Miss Vigo e a editorial Atlántica

/en , , , , , , , , , , /por

Dedico o artigo da semana en Faro de Vigo á editorial Atlántica e a «Sección La Novela Viguesa»:

Remexendo nos fondos da almoneda de Joaquín Yáñez atopei un exemplar de Miss Vigo, noveliña de Salvador Quintero, ilustrada por Luis Gil Vicario, ambos os dous profesores do Instituto de Segunda Ensinanza aberto na finca A Areosa en 1927, prologada polo xornalista Ramón Fernández Mato e publicada por unha misteriosa editorial Atlántica. Enigma que pouco durou cando lin o artigo do historiador José Luis Mateo en Glaucopis nº 22 sobre o autor da obra. Unha referencia que nos leva a un texto publicado o 13 de marzo de 1929 en El Pueblo Gallego, no que un grupo de intelectuais vigueses anuncia que pretenden publicar nunha nova editora a «Sección La Novela Viguesa», obras cortas de 64 páxinas, coleccionables, de ambiente local, escritas polos autores vigueses e figuras máis prestixiosas do momento e ilustradas polos mellores artistas da cidade.

Adiantan que están xa comprometidos os seguintes títulos: La tragedia del delantero centro de Ramón Fernández Mato, Miss Vigo de Salvador Quintero, Príncipe Street de Luis Gil de Vicario, Las ondinas del Club Náutico de José Posada Curros, Sol-Colón-Urzaiz de José Signo, El hijo del mar de José Bethencourt, María Rosa (novela corta de ambiente colombiano) de Alfredo Gómez Jaime, En la Casa de Socorro (novela freudiana) de Federico de Angulo Vázquez e La novia repórter de Laureano Cao Cordido. Ademais, informan que continúan as negociacións con autores recoñecidos no ámbito vigués como Jaime Solá, Manuel Lustres Rivas, Herminia Fariña, Margarita Losada, Eugenio Arbones, Ramiro Fernández Valle, Avelino Rodríguez Elías, Valentín Paz Andrade, Gerardo Álvarez Gallego, Luis Peña Novo, Joaquín Pesqueira e Jerónimo Toledano. E que como debuxantes contarán con Sobrino, Requejo, Maside, «Cheché», Santaella, Torres, Padín, Oliveira e Federico Ribas, os mellores artistas daquela.

De aparición semanal, as novelas terían un formato de peto (10,5 x 15 centímetros), serían impresas pola Tipografía dos Sindicatos Católicos, da rúa Oliva nº 10, vendéndose a 30 céntimos cada título. Cumprindo estes requisitos aparecen o 16 e o 23 de marzo de 1929 as dúas primeiras entregas, a de Ramón Fernández Mato, creador do proxecto, e a do profesor canario, crítico de teatro de El Pueblo Gallego. Os editores presentaron Miss Vigo, como unha obra que «describe en trazos sobrios e sorprendentes o panorama da actual sociedade viguesa, detalla cos seus vicios e virtudes a vida das frívolas nenas ben, da mocidade feliz e confiada». O que resulta veraz xa que a noveliña de Quintero relata unha relación amorosa entre un mozo chegado a Vigo, Isidoro Rodas, e unha moza, Toni Rodríguez, que chegará a ser Miss Vigo. Cos temores por comprometerse nunha relación seria, Isidoro abraza a melancolía cando Toni gaña o concurso de beleza que lle permitirá viaxar a América para emprender unha carreira. O que hoxe máis pode interesar desta primeira novela viguesa do canario son as localizacións precisas naquel Vigo de 1929: o Castro, a Ribeira, a rúa Príncipe, o restaurante Las Colonias, o Hotel Moderno, o Hotel Continental, a cafetaría Brasil e o cine Royalti. Nesa liña Vicario debuxou unha serie de escenas de corte art decó, onde a figura feminina aparece tocada polo gusto da época no xeito de vestir e co novo estilo de vida da muller.

E a partir de aí, descoñecemos se continuou a colección «Sección La novela viguesa», da que non atopamos outras edicións. José Luis Mateo descoñece se editorial Atlántica chegou publicar algún título dos que tiña anunciados, mais sospeita que un dos proxectos acabaría publicándose fóra da colección. A novela escrita polo médico, diplomático e poeta Alfredo Gómez Jaime (1878-1946), cónsul de Colombia en Vigo, un dos animadores culturais da cidade desde a súa chegada en abril de 1927. Na noveliña, Bajo la máscara (novela corta de ambiente vigués), publicada en 1929 en Vigo, por La Nueva Prensa, onde o ano anterior aparecera Armonía y emoción, contou tamén coa colaboración de Gil de Vicario para a ilustración e a de Salvador Quintero para o prólogo.

Como sabemos do activismo de Ramón Fernández Mato, autor do texto «Vigo, proa dun continente», que pecha o álbum de PPKO Vigo en 1927. Artigo memorable a rescatar no que o xornalista de El Pueblo Gallego salienta que «o pobo de Vigo entre ciceis artesáns e brados das sereas navais pon no mapa de Galicia a máis resolta pincelada europea, o máis alto expoñente da civilización». Para rematar Mato, vigués de inequívoco carácter galeguista, que «o poema de Vigo está por escribir», «Vigo ascenderá á xerarquía exacta» e a «pérola dos mares engarzarase na cima do diadema de Galicia». Idéntica angueira coa que Mato pretendeu crear un formato editorial de novela viguesa, que se vai materializando na última década como «Vigo literario».

Eugenio Krapf editor

/en , , , , , , , , , , , , /por

Dedico o artigo da semana en Faro de Vigo á figura do editor suízo Eugenio Krapf:

Os días de partido a rúa Eugenio Krapf, unha costiña que une a avenida da Florida co estadio de Balaídos, énchese de celtistas que celebran a previa. Un espazo rurubarno, tan característico do val do Fragoso, onde edificacións en altura comparten con casas unifamiliares coa súa horta cativa, o viario aberto hai tres décadas. Imaxino que a xente celtista reunida na Esmorga, no Ons, no Picoteo, os locais da rúa cuxo nome figura no rueiro como «Eugenio Kraff» [sic], descoñece quen é ese home con apelido de papel castaño, moi resistente, presentado como ecolóxico por non ter sido sometido ao proceso de albeado.

O paradoxal do caso, que podería explicar mellor Lalo Vázquez Gil, o cronista oficial da cidade entre 1986 e 2016, é que tras ese nome ocúltase un amante de toda clase de papelaría, un editor nacido en Zürich chegado a Vigo, arredor de 1890 para abrir unha papelaría, libraría e oficina de imprenta, primeiro na rúa Príncipe nº 37, despois, a partir de 1894, en Policarpo Sanz nº 17-19, fronte ao café Colón.

Krapf ten unha bonita historia que merece ser máis coñecida para orgullo da cidade que o acolleu. Procedente de Sevilla, despois de abrir a súa oficina de imprenta noutras cidades, o que era frecuente entre os impresores do século XIX, dedicábase a preparar e vender tarxetas postais, xeralmente de 9 x 14 centímetros, que no caso de Vigo e da súa ría fotografaba el mesmo e imprimía na fototipia dos tamén fotógrafos suízos Hauser & Menet, establecidos en Madrid. Krapf ofrecía as súas tarxetas no escaparate da súa libraría, consideradas as máis fermosas e reveladoras daquel Vigo finisecular. Cartaces de memoria que adoitaban enviar por correo os emigrantes e viaxeiros antes de embarcar nunha rota transatlántica.

Sabemos que foi o 12 de setembro de 1897 cando se franqueou na oficina de correos de Vigo a primeira postal fotográfica que circularía en Galicia. Estas tarxetas constituíron un dos mellores reclamos das librarías viguesas, como a do propio Krapf, a de Eugenio Barrientos Tetilla na rúa Elduayen nº 17, a de José Nieto en Príncipe nº 5; a de Buceta, en Policarpo Sanz nº 46 ou Las Artes Gráficas de P.P.K.O. de Príncipe, o establecemento do editor José Cao Moure, incansable promotor do fotogravado e de Vigo como porto cosmopolita.

Porén, Eugenio Krapf pasou ao rueiro de Vigo polas edicións de fermoso feitío tipográfico, adornos e axeitado papel de tres obras da literatura clásica. Tres libros extraordinarios.

O primeiro, La Celestina (1899), de Fernando de Rojas, a traxicomedia de Calixto e Melibea, editada con motivo do cuarto centenario da súa publicación, conforme á edición de 1514 feita en Valencia. Krapf fixo dúas edicións, unha de papel corrente e outra de inglés superior, nas que incluía o estudo que lle solicitou a Menéndez Pelayo, que pasado o tempo resultaría canónico ao que engadiu unha exhaustiva lista das edicións e estudos sobre a obra. Esforzo que o insigne catedrático lle recoñeceu con «mil prácemes».

O segundo libro de Krapf foi El Libro de Patronio o El Conde Lucanor (1ª edición 1898, dous tomos; 2ª ed. 1900), compuesto por El Infante Juan Manuel en los años 1328-1329. E o terceiro, El diablo cojuelo (1902), de Vélez de Guevara, reprodución da edición príncipe de 1641 por Adolfo Bonilla e San Martín.

Ademais, sabemos que imprimiu Ares da raya (1902), versos en portugués do miñoto João Verde. Como tiña previsto editar a Crónica Troiana, editada por Martínez Salazar, tamén con prólogo de Menéndez Pelayo, mais que vería a luz en 1900 a expensas da Deputación da Coruña. Así mesmo, Carré Aldao, dá noticia que tiña rematada a edición de Viaje por Galicia do pontarean Isidoro Bugallal, da que se descoñece paradoiro.

Economicamente a Krapf non lle foi ben. Pouco despois da súa morte, o 12 de abril de 1903, importantes editores suízos, acredores do editor lamentaban que o negocio financeiro do seu compatriota quedase en estado tan pouco satisfactorio. Segundo Gerardo González Martín como libreiro o suízo amosaba bo gusto no arranxo do seu escaparate da rúa Policarpo Sanz 17, onde dispoñía de artigos nacionais e de importación, ademais de organizar exposicións nos seus escaparates, polas que no verán de 1895 pasou unha obra de Serafín Avendaño. Tiña un depósito de libros en diversas linguas de difícil adquisición nunha cidade como o Vigo daquela.

Carré Aldao no seu traballo sobre a imprenta en Vigo (1819) escribiu que coas «coidadas e esmeradísimas edicións de clásicos españois, demostrou Krapf ser o home que precisaba Galicia para que retomando as tradicións dos editores Soto Freire e Compañel, fose a cidade de Vigo o berce dunha colección de Bibliófilos, que tan necesaria se fai para o noso desenvolvemento intelectual». Krapf foi o primeiro editor vigués do século XX e como tal forma parte destacada do mapa do Vigo literario.

Lustres e Lorca paseados

/en , , , , , , , , , , /por

Dedico o artigo da semana en Faro de Vigo a lembrar os asasinatos de Federico García Lorca e Manuel Lustres Rivas:

Hai hoxe 94 anos que Manuel Lustres Rivas e Federico García Lorca se abrazaron no parque das Cabañas de Vigo, un fito no seu destino, cando o andaluz acababa de chegar de Nova York e o galego como director de Hoja del lunes facía campaña a prol da xubilación dos xornalistas. Un encontro que se produciu o 25 de agosto de 1932, pouco antes das sete e media da tarde, hora na que comezou a función de La Barraca, a compañía teatral universitaria dirixida por Federico, que puxo en escena tres entremeses de Cervantes, diante dun público vigués moi numeroso. A representación sería cualificada por Faro de Vigo como «marabillosa» e abeizoada por un artigo de Lustres, «Estudiantina de generación en generación», na súa sección de «Actualidades viguesas», a máis lida do xornal.

Daquela segunda visita a Vigo de Federico –aos dezaseis anos viaxara a Galicia como estudante da Universidade de Granada– consérvanse as imaxes do poeta paseando pola viguesa rúa Príncipe, acompañado do elenco da compañía, filmadas por un dos seus membros, Gonzalo Menéndez-Pidal. Un serán memorable no parque de lecer de Peniche, que o segundo conde de Torrecedeira abrira con gran éxito no comezo dos anos vinte, bonito merendeiro popular con pista de baile e palco para orquestras, utilizado para combates ou representacións teatrais, como foi neste caso.

Lembrando aquel encontro en Peniche entre Lustres e Lorca, Ceferino de Blas atopa similitudes entre as súas vidas e o seu tráxico final, sobre todo polo entusiasmo compartido pola cultura naqueles anos da República. Da man das Misións Pedagóxicas, un Federico pletórico percorreu España de forma incansable cos mozos de La Barraca coa intención de levar o teatro clásico español ás prazas dos pobos para goce de maiores e cativos.

Nacido en Ribeira en 1888, Manuel Lustres Rivas foi unha das maiores figuras do xornalismo galego de hai un século. Vinculado moi cedo con Vigo, onde casou con Emilia Fernández, comezou a escribir no Faro de Vigo en 1909, colaborou co semanario Vigo marítimo (1911), dirixiu o primeiro semanario e logo diario Heraldo de Vigo (1912), antes de marchar a Madrid en 1913 onde foi redactor de España Nueva. Volveu a Vigo para dirixir o semanario La Crónica (1915) e, despois doutra estancia madrileña, se radicou en Vigo en 1917 como redactor xefe de La Concordia, colaborando con El Sol e co semanario vigués La Ráfaga. No diario Galicia (1922) foi a man dereita do director Valentín Paz Andrade, onde escribiu algúns dos seus máis interesantes artigos. Tras unha experiencia dun ano en Buenos Aires traballando nunha consignataria, onde colaborou coa revista Céltiga, volveu en 1925 para incorporase á redacción de Faro de Vigo até as vésperas da súa morte e colaborar de forma intermitente en Vida Gallega.

Autor de centos de páxinas sobre Vigo, Lustres teimaba en que «Vigo debía contribuír eficazmente a que os aluvións cos que se formou o seu corpo urbano, se sedimentasen para que a alma cívica nacese». O. 31 de outubro de 1928 publicou un dos cantos máis aguzados sobre Vigo: «O galeguismo vigués non rifou nunca co sentido deportivo británico, nin co método filosófico alemán, nin coa modalidade práctica catalá. Fixo seu o fútbol importado polos oficiais do Cable Inglés e bautizou o seu equipo representativo co nome de Celta. Aprendeu dos cataláns a salgar as sardiñas, e os netos dos salgadeiros, chegados de Massnou, de san Feliu, de Mataró son vigueses con apelido catalán…»

Tras o 18 de xullo, Lorca e Lustres foron detidos decontado polos facciosos. Federico na tarde do 16 de agosto na casa (que cría segura) das irmás do seu amigo o poeta Manuel Rosales, todos membros de Falanxe, da que saíu en pixama conducido por Ramón Ruiz Alonso, que fora deputado da CEDA. Lustres foino na súa casa da rúa Luis Taboada de Vigo, hai outra versión que afirma que na propia redacción de Faro de Vigo, semanas antes do 27 de agosto de 1936, data na que causou baixa en Faro de Vigo. Preso no frontón de María Berdiales, habilitado como cárcere, antes de que fora trasladado ao campo de concentración da illa de san Simón, Lustres recibía a visita diaria da súa dona que o informaba do que ía sucedendo, como a noticia que o 22 de setembro leu en Faro de Vigo do asasinato de Lorca.

Ambos os dous foron paseados. Federico con 38 anos, segundo diversos investigadores, entre o día 17 ao 19 de agosto, hai noventa anos, nun lugar aínda non aclarado, entre os termos municipais de Viznar e Alfacor. Manuel con 48 anos e 32 activo no xornalismo, sería dos presos da illa de san Simón paseados, que como Víctor Fraiz Castellanos (19 anos), Vicente Bautista García (44 anos) e outros seis máis, apareceron o 10 de novembro no alto da Concheira de Redondela. Afinidades de Federico e Manuel que hoxe nos conmoven e merecen honra, gratitudes e respecto.

Gorgorito e o Vigo Ye-Ye

/en , , , , , , , , , , , , /por

Ao fío da publicación do libro Vigo naqueles tempos. 1967 (IEV 2026) de Xoán Carlos Abad Galego, lembro en Faro de Vigo as funcións de Gorgorito no palco de Castrelos, que forman parte da memoria da infancia nosa:

Os adolescentes vigueses da Xeración do Polycommander, antes fomos crianzas de Gorgorito, que cada verán visitaba o palco de Castrelos. Presentaba este espectáculo de monicreques de fío e variña a compañía «Maese Villarejo» de Juan Antonio Díaz Gómez de la Serna, curmá do autor das greguerías, membro da Fronte de Juventudes e creador en 1940 do boneco «Juanín» e, dous anos despois, de «Gorgorito». Visitaba a nosa cidade dende 1955, cando montaron a súa función por vez primeira nas Avenidas e despois na Alameda, para nos sesenta converterse xa no espectáculo infantil dos «Festivais de España» no gran auditorio o aire libre de Castrelos.

O personaxe do afouto Gorgorito tiña un éxito tremendo, sobre todo pola súa capacidade para xogar co público nas súas leas continuas coa «Bruxa Ciriaca» ou co «Ogro Dentes Longos», os seus antagonistas, a maior parte das veces para defender a «Rosalinda», amiga do protagonista. Lembro que antes de aparecer en escena, xa se escoitaba aquela cantarea gorgoritiana do «parabá, parabá, parabá…», previa ao apoteótico recibimento do público vigués a aquel desfacedor de agravios, personaxe quixotesco que defendía aos bos, a pesar de que o facía a base de xarope de cachaporra, a esencia da resolución dos conflitos teatrais que cada temporada recreaba un argumento diferente, mais cunha estratexia narrativa idéntica.

O máis celebrado de Gorgorito era como a participación do público resultaba decisiva para o éxito do heroe, xa que os espectadores coas súas indicacións conseguían que, despois de moitas voltas, das que a bruxa Ciriaca sempre conseguía escapar, mais que finalmente a pillara e lle dera unha boa malleira de fungueirazos, aplaudidos co maior entusiasmo polo público infantil. Función que pechaban Gorgorito e Rosalinda cantando o inesquecible «Te, chocolate e café». Un espectáculo de monicreques que cos ollos de hoxe é reprobable, tanto polo cheiro machista e pola resolución violenta dos conflitos como pola polarización entre bos e malos, resolta a paos e máis paos. Con todo, son dos que cre que entón as funcións de Gorgorito tiñan o mérito de ofrecer unha narración teatralizada, utilizando o recurso orixinal das marionetas coa intención de disuadir aos malvados que se aproveitan dos máis vulnerables. Xaora, seis décadas despois, o éxito de Gorgorito radicaba no protagonismo do público, que coñecía tanto as palabras máxicas para desfacer os feitizos de Ciriaca como as instrucións para facer tolear ao propio Gorgorito, ás veces tan boíño coma un pouco paspán.

A lembranza de Gorgorito fíxoa con grande detalle e emoción Xaime Fandiño nestas páxinas de Faro de Vigo, recollida logo no seu libro memorialístico La acera volada. Agora, acaba de aparecer un novo Gorgorito, o presentado polo historiador Xoán Carlos Abad Gallego no seu extraordinario 1967 (Instituto de Estudios Vigueses 2026). Libro memorable, que desvela a vida máis íntima da cidade de Vigo ao longo do ano 1967; unha condensación emotiva de historias que depositan memoria cidadá, desvelada en base a trinta e cinco crónicas xornalísticas, a maior parte delas publicadas en Faro de Vigo, como tamén en La Noche e El Pueblo Gallego. Outro xeito moi orixinal de divulgar a historia da cidade, de indagar no seu ADN, contextualizando os textos da prensa con outros de síntese documental e un apartado gráfico artellado por imaxes de IA creadas tamén por un autor que sorprende con cada novo libro que incorpora ao seu amplísimo catálogo do Instituto de Estudios Vigueses, entidade da que é fundador e da que foi presidente durante catorce anos.

A crónica do «Triunfo de Gorgorito en Vigo», recuperada por Xoán Carlos Abad do Faro do 20 de xullo, forma parte do destacado daquel Sesenta e sete no que co beneplácito de Portanet se derrubou o edificio Rubira de Jenaro de la Fuente. Celebrouse o 7 de xullo o concerto Ye-Yé no estadio de Balaídos, pechado polos Pekenikes, o prato forte dunha convocatoria de sons eléctricos que xuntou a mocidade de ambos os sexos que, como conta Faro, «se puxeron a ton coa ocasión, vestindo as roupas máis modernas do seu vestiario». Crónica daquel Vigo Ye-Yé, no que as modernas cafetarías viguesas comezaban a servir pratos combinados e gin-tonic e a Asociación Cultural de Vigo, presidida por Camilo Nogueira, celebrou o 17 de maio dedicado a Curros Enríquez. Mais non se esquecen no libro as graves inundacións e a marea do século, a traxedia do bou Denís, o accidente na canteira das Roteas ou o triste desaloxo do histórico barrio do Areal… Crónicas que o autor vai enguedellando coma se de cereixas se tratase para ofrecer un dos libros máis emotivos, hipnóticos e atractivos da bibliografía viguesa de sempre. Imprescindible para as bibliotecas dos boomers (ou se prefiren Ye-Yés) vigueses.

Feira do libro na Alameda

/en , , , , , , , , , , , , /por

Dedico o artigo da semana en Faro de Vigo á Feira do Libro que dende hoxe está aberta na Alameda:

A relación da Alameda como espazo público co sector do libro iníciase en 1942 cando se instala na praza de Compostela nº 22 baixo, a Biblioteca Popular de Vigo, á que en agosto de 1945 se lle deu o nome de Jaime Solá, vigués de 1873, prolífico novelista popular, xornalista, fotógrafo notable, a quen se lle debe a gran obra que foi a revista Vida Gallega. A cativa biblioteca municipal en 1979 foi trasladada de forma «provisional» a uns baixos da rúa Romil, onde funcionou durante década e media, ata que no ano 1995 foi inaugurada no edificio Ferro da rúa Joaquín Compañel a chamada «Biblioteca Pública Central de Vigo».

En 1969 foi cando se celebrou a que pode ser considerada como primeira feira do libro de Vigo. Até entón, as mostras do libro eran organizadas de forma ocasional polo Ministerio de Información y Turismo e o Instituto Nacional del Libro Español (INLE), que instalaba na rúa do Príncipe diante do Pazo de Xustiza e cárcere os seus postos. Robles Piquer, presidente do INLE, quixo que o circuíto profesional de feiras do libro de España pasase por Galicia, alternándose, con carácter bienal, entre Vigo e A Coruña. A primeira edición celebrouse a finais de xullo de 1969 na Alameda, con cincuenta casetas. Na segunda de 1971, participaron corenta expositores, dos que unha ducia eran librarías viguesas. A terceira, de 1973, modificou o seu calendario para facela coincidir coa celebración da Exposición Mundial da Pesca, a instancias de don Antón Patiño Regueira, o inesquecible libreiro de Librouro e animador da feira dende a súa primeira edición.

Patiño e os libreiros vigueses do seu tempo, sendo alcalde de Vigo Joaquín García Picher, desexos de levar á rúa os aires de liberdade, galeguismo e democracia dos que eran portadores os libros, tiveron a coraxe de conseguir que a partir da cuarta edición, a de 1975, a convocatoria fose xa anual. Dende entón, os libros ocuparon o corredor lateral da Alameda, onde colocaron os seus postos, coa intención de facelos visibles diante de toda a cidadanía que, en moitos casos, nunca se atrevera a franquear a porta da libraría, concibida daquela como un templo sagrado destinado só ás minorías de intelectuais e afeccionados á lectura. Naquela edición, na que venderon case doce millóns de pesetas, asinaron na feira da Alameda Celso Emilio, Eduardo Blanco Amor e Álvaro Cunqueiro, sendo o autor máis solicitado Gonzalo Torrente Ballester.

Daquela, nos anos difíciles do Tardofranquismo e da Reforma Política, o libro constituía unha ferramenta de afirmación cívica e galeguista indispensable para conquistar as liberdades, a democracia e a recuperación da lingua e cultura galegas. Como xa fixera Coruña antes, Vigo incorporábase ás cidades pioneiras que contaban con feiras do libro organizadas por libreiros locais, recuperando así iniciativa e o espírito que en 1933 os libreiros madrileños tiveran de levar ao Paseo de Recoletos a luz dos libros.

O libreiro don Antón Patiño Regueira, figura cultural esencial e memoria cívica de ferro, a quen a cidade de Vigo aínda debe un recoñecemento, axudou a descubrir que camiñar devagar a Alameda viguesa, seguindo a liña conformada polas casetas da feira do libro, permitía ignorar o estrondo de automóbiles e, porén, identificar o canto dos paxaros. Para el, así o contaba, pararse diante dos mostradores facilitaba descubrir os múltiples matices da luz que reflicten as edificacións pétreas que rodean este rectángulo natural.

Con semellante sintaxe, durante catro décadas a Feira do Libro de Vigo se celebrou na primeira decena do mes de xullo no paseo lateral, a que semanas despois continuaba a Feira do libro vello e de ocasión. O libro protagonizaba o verán da Alameda coa montaxe das casetas de García Olloqui a Concepción, nas edicións que chegaron a participar cincuenta expositores. Como arredor da fonte deseñada por Bugallo se fixeron centos de actividades literarias, coa presenza das firmas máis acreditadas das nosas letras.

Coincidindo coa crise de 2008 e coa Covid 19, que provocou un descenso do número de expositoras, a Feira do Libro desenvolveu unha traxectoria errática buscando acubillo na Porta do Sol, na rúa do Príncipe, na rúa Progreso até o paseo do Calvario, que nunca resultou suficiente e atractiva para o lectorado e para a cidadanía. Por ventura, en 2024, a Feira do Libro de Vigo regresou con éxito á Alameda abrindo unha nova etapa de entusiasmo. Mañá abre a LIIª edición cun atractivo programa de presentacións e sinaturas dun cento de escritoras e escritores. Excelente noticia para o lectorado vigués como para a propia Alameda, que recupera un dos seus paseos laterais arborados para usos estritamente culturais, espazo amable de encontro de autores e autoras co seu lectorado, tamén de acougo e frescor, o que co bochorno que vai é unha beizón.

 

Xabier P. DoCampo no «Álbum de Galicia»

/en , , , , , , , , , , , , , , , , , , , /por

Cando se fan 8 anos do pasamento de Xabier P. DoCampo preparamos a súa biografía para o «Álbum de Galicia» do Consello da Cultura Galega.

Pode baixarse en pdf na súa versión longa (36 páxinas) e na súa cronoloxía literaria.

Festa do orgullo

/en , , , , , , , , , , , /por

Dedico o artigo da semana en Faro de Vigo a Festa do Orgullo:

A raíz do artigo no que citaba os desfiles do «Destornillo de Peritos», unha boa amizade lembroume a importancia que tivo en Vigo, e continúa tendo, o «anfiteatro de Urzaiz», durante o medio século último, protagonista nas coleccións dos nosos fotoxornalistas contemporáneos como Magar, Cameselle ou Vitín de las Heras. Os momentos estelares da cidadanía, dende as conquistas dos dereitos e das liberdades, pasando pola reclamación do autogoberno para Galicia e a dignidade de Vigo como cidade que o lidere, durante o período da Reforma Política até a defensa meduliana dos postos de traballo industriais nos anos máis duros da reconversión, a reclamación da paz e o nunca máis da entrada deste século, dirimíronse todos nestas arterias do Vigo revolcado e rebelde comprendidas entre Urzaiz á Porta do Sol ou as Avenidas.

Abonda consultar a cronoloxía viguesa para comprobar que o Vigo actual nunca perdeu músculo cívico. Velaí aqueles primeiros saltos obreiros na Porta do Sol, na folga de setembro de 1972. Eis a contundente resposta da mañá do 4 de decembro de 1977, na maior manifestación da historia da cidade, reclamando autonomía para Galicia; reivindicación continuada pola tarde en Balaídos, o segundo dos nosos anfiteatros, onde o Celta saíu no seu partido fronte ao Granada levando unha enorme bandeira galega, confeccionada en Dresslock, factoría de pantalóns onde traballaba Manuel Soto, quen pouco despois sería alcalde da primeira corporación democrática, mentres que pola megafonía do estadio soaban «Os Pinos», o himno galego que entón descoñecía a maioría dos celtistas, mais que aplaudiron coa intensidade dos días decisivos. Dous anos despois, o mesmo 4 de decembro, Urzaiz volvería a dar unha nova resposta contra aquel «Estatuto da aldraxe», que negaba a Galicia como comunidade histórica.

Mónica Bar Cendón dá conta en Feministas Galegas. Claves dunha revolución en marcha (Xerais 2010) do que foron as primeiras mobilizacións feministas en Urzaiz, espazo tamén principal de loita a prol da liberdade, dos dereitos das mulleres e do recoñecemento dunha sociedade diversa en igualdade. Así, o 3 de xaneiro de 1977, a Asociación Galega da Muller (AGM) convocou unha manifestación  denunciando as violacións de tres nenas por empregados municipais, na que participaron, segundo informou Faro de Vigo, entre 1.200 e 1.500 persoas. O 8 de marzo do mesmo ano, as feministas volveron a rúa para denunciar un caso de acoso sexual, como en 1978 realizaron as primeiras manifestacións reclamando unha lei de divorcio, a despenalización do aborto e a legalización do uso dos métodos anticonceptivos, que entón estaban prohibidos. Como grazas ao libro de Mónica Bar, obra esencial na memoria do feminismo galego, podemos lembrar o primeiro Festival Feminista celebrado o 29 de xuño de 1980 no parque municipal de Castrelos, organizado pola Coordinadora Feminista de Vigo.

Corenta e seis anos despois, aquela festa unitaria das feministas viguesas, que presentaban o seu carácter lúdico e artístico, que reivindicaban a creatividade e a imaxinación, chamando a mozos e mozas, nenas e nenos, vellos e vellas «a enrollarnos con nós!», «a vivir novas formas de transformar a realidade», converteríase nun referente histórico para a actual comunidade LGTBIQ+. Na programación musical do festival, a cantora madrileña Julia León compartiu palco coa ferrolá María Manuela, con Begoña e o grupo de rockeras Las Chinas. As poetas recitaron, houbo teatro de monifates, xogos, exposicións de pintura e cerámica, venda de bocatas e tortas, e gaiteiras e gaiteiros que amenizaron o serán. Convocatoria aberta a toda a sociedade, que por vez primeira deu a oportunidade de presentarse publicamente a outros movementos incipientes, entón, como lesbianas e homosexuais, que presentaron os seus panfletos e reivindicacións.

A celebración en Vigo deste 28 de xuño 2026 –día do orgullo, creado en 1970 como «Día de liberación gay», tras a redada policial do 28 de xuño de 1969 no bar Stonewall de Nova York– terá exclusivamente carácter reivindicativo e memorialístico, de defensa dos dereitos e da visibilidade da comunidade. Prescindirase da parafernalia festiva de comitivas anteriores e da «Festa DiversXs do Orgullo», referente para a comunidade LGTBIQ+ viguesa, organizada dende 2009 pola asociación Nós Mesmas. Como é lóxico, Nós Mesmas lamenta a suspensión da festa, debido a dificultades económicas, organizativas e o desgaste do voluntariado; porén, non oculta que detrás están as pexas burocráticas cada vez maiores das asociacións cativas para organizar eventos no espazo público (solicitude de permisos, seguros e infraestruturas…), como da insuficiente implicación do concello e doutras administracións na organización desta festa do orgullo.

O Vigo que deixamos

/en , , , , , , , , , , , /por

Dedico o artigo da semana en Faro de Vigo a reflexionar sobre o estado actual da cidade e a proposta de recuperación do planeamento estratéxico:

Vigo converteuse nunha cidade de desfiles, unha modalidade de turismo con poucos precedentes. Hai que chegar a 1877 para atopar o primeiro desfile da Sociedade Carnavalesca de Vigo, do Campo de Granada a Alameda. Comitiva que en 1892 a sociedade El Gimnasio, coincidindo coas festas de verán, argallou como «Batalla de Flores», que entón percorría Príncipe até a Porta do Sol. Tras os desfiles fascistas da guerra e posguerra, houbo que agardar a 1954 para atopar o primeiro «Des…tornillo», un desfile en ton crítico e divertido sobre temas locais, organizado polo alumnado da Escola de Enxeñaría Industrial (Peritos), que desde Peniche á Porta do Sol chegaba a paralizar a cidade durante unhas horas. Comitivas á parte, de carácter relixioso, como a exaltación viguista da procesión do Cristo ou das distintas romarías anuais da bisbarra.

Desfiles, aos que hai cincuenta anos se incorporou o entroido, mais que dende hai tempo perderon o seu ferrete crítico. Hoxe manda en Vigo unha celebración hiperbólica do Nadal, baseada na instalación desaforada de leds e de ornatos kitsch de cartón pedra, como reclamo para o turismo interior e coa intención de que Vigo aparecese nos paneis publicitarios de Nova York e outras cidades globais. Modelo polémico nas voces baixas que, coas súas incomodidades, sacrifica durante tres meses a mobilidade no centro, nun balance de ingresos e perdas que cremos de dubidosa rendibilidade para o interese xeral da cidadanía.

Xaora, unha vez asumido este modelo de ocupación do espazo público, que converte a cidade en decorado e a veciñanza en figuración, non foi estraño que Vigo acollese o Día das Forzas Armadas, unha celebración de alardes que, para abraio noso, levou os tanques a rodar pola duna de Samil. Como tampouco parece xustificada a candidatura viguesa para optar a dous partidos do Mundial 2030, cun custe elevado para as arcas das administracións locais. E, se non abondase, apenas dentro de dous meses comezará a instalación da aparatoso Nadal 2026, coa promesa de incremento de lucerío e de altura da árbore, facendo caso omiso ás recomendacións de diminución de consumos enerxéticos. Vigo é sitio distinto.

Abonda poñer a orella no vitrasa para saber que hai unha parte da veciñanza que se pregunta se esta anomalía dunha cidade hipérbole é o Vigo que queremos; se ese Vigo de leds e papel maxé, será a herdanza que imos deixar as crianzas dos nosos netos. Presentarse no mundo como cidade portuaria atlántica nunha ría de beleza excepcional, cidade industrial do automóbil e da construción naval, cidade tecnolóxica e aeronáutica, cidade da literatura, cidade da música celta, cidade universitaria, cidade do club Celta, cidade da moda, cidade de cine… non abondaría?

Como urxe repensar o Vigo actual, no horizonte dos vindeiros cincuenta anos, unha cidade que debe recuperar o seu liderado na construción do proxecto galego e o seu papel de eixo do noroeste peninsular e rexión urbana de tamaño medio na fachada atlántica europea. Urxe recuperar os exercicios de prospectiva estratéxica, con referencias en 2050 e 2075, que obriga a forzas políticas, entidades empresariais, sindicais, veciñais e comunitarias a debater sobre unha axenda tan esquecida como alternativa. Como vai ser a mobilidade nunha rexión urbana funcional de 600.000 persoas? Como facer efectivo o acceso a vivenda, a conservación do patrimonio industrial (Panificadora, La Artística, Alfageme..) e a rehabilitación dos cascos vellos de Vigo, Bouzas e barrio de Casablanca? Como se vai conservar a integridade da ría e da coroa vexetal das parroquias do Fragoso? Como se vai contribuír a re-existencia da fala galega viguesa, peza primeira do patrimonio dunha cidade de orixe milenaria?

Como é extensa a relación de proxectos estratéxicos en marcha que precisan de apoio e acordos entre as administracións: saída Sur, centro de fotóns e aeronáutica, tren de cercanías, transporte rexional intermodal, redución do uso do vehículo privado, reordenación do espazo portuario, conservación dos bosques existentes, reforestación urbana e periférica, conservación do tecido territorial periurbano, ampliación do hospital Álvaro Cunqueiro, apertura do campus do mar da Guía, implantación de novas ensinanzas universitarias, incluída facultade de medicina, creación dunha rede de bibliotecas públicas, declaración de Vigo como cidade de literatura da UNESCO…

Ese Vigo que non veremos é o que hoxe por ventura comeza a alicerzarse. Recuperar a humildade da xusta medida para leds e desfiles e aplicarse con empatía e xenerosidade a acordar sobre esta extensa axenda 2075 parece razoable. A nosa obriga como xeración que se despide é deixar mellor futuro para todas as viguesas, de todas as idades, de todos os barrios e de todas as procedencias.

 

 

 

 

Alborada do fútbol vigués

/en , , , , , , , , , , /por

Dedico o artigo da semana en Faro de Vigo ao coloquio organizado polo Instituto de Estudios Vigueses sobre os albores do fútbol en Vigo entre 1873 e 1923:

Rematada a gran campaña do Celta, con clasificación europea do primeiro equipo como sexto na Liga e playoff de ascenso do Celta Fortuna como subcampión de 1ª RFEF, a tempada deu tamén bos froitos para incrementar o acervo da cultura celtista. Entre as publicacións destaca o libro de Xavier Sánchez Pazos, Un equipo para un país. O Celta e a galeguidade (Rio 1923), coidada edición da que é a primeira historia social do Celta. Obra monumental de lectura aditiva, moi recomendable, froito dunha investigación que rescata numerosos datos de erudición celtista sobre un equipo potente creado para transcender o local e representar a Galicia nos campionatos de liga. Libro fonte de 464 páxinas supera aos catro volumes de Historia del Celta (Faro de Vigo 2012) de Fernando Gallego Arzuaga, referentes até agora.

Idéntica orientación de incrementar a nosa cultura futbolística tivo o animadísimo coloquio do Instituto de Estudios Vigueses sobre «Football e o Vigo moderno. Do Exiles ao Celta», na que intentamos reconstruír os cincuenta anos de fútbol vigués, anteriores a creación do Celta como fusión do Real Vigo Sporting CF (1913) e o Real Fortuna (1905). Ramón Cabanelas abordou a protohistoria do fútbol vigués. Defendeu o carácter de Vigo como porto onde primeiro se xogou ao fútbol en España, en base a noticia de Faro de Vigo de 8 de xuño de 1876 que anuncia «os ingleses [refírese aos empregados do Cable Inglés chegados en 1873] xogan a pelota»; no mesmo ano no que se funda o Académica de Coímbra, o club de fútbol máis antigo da península que está celebrando o seu sequiscentenario. Con todo, será o 7 de decembro de 1880 cando aparece en Faro de Vigo a que pode considerarse a primeira mención concreta ao fútbol en Vigo: «Moitos ingleses pasaron a tarde de onte xogando á pelota nos Cadros do Malecón». Noticias posteriores e fotografías identifican o Exiles F.C. (1903) de empregados do Cable Inglés como primeiro club de fútbol de Vigo.

Nos albores futbolísticos vigueses teñen importancia decisiva as dúas primeiras décadas do século XX, cando Vigo se industrializa como porto atlántico, duplica a súa poboación até os 78.000 mil habitantes, conta cun servizo metropolitano de tranvía, numerosas publicacións periódicas, unha punxente actividade do sport en diversas modalidades e ximnasios e dun asociacionismo de lecer diverso, expresión do movemento moderno. Non é de estrañar que fose na Escola de Artes e Oficios, prendesen en 1903 os dous primeiros gromos do Celta, o equipo Macht e despois Arte y Sport, do que nacería o primeiro club noso, o Vigo Football CF (1903-1905), semente de arte, cultura e fútbol, onde reside o ADN do Celta actual, que foi integrando a varios clubs, o News, o Español (1910) e o Sporting Vigo (1911), que formaron o Real Vigo Sporting Club (1913). Coa creación do Fortuna (1905-1906), só un ano despois da anexión de Bouzas polo concello de Vigo, aparecerá unha rivalidade interlocal entre os dous mellores equipos no campionato galego.

No proceso de fusión entre estes dous rivais, houbo xenerosidade e altura de miras de persoas diversas. Manuel de Castro «Handicap», xornalista conservador de Faro de Vigo, que dende 1915 a defendía nas súas columnas. Pepe Bar Vilaboa, auténtico modelo de sportman, presidente do Fortuna e facilitador do proceso. Xoán Baliño Ledo, o executor xurídico da fusión, probable responsable do nome, das cores da indumentaria e da orientación galega do club do que foi o primeiro secretario, como sería secretario do concello de Vigo o 18 de xullo de 1936, cando foi fusilado o alcalde Emilio Martínez Garrido, sendo depurado e apartado das súas funcións durante unha década.

O historiador José Luis Mateo propuxo no coloquio engadir ao tridente (Castro, Bar e Baliño) de fundadores a figura de José Sobrino González «Pepe de Vincios», xornalista e presidente do Real Vigo FC en 1910, fotógrafo do Eco de Galicia de Avelino Rodríguez Elías. Como eu reivindico no proceso de fusión o papel de Miguel Bezares Sillero, secretario do Fortuna, veterinario rioxano chegado a Vigo en 1912 para ocuparse do laboratorio municipal, xornalista de ideas progresistas, promotor da Asociación da Prensa, creador de Galicia Sportiva, cronista futbolístico do diario Galicia, La Concordia e Pueblo Gallego, mesmo participante no xuntoiro galeguista da Barxa (1930), abandonou Vigo dous anos despois.

Diante do interese por este tema clave na cultura celtista, podería facerse unha edición facsímile do libro de Celso González Villar Los albores del fútbol vigués 1905-1923 (Faro de Vigo 1959), precedida por un limiar contextualizador desta crónica, tamén gráfica, que contribuíu a fixar un relato dos primeiros clubs de fútbol autóctono. Unha edición asumible e reveladora, que poderían compartir o Instituto de Estudios Vigueses e Río 1923, editora do Celta.

 

Reconquista fiel

/en , , , , , , , , , , , /por

Dedico o artigo da semana en Faro de Vigo a publicación de Fidelidade viguesa (Instituto de Estudios Vigueses, 2026) de Jorge Lamas:

A pasada festa da Reconquista foi un éxito: superou todas as cifras de participantes, postos e presenza do folclore, tanto na música popular galega como na exaltación e coidado do vestiario tradicional. Despois de trinta e dúas edicións, a Reconquista consolidouse como a festa popular primeira do Vigo do século XXI, debendo ser recoñecida con carácter internacional pola súa temática histórica e a cantidade de participantes activos. E quen llo ía dicir aos membros da Asociación Veciñal e Cultural Casco Vello de Vigo, presidida hoxe polo incansable Fiz Axeitos, que nos noventa co barrio moi deteriorado tiveron o gran acerto de representar o relato dos acontecementos da invasión francesa e reconquista da vila amurallada de 1809 como mito fundacional da cidade de Vigo.

Éxito veciñal indiscutible, froito da constancia activista teimosa desta asociación, tamén organizadora do entroido e da saída de manueles, tras meses de ensaios, do enriquecemento do argumento da festa e da incorporación de elementos etnográficos e folclóricos, sobre todo da música tradicional galega, onde Vigo é potencia mundial, como da ampliación da súa celebración ao paseo de Afonso e a rúa Elduayen, gañadas para sempre como espazo público peonil.

Reconquista estudada polos historiadores do Instituto de Estudios Vigueses (IEV), como parte da guerra peninsular, entre Francia e Inglaterra, entre os que destacan as achegas do xornalista vigués Jorge Lamas Dono, autor de Historias de Vigo (Xerais 2018), O Vigo que viron os franceses na Reconquista (IEV 2021) e Da Calzada ao Casco Vello (Xerais 2023). Coincidindo coa Reconquista publica A fidelidade viguesa (IEV 2026), libro onde repasa a historia política de Vigo ao fío do seu título de cidade, o seu desenvolvemento de pequena vila á cidade, recoñecida como tal en 1810, tras derrotar ao exército de Napoleón, polo que foi distinguida cos títulos de «leal e valorosa» e, máis tarde, co de «sempre benéfica», a raíz da acollida solidaria a milleiros de soldados retornados en condicións deplorables da guerra de Cuba de 1898.

Lamas repara que no título non aparece documentado o adxectivo «fiel», a pesar de que foi aprobado en 1987 cando a corporación presidida por Manuel Soto aprobou, a instancias do informe de Lalo Vázquez Gil, o cronista oficial da cidade, a proposta de honras, títulos e símbolos. Lamas investiga no que chama a «lea do título», xa que comprobou que «fiel» non estaba presente nos documentos das concesións reais orixinais, sendo incorporada en 1837 e 1841 sen contar con apoio legal, aínda que máis tarde co apoio na súa difusión dos xornais Faro de Vigo e La Oliva. Primeiro esculca no uso deste adxectivo na bibliografía clásica viguesa e logo procura (sen fortuna) a súa presenza nos primeiros documentos vigueses: o do preito entre veciños de Vigo e Canadelo en 1097, onde aparece o nome de Vigo, pasando pola primeira referencia como vila (1234) e o paso da súa xurisdición ao Arcebispado de Santiago, até a súa primeira expansión como vila portuaria durante o reinado de Juan II e o aumento de poboación en 1497 cando Santa María de Vigo adquiriu rango de colexiata. Lamas identifica entre documentos privados do XVII e XVIII fórmulas que adornan o nome da vila de Vigo como «moi nobre e leal», mais sen carácter oficial.

Xaora, a cerna da investigación sobre a suposta fidelidade viguesa atópaa Jorge Lamas no documento do 27 de outubro de 1810 do Consello de Rexencia que lle outorga a Vigo o título de «cidade leal e valorosa», sen esquecer que esta condición a libera do pago dos impostos correspondentes por todos os servizos ao acceder á categoría de cidade. Distinción viguesa que provoca un preito con Tui, que se considera prexudicado economicamente, e se alongará case unha década na que Vigo contará cun apoderado en Madrid para representar os seus intereses na Corte. Lamas conclúe que se ben non hai respaldo legal nin documental para o inclusión de «fiel» no título da cidade, foi legalizada na sesión plenaria do 7 de abril de 1987, como sucedeu co escudo, no que se insire o lema da cidade. Peza heráldica cuxa evolución tamén nace das consecuencias políticas da Reconquista e das Cortes de Cádiz, que o 6 de agosto de 1811, aprobaron un decreto polo que «serían incorporados á Nación todos os señoríos xurisdicionais de calquera clase e condición». O que no caso de Vigo levou a que a corporación solicitase a substitución da cuncha, que representaba ao señorío de Compostela, por unha árbore, a oliveira, representación do novo mundo, onde Jorge Lamas, atopa a orixe do actual escudo vigués, ao que en 1949 se lle incorporaría un toque mariño.

Recomendo estoutra alfaia da historia viguesa de Jorge Lamas, outra chave para entender o Vigo contemporáneo e as raíces da vila milenaria e da cidade centenaria que é.