqueloutras pezas que representan certa normalidade daquel verán vigués onde se celebraron as festas populares de San Xoán do Monte e Cabral, onde participou o cuarto de Airiños de Cabral do gaiteiro Constante Moreda, que meses despois sería fusilado no Castro. No entanto son as fotos de Argüelles e os textos de Abad sobre a misa de campaña na Alameda do 16 de agosto, a concentración no estadio de Balaídos do 30 de agosto para celebrar «a reposición da bandeira bicor», as xuras de bandeira e os desfiles posteriores de requetés, falanxistas e balillas polas rúas do Príncipe, Colón ou Policarpo Sanz as que máis poden sorprender nesta completa crónica dunha cidade tomada polos militares fascistas.

Recomendo vivamente este Álbum Fotográfico Vigo, 1936 de Argüelles e Abad, un libro capaz de mudar a historia en memoria compartida, cando a vida cotiá petou coas contradicións dunha cidade arrasada polo fanatismo fascista e o seu terror branco.

 

Bofill, o debuxante do Faro

/en , , , , , , , , , , , , , , , /por

Dedico o artigo da semana en Faro de Vigo ao pasamento de Bofill, o debuxante de Faro:

O pasado día 19 de abril morreu con noventa anos Pedro Ruiz Bofill, profesor e debuxante do Faro de Vigo durante catro décadas. Nacido en Barcelona en 1936, confesoulle a Félix Caballero nunha longa entrevista que chegara a Vigo con apenas 24 anos, grazas a que o seu irmán, que montara aquí unha óptica, o avisara de que Faro precisaba un debuxante. Pedro mudouse a correr de Madrid, onde aprendía o procedemento de entintaxe nun estudio que traballaba para a editorial Rollán, a que logo sería mercada por Bruguera e que publicaba con éxito a colección policial «Aventuras del F.B.I.». En Faro de Vigo comezou a traballar tanto para o xornal, entón dirixido por Francisco Leal Insua, como para a imprenta onde deseñaba carteis, trípticos e todo tipo de anuncios publicitarios. Ao xeito das tiras de Alex Raymond, o creador de Flash Gordon e o detective novaiorquino Rip Kirley, Bofill debutou nas páxinas do decano en 1960 cunha tira diaria policial, cuxos guións escribía o inesquecible e cultísimo Francisco Pablos.

Xaora, foi a súa páxina primeira ilustrada en Faro, a que a finais de xaneiro de 1961 dedicou ao secuestro do Santa María por un comando galego-portugués. Dende entón, sempre no cadro de persoal de Faro, Bofill ilustraría milleiros de páxinas e publicaría, sendo directores Cerezales (1961-1964) e Cunqueiro (1965-1970), centos das súas caricaturas, que consideraba só podía facer cando coñecía os aspectos máis esaxerados do personaxe. Como salientou Rafa López no seu excelente obituario en Faro, Bofill compartiu o traballo xornalístico coa súa vocación de profesor de debuxo, formado, primeiro en Madrid con Carlos Sáenz de Tejada, logo, na década de 1980, en Bilbao, onde se licenciou en Belas Artes, na especialidade de pintura e escultura. Con esa credencial superou as oposicións de acceso á función pública, como profesor de Plástica durante anos no IES de Chapela, tamén o seu primeiro director, durante 1992.

No entanto, Bofill pasará a historia da cultura galega como un dos pioneiros da banda deseñada, desde que en 1962 publicou na revista Vida Gallega, entón dirixida por Álvaro Cunqueiro e cuxa cabeceira fora adquirida por Faro de Vigo, a súa primeira historieta: El tesoro de Rande (1962), á que seguiu, o seu primeiro libro, Historia da Reconquista de Vigo (1977), sobre un guión de Lalo Vázquez Gil. Aquelas cinco pranchas, en formato comic book (17 x 26 cm), grampadas e impresas a cor, abriron o vieiro da utilización da narrativa debuxada para ofrecer información histórica de forma atractiva e visual. Bofill coa eficacia narrativa do seu debuxo de liña clara, ao xeito do cómic belga, e a súa habilidade para empregar diversos planos e recursos expresivos, abriu unhas posibilidades que ensaiaran tamén Reimundo Patiño e Xaquín Marín.

Bofill deu outro paso creativo con «As aventuras dun neno galego», a que consideramos a primeira serie do cómic en galego dirixida a lectorado novo. Con guións de Xesús Franco e asesoría histórica de Hidalgo Cuñarro, o proxecto nacido en 1983 nas páxinas d´«A pizarra», o suplemento de educación de Faro de Vigo, ampliouse a tres álbums de 60 páxinas, editados pola Consellaría de Educación e Cultura: Os homes do fin do mundo (1985), Os fillos de Breogán (1985) e A grande viaxe polo río (1988). Proxecto que deu pé a outro máis ambicioso, que lle levou varios anos debuxando de forma incansable: A historia ilustrada de Vigo (1996-1997), publicada en 72 fascículos por Faro de Vigo, nos que Bofill fixo 432 pranchas sobre textos preparados pola redacción do xornal.

Outra das proezas creativas de Bofill foi a súa colaboración con Serigrafía Galega de Álvaro Álvarez Blázquez, deseñando a maior parte das portadas da colección «O Moucho» da editorial Castrelos de Xosé María Álvarez Blázquez, aparecidas entre 1967 e 1983. Bofill aproveitou as posibilidades técnicas das tintas planas da serigrafía para ofrecer un deseño de portadas de gran unidade formal ao tempo que moi diverso pola súa facilidade para caricaturizar en situacións humorísticas, onde asoma a retranca dun «galego», ao que se lle quere icona de galeguidade. Así deixou Bofill portadas inesquecibles como a de Catecismo do labrego (1967), Sal e pementa (1968), Retorno a Tagen Ata (1971) ou A pega rabilonga (1971), entre outra que competían entón coas portadas de Xohán Ledo en Galaxia ou de Isaac Díaz Pardo en Ediciós do Castro.

Fose este novidoso traballo de deseño de portadas, fose o de autor pioneiro de centos de pranchas de narrativa debuxada, fose o labor formativo que deixou pegada sempre entrañable no seu alumnado, Pedro Ruíz Bofill merece o recoñecemento que a súa cidade de adopción non lle soubo dar. Preparar unha mostra do seu traballo gráfico é unha tarefa que non se debería adiar. Os nosos abrazos para a súa viúva e familia.

O festival do Vigo riquiño

/en , , , , , , , , , , , , , , /por

Dedico o artigo da semana en Faro de Vigo ao Hematofesti 2025:

Tras cinco xornadas de actividades formativas e espectáculos, o Hematofesti, o festival de humor e literatura infantil de Vigo, consolidouse como un dos referentes culturais vigueses e galegos do ano. Dirixido pola escritora Ledicia Costas e o ilustrador Alberto Vázquez, concibido como homenaxe á figura do escritor coruñés Miguel López «Hematocrítico», patrocinado polo Ministerio de Cultura, a Xunta de Galicia, a Deputación Provincial de Pontevedra, o Concello de Vigo e a Zona Franca de Vigo (o que merece os parabéns para todas as cinco administracións pola súa intelixencia colaborativa) e contando coa axuda de trinta empresas colaboradoras, recoñecido polo Observatorio da Cultura da Fundación Contemporánea como unha das mellores propostas culturais novas no estado do ano 2024, este festival vigués de atrevido formato híbrido, divertida comunicación, localización expandida (en dezasete espazos da cidade) e elegante espírito transgresor volveu facer barro coa súa programación de calidade (máis de sesenta actos) para públicos diversos, dende o infantil e mozo até o profesional da edición do libro e dos videoxogos, da comunicación e xestión cultural.

Exposición de ilustracións na sede da Deputación, presentacións de libros infantís nas librarías, sesións de contos e proxeccións de curtametraxes de animación nas escolas viguesas e metropolitanas, obradoiros de fanzines, talleres de xoguetes ópticos, de ilustración con tecido e fío, de debuxo chalado e un espazo gaming en Vialia foron algunhas das actividades deste segundo Hematofesti que non defraudou. Xaora, entre as novidades máis celebradas desta segunda edición, destacou o encontro «Cultura e economía», concibido como un binomio fantástico de creatividade e emprendemento, que contou coa participación de profesionais do audiovisual e empresarios do sector cultural. Dimensión profesional continuada na xornada do sábado co encontro «Queremos literatura infantil», coordinado por Eva Mejuto e Montse Pena Presas, centrado na edición do álbum ilustrado. Houbo presencia protagonista de espazos de humor, unha das almas do festival, dende a gravación en directo con público do programa Hora veintipico de Héctor de Miguel, á academia de comedia irreverente de Ignatius Farray, que fusiona o humor absurdo coa reflexión filosófica e política. Co seu monólogo provocador, até superar a ambigüidade das marxes, o humorista canario pechou a Hematogala, na que tamén participaron Los Hermanos Pódcast e as humoristas viguesas Sobria e Serena (Arantxa Treus e Jazmín Abuín), velada conducida con moita retranca e xenio creativo por María Lado e Xosé Antonio Touriñán, onde non faltou a enerxía da música de Grande Amore, IGMIG e Silvia Superstar.

O concerto proxección d’ As aventuras do príncipe Achmed (1926), o film pioneiro de animación con siluetas de Lotte Reiniger, sobre historias das mil e unha noite, para o que o compositor Brais González do vigués grupo Caspervek fixera en 2014 banda sonora, foi outro dos momentos musicais máxicos e inesquecibles cando este Hematofesti iniciaba a súa andaina. Festival que deu unha puntada de ouro cando tributou homenaxe a actriz e cantante Teresa Rabal, recoñecéndoa co premio «Lenda do Recreo 2025» pola súa traxectoria de catro décadas como referente do entretemento musical da infancia. Creadora de cancións xogo míticas como «Veo veo» e «Me pongo de pie», protagonista da película Loca por el circo (1982), filmada no Val Miñor, Rabal marcou a educación televisiva de varias xeracións de crianzas, as maiores hoxe na fronteira da cincuentena; ademais de acompañar a mudanza da sociedade española, que tras a morte de Franco conquistou os dereitos negados pola ditadura, necesitaba dun soporte emocional e formativo alternativo para os nenos e as nenas no entorno familiar.

Deseñado coa intelixencia creadora de Ledicia Costas e Alberto Vázquez, dous ourives da creación contemporánea, contando cun excelente equipo de profesionais e persoas voluntarias, este segundo Hematofesti amosou que en Vigo tamén é posible gozar con eventos culturais nos que as artistas son respectadas como as únicas protagonistas no contacto cos seus públicos. Hematofesti en dúas edicións ofreceu en Vigo un espazo alternativo de excelencia para unha cultura infantil contemporánea, hibridada nos soportes e nos xéneros, orgullosa da súa orixinalidade creativa e riquiña na súa comunicación, como gustaba a Hematocrítico. Fronte a exaltación da hipérbole, do ditirambo, do alleo e do fuleiro, que a tantos vigueses nos leva o demo nos dous meses futuros, Hematofesti ofrece a alternativa do respecto, da retranca, do orgullo polo propio e da excelencia do orixinal. Longa vida para Hematofesti, o festival do Vigo riquiño.

Océano Sobral

/en , , , , , , , , , , , /por

Dedico o artigo da semana en Faro de Vigo á exposición do pintor Antón Sobral na sede d’ Afundación:

Durante o mes de setembro á sede de Afundación acolle unha mostra retrospectiva, «Océano Sobral», que celebra cincuenta anos de creación artística de Antón Sobral (Marín, 1952). Regreso agardado do noso primeiro pintor do mar, que desde 2012 non expoñía en Vigo, para presentar un percorrido por unha obra iniciada en 1968, que dende entón fixo a súa forma máis xenuína de instalarse no mundo. Artista total, ningunha actividade creativa lle resultou allea e en todas procurou a beleza, para el revolucionaria pola súa capacidade de chegar á verdade. Explorou as posibilidades creativas da pintura, onde é un consumado mestre do debuxo e da cor, mais sen renunciar nunca a utilizar outras artes visuais, como a fotografía e a videocreación; sen menoscabo da escrita de poesía ou do comisariado artístico, sendo corresponsable da recuperación recente da Bienal de Pontevedra, da organización de encontros de arte e natureza ou do espazo de arte de Culturgal, entre outras mostras. Artista empático cos públicos, levou a súa obra por todo o país, en máis de trescentas exposicións, así como polo estranxeiro, en prazas como Munich, Passau, Mayenne, A Habana ou Nova York, o que non lle impediu comprometerse sempre con todas as causas xustas da humanidade.

Pintor vocacional, sabe que a ollada do porvir se enxerga na liña do horizonte, ese espazo impreciso entre as marxes, no que ceos e mares se confunden, apenas matizadas pola presenza ou ausencia das xerfas de intensidade branca. Ollada presente nas cento de mariñas que leva pintado dende hai catro décadas, que conforman  o corpus «Océano Sobral», cerna da mostra viguesa, pezas das que nos confesamos admiradores devotos e seguidores entusiastas das súas variacións de formato e cor, aínda que mantendo sempre tensa a liña do horizonte. Océano que a xornalista Belén López nun extraordinario acróstico, colofón da exposición, atribúe a condición de Sobral como «ladrón de azuis» e «navegante de ceos e océanos». Pezas que funcionan como concentrados de marusía, posuidoras de inequívocos efectos euforizantes provocados pola mestura proteica de salitre e pedramol, que o pintor de Marín no seu estudio matiza pola firmeza poética do trazo e a escolla emotiva da gama de cor. Cadros nos que este pintor namorado do mar aposta unhas veces pola choiva, outras pola brétema, sexa polo mar calmo ou impetuoso, unhas e outras veces procurando a lectura do poema. Mariñas sen apenas referencias xeográficas, coa excepción de dúas das Cíes e algunha da ría de Noia, onde non hai nostalxia nin dramatismo por que as ardentías recenden o sabor salgado das gamas dos azuis. Pintura de tenra fondura, a comuñón do ser humano co mar, o que o crítico Antón Castro atribúe a súa admiración pola luz e os mares románticos de J.M. William Turner, John Constable e Caspar Friedrich.

Xaora o tema esencial da pintura sobraliana é o tempo e a súa medida, ciclos circadianos da natureza interminables que coma instantáneas representa nos seus cadros, onde ceos e mares son sempre novidosos, sexa polo tránsito da luz, o estoupido do trono ou a presenza próxima ou remota da treboada. Temática meteorolóxica, que corresponde aos máis grandes paisaxistas, coma dun Turner atlántico se tratase, que ofrecen as súas mariñas para ser escrutadas por olladas náufragas e percepcións propias. Os óleos de Sobral son portos seguros para ensoñacións activistas de entusiasmo compartido, quizais por levar dende o berce o mar nos seus ollos e polo seu compromiso adulto de vivir en preamar como o vixía dunha corrente oceánica na que se valoran as crebas e non se oculta, como ten salientado o escritor Xaime Toxo, o esforzo de procurar os verdellos da última marea.

Ademais do océano de mariñas e horizontes de formatos diversos, na que se inclúen as máis recentes de exaltación policromática, un par de nús e o espazo «Silencio», que se propón ao visitante olle sentado durante seis minutos, destaca na retrospectiva a presentación do Caderno do mar (Deputación de Pontevedra, 2014), páxinas dun libro de poemas de Xaime Toxo, ilustrados por Antón, que a grande formato funcionan como murais dunha bitácora dun mariñeiro sentimental, escrita pola carga mariñeira de palabras claves como areal, con, esteiro, foz, buguina, brétema, entre outras. Como chama a atención o espazo dedicado a lembrar a súa iniciativa artística en solidariedade cos obreiros de Ascón, na que participaron os máis sonados artistas de entón, como Laxeiro ou Colmeiro, no que amosa o seu carácter de artista activista galeguista insubornable, que nunca desistiu. Benvida a Vigo esta nova mostra tan necesaria e atractiva de Antón Sobral, o noso primeiro pintor de horizontes e esperanzas, mestre da vida lenta, ser humano exemplar, obrigado referente ético da cultura galega actual.