Celtiña celtista

/en , , , , , , , , , /por

Cunha vitoria clara sobre un Sevilla salvado, o Celta pechou a tempada, quizais a mellor das tres de Claudio Giráldez. Un Celta xiraldino que competiu con gran nivel na Liga, onde obtivo unha extraordinaria sexta posición, igualando a mellor conseguida hai unha década, como tamén foi excelente o desempeño na Europa League, onde chegou a cuarto finalista e fixo partidos memorables. Tempada na que o cadro técnico de Giráldez enriqueceu o seu xogo propositivo, con variantes e mesmo alternativas, ás que non foron alleos grandes triunfos como visitante, incluídos os do Bernabeu e do Metropolitano, un dos tres mellores do campionato, como non se poden esquecer a súas dificultades en Balaídos, como un dos peores locatarios, que fixeron rosmar a sempre esixente bancada do Fragoso.
Tempada, ademais, na que se consolidou o modelo de xestión da presidenta Marián Mouriño, enraizando o club na súa identidade de equipo de Galicia. Un modelo alternativo á deriva errática, na que o Celta caera co sobrevalorado Benítez, capaz de reconectar co proxecto deportivo de canteira como coa tradición galeguista dos fundadores. Unha arriscada viraxe comunicativa de 360 graos, non exenta de riscos e do pagamento de peaxes inevitables da xestión anterior.
Etapa da presidencia de Carlos Mouriño na que merecen ser destacadas as súas once tempadas consecutivas en Primeira que, coa vindeira, serán xa quince, superando aqueloutra xeira do Celta de posguerra de 45-46 á 58-59. Como, outrosí, colocar ao Celta na décima posición da clasificación histórica, entrando a formar parte do selecto grupo de equipos que superan os dous mil puntos e as sesenta participacións ligueiras. Logros que sitúan ao Celta como o club histórico do fútbol galego, moi por diante do Deportivo, ás portas de derbis futuros, que darán alicientes ao celtismo galeguista.
Na noite do sábado, o celtismo, como Claudio Giráldez e o cadro de xogadores, sabían que a madurez do proxecto esixía recuncar si ou si na Europa League, a competición favorita do Celta. E había que facelo gañando, sen agardar a calquera outro resultado, para continuar facendo historia. Con esa intención, o adestrador porriñés sacou un dos seus once preferidos: a súa defensa habitual de canteira con Marcos Alonso de referente, o tridente atacante de Williot, Borja e Iago e a estrutura media de carrileiros profundos, Carreira e Rueda, e medios potentes, Moriba e Fer López. Equipo que saíu decidido a construír dende as biqueiras de Javi Rodríguez e Yoel Lago, unha feliz revelación de madurez e carácter das oito últimas xornadas.
Por desgraza, ao Celta axiña se lle notou que chegaba ao derradeiro exame coas forzas xustas e non era capaz de saír en superioridade, coa excepción das carreiras de Javi Rueda que por desgraza nunca atopaban rematador. Foi a da primeira sesión un pobre balance para un Celta obrigado máis a defenderse ca de crear superioridades no eido sevillano. Durante o intervalo, Claudio debeu de erguer a voz e obrigou aos seus carrileiros a abrir todo o campo posible. Foron quince minutos excepcionais. Un Celta transformado en tsunami, dirixido por un potente Fer López, o mellor dos celestes, que activou as súas pezas e comezou a producir xogadas combinadas preciosas. Un fútbol electrizante e fermoso, que nos lembrou a de partidos memorables como o de Chamartín, un asedio atacante afouto e incansable, que puido traducirse en media ducia de tantos. Por ventura, gol chegou no 51’, froito dun xutazo de Moriba (por desgraza, probable primeira venda á Premiere) dende moi lonxe da frontal que bateu nun defensa, o que confundiu ao gardameta Nyland.
Co marcador por diante, baixo a treboada que a AEMET anunciara para catro horas antes, os de Claudio acurrularon aos sevillistas. Williot finalizou un ataque cun xute que se desviou uns centímetros do pao. Fer López non chegou a un gran centro de Carreira que, a seguir, recolleu un rexeitamento que transformou nun globo de precisión que bateu na cruceta. Aspas moi xeneroso deixou un balón para que Borja incrementase a súa conta goleadora… Con semellante avalancha, os visitantes, un pouco desmotivados, decidiron salvar os mobles para evitar males maiores. Certo que o Celta cos cambios tamén se organizou para defender o resultado. Xaora, os minutos finais foron incertos, xa que os visitantes tiraron de orgullo con chegadas que obrigaron a dúas grandes intervencións de Radu. O celtismo, sempre paciente e humilde, agardou ao desconto para expresar a súa ledicia e orgullo pola proeza europea cantando «A rianxeira», o himno reservado só para as grandes ocasións.
Así é o Celtiña de Claudio, afouto, humilde, paciente, responsable, intenso, disciplinado, xeneroso no esforzo, un «Celta europeo», sintagma equivalente a «Celta claudio» ou «Celtiña celtista». Gratitude para este Celta que tanto nos emocionou desde o mes de agosto. Coma sempre o de sempre: ala Celta!
Publicado en Faro de Vigo: 25/05/2026

Begoña Caamaño, escritora viguesa

/en , , , , , , , , , , , , /por

Dedico o artigo da semana en Faro de Vigo á homenaxe que o 17 de maio se lle fixo á escritora Begoña Caamaño:

A celebración do día das letras galegas dedicado á xornalista e narradora Begoña Caamaño Rascado non estivo exento de polémica. O fraco entusiasmo dos responsables da Consellaría de Cultura pola autora de Circe ou o pracer do azul (Galaxia 2009), chegando a modificar un dos carteis premiados da exposición enviada aos centros escolares, deseñados polo alumnado do IES Castelao do Calvario, uniuse a lamentable negativa do pleno do concello de Vigo a outorgarlle a Medalla da cidade á escritora nacida en 1964 na rúa de Cataluña. Ademais de non contar, polo momento, con resposta á proposta do grupo municipal do BNG de Vigo de lembrar co nome da activista viguesa a praza do Calvario onde conflúen as avenidas de Jenaro de la Fuente, Aragón e Aeroporto, eidos da súa primeira infancia, onde grazas ao fermoso relato de Ramón Nicolás sabemos que «perdeu un zapato na lama». Sexa como fose, desaprovéitase unha oportunidade preciosa, como ten sinalado a escritora María Reimóndez, de poñer un foco potente nunha autora cunha visión crítica feminista, que contribúe a darlle visibilidade na sociedade en xeral, cando está cada vez máis desconectada da lingua galega.

Vigo, «onde nacín, me criei, onde están as miñas raíces e tamén boa parte dos meus afectos primeiros e eternos e boa parte das miñas referencias culturais», foi a cidade amada, confesou cando presentou a súa segunda novela, Morgana en Esmelle (Galaxia 2012), na feira do libro viguesa na praza de Compostela. Segunda de catro irmáns dunha familia traballadora, o pai Roberto, administrativo de Citroen, a nai Carmen lles lía poema a ela e a Beatriz, como ao maior Roberto e o pequeno Javier. Criáronse na finca da bisaboa en Riomao, un espazo de liberdade, que como tantos eidos vigueses desaparecerían co medre urbano, neste caso polo trazado da rúa Jenaro de la Fuente. Días de infancia que Begoña recordará polas tardes de cine no Palermo e no Avenida, polos xogos no mercado ou polas clases na academia de María Ferrín, onde aprendeu a ler aos sete anos, onde era profesora a escritora María Xosé Queizán, que lle aprendeu a canción de George Brassens «Le petit cheval dans le mauvais temps».

A familia trasladouse en febreiro de 1976 a un piso da rúa Redondela do novo barrio de Coia, onde Begoña e Beatriz rematarían a EXB no Colexio Amor de Dios e farían despois o Bacharelato no Instituto de Coia-2, hoxe IES Alexandre Bóveda. Anos de adolescencia que coinciden co Vigo de aceiro e mel da reconversión industrial, do conflito dos pases pro bus, do desastre das drogas e do nacemento da iniciativa «A Bouza é nosa» polo movemento veciñal do Cristo da Vitoria. Celme vigués onde se formou a Begoña, estudante de Maxisterio (1982-1985) na Escola da Igrexa da Avenida de Madrid. Mais nunca exercería de docente, xa que foi a radio a súa vocación e profesión, desde que no verán de 1985 entrou en Radio Noroeste, a nova emisora viguesa que comezara a emitir dende a rúa do Príncipe, onde amizou con Maika Aguado e Amanda Álvarez, compañeiras dende entón para toda unha vida. Experiencia radiofónica, continuada en Radio Popular (1986-1988), onde traballou como reporteira da redacción de informativos micrófono en man, cubrindo a folga das mulleres de Álvarez en Lavadores, forxando o seu carácter de xornalista a pé de rúa, naqueles anos de mobilizacións dunha cidade que non renunciaba ao seu ADN obreiro, pesqueiro e industrial. Begoña contribuíu, con outras compañeiras de xeración, a ampliar, formas, enfoques e diccións dun oficio que naquel Vigo de Soto, tamén da movida musical e do desencanto, precisaba observar e informar da realidade en toda a súa amplitude. Tras incorporarse o 1 de abril de 1988 na delegación de Vigo da Radio Galega, incorporouse un ano despois á redacción da emisora pública da que formou parte até o seu pasamento en Compostela o 27 de outubro de 2014.

Activista política feminista e pacifista, viaxeira e xornalista sen fronteiras, como narradora reescribiu de forma admirable os mitos clásicos e artúricos, para darlle voz ás mulleres, para abordar o mundo concibido dende o feminismo. Escritura que nun texto precioso, «Por que escribo?» (2010), lido nunha conferencia sobre Circe na Universidade de Vigo, xustificaba pola súa condición de lectora, que lle permitía esconxurar a dor, escorrentar a soidade ou atopar as palabras que definisen a súa ledicia. Caamaño lía e escribía polo seu desexo de descubrir mil mundos, «leo –nas súas palabras– porque quero cambiar ao mundo, leo porque necesito facer habitable o meu mundo».

Existen mellores argumentos para outorgarlle por unanimidade a esta primeira escritora viguesa homenaxeada un 17 de maio, un recoñecemento da súa veciñanza, como a medalla da cidade, a súa inclusión no rueiro ou sequera dándolle o seu nome a unha das novas bibliotecas?

A Síndrome do Impostor

/en , , , , , , , /por

Cando remate esta terceira tempada de Claudio Giráldez como adestrador do Celta, haberá tempo para explicar os extraordinarios resultados obtidos polo equipo como visitante, con cifras de récord, entre os tres mellores da competición, como entender as razóns de derrotas por amplas goleadas, que deixan mudo e aplanado Balaídos diante do Alavés, Oviedo e Levante, tres equipos modestos que chegaron a Vigo ao bordo do abismo e saíron esperanzados polas súas inesperadas remontadas nas segundas partes, onde foron superiores aos desconcertados celestes.

Quizais, as vitorias lonxe de Balaídos, como a máis recente, a memorable diante do Atlético no Metropolitano, poidan explicarse botando unha ollada no manual de xiraldismo básico, como unha combinación perfecta de resiliencia defensiva coa explosividade creativa de Williot, case sempre participante nos mellores goles celestes, asociado a experiencia de Borja Iglesias, un dianteiro feliz con Claudio no banco, que está completando unha das súas mellores tempadas da súa longa traxectoria. Porén, para explicar as tres derrotas no coliseo do Fragoso, habería xa que acudir á biblioteca e procurar nun manual de educación emocional o apartado dos medos, e dentro deles a entrada dedicada á síndrome do impostor (SI), á que tantas veces recorren os guionistas do audiovisual.

Trastorno emocional moi común, que afecta nalgún momento das súas vidas, ao oitenta por cento da poboación, a SI explica que persoas capaces dubiden dos seus éxitos e os sintan como unha fraude, a pesar da súa máis ca evidente capacidade para enfrontar situacións difíciles. SI que decote obedecería ao temor, no caso do Celta xiraldino, a ser descuberto como máis feble e incapaz do que aparentan os seus resultados. Como tampouco sería un disparate atribuír a parálise, que este medo provoca, a un perfeccionismo extremo, que leva a esixirse niveis de excelencia tan elevados que serían inacadables. Hipótese que despois do serán de procrastinación e conseguinte derrota co Levante, como das declaracións do propio Giráldez ao seu remate, «cando non somos humildes, perdemos», confirmaría que a alfombra do Fragoso é o escenario dunha serie de terror deportivo protagonizada polo equipo celeste sometido aos efectos da SI. Un Celta de película, de medo!

O peor do caso é que os seareiros do Celta coñecemos xa o argumento da película, que diante do Levante foi case un calco do sucedido co Alavés. A saída foi esplendorosa, que anunciaba a intención dos de Giráldez de liquidar pola vía rápida a clasificación europea. No once de gala, con oito canteiráns, xuntou a boa parte das mellores biqueiras do cadro e escolleu a Fer e Sotelo para acompañar a Aspas na dirección de semellante orquestra. E aos dous minutos de xogo, Fer xa puido abrir o marcador, pero só non foi capaz de superar ao porteiro valenciano. Dous minutos máis tarde, Jutglá si soubo facelo, despois de chegar caneando ao interior da área e xutar ao pao longo. Outro golazo do catalán que sería, outra vez, o mellor dos celestes, inaccesible ao desánimo, desbordando sempre afouteza. Non se podía agardar mellor inicio, continuado por Aspas cun xute de sete estralos co que puido chegar o segundo.

Por desgraza, a clara superioridade no xogo nas dúas areas e co marcador por diante, o Celta foise desacelerando até chegar a unha fase de fútbol conformista, lento e insípido que agoiraba o que por desgraza sucedeu, cando faltaban uns minutos para o intervalo. Os visitantes empataron tras un xutazo tremendo de Arriaga dende moi lonxe que Radu, cegado polo sol, axudou a introducir na propia porta. O que foi heroe no Metropolitano cometía un erro fragrante!

Tras a filípica de Giráldez no vestiario, O Celta recuperou a iniciativa e a velocidade. En apenas tres minutos Jutglá aproveitou unha asistencia de libro de Rueda, cando Fer meteu unha marcha máis abrindo o xogo pola banda. Foi, entón, cando debeu aparecer o impostor por Balaídos e os de Giráldez volveron as andadas, a un fútbol sen chispa ningunha, confusión que os visitantes souberon aproveitar para ensaiar o que tanto éxito lle dera na primeira. O empate chegou cun trallazo dende fóra da área que perforou a meta de Radu. Balaídos sabía que a traxedia da remontada visitante chegaría. Foi en apenas catro minutos, cando Roger Brugué, que acababa de entrar, marcou dunha cabezada nun saque de recanto, que ninguén defendeu.

Giráldez fixo entón os cinco cambios, pero os visitantes co marcador por diante souberon marear un partido, no que se xogaban a posibilidade de seguir na pelexa pola permanencia. Certo é que Borja Iglesias puido marcar e que houbo algunha disputa na área que puido considerarse penalti, pero o Levante non se deixou intimidar. Outra vez máis, o Celta reaccionaba tarde, tras outro partido pésimo, probablemente, mal concibido polo equipo técnico e aínda peor desputado. A clasificación europea subiu de prezo, tamén para o Celta.

Publicado en Faro de Vigo: 14/05/2026

Son De Seu 25 aniversario

/en , , , , , /por

Dedico o artigo da semana en Faro de Vigo ao concerto conmemorativo do 25 aniversario de Son De Seu:

Unha das marabillas viguesas do noso tempo é a Escola Municipal de Vigo de Música Folk e Tradicional (ETRAD), iniciativa innovadora proxectada para a protección e difusión da música patrimonial galega, na procura da súa evolución e mestura coas formas contemporáneas do folk urbano. Escola cen por cen municipal, na ETRAD impártense até dez especialidades instrumentais de noso: Música e movemento, Arpa Céltica, Acordeón Diatónico, Canto Popular, Corda Pulsada, Gaita, Percusión Tradicional, Requinta, Violín Folk e Zanfona. Instalada no edificio da Escola Municipal de Artes e Oficios (EMAO), deseñado por Pacewicz, institución centenaria creada polo filántropo García Barbón, onde se imparten dúas materias de lutiaría, a de Construción de instrumentos musicais de gaita e de zanfona, conformando un espazo extraordinario para preservar e anovar a cultura musical de noso.

En 2009, o concello de Vigo, desde o seu Servizo de Educación, creou a ETRAD coa intención de ensinar, protexer e difundir a música patrimonial galega, dende unha ollada innovadora con selo propio. Consolidou o proxecto educativo do que foi dende 1996 Conservatorio de Música Tradicional de Vigo e dende 2007 foi Departamento de Música Tradicional da Escola de Artes e Oficios que da man do arpista e compositor Rodrigo Romaní, no eido musical, e de Antón Corral, no da lutiaría tradicional, que denominaba «Obradoiro Escola de Instrumentos Populares de Vigo», funcionou na Escola de Artes e Oficios, refundada a comezos da década de 1980 como Universidade Popular de Vigo, sendo alcalde Manuel Soto Ferreiro, que recuperaría a denominación inicial anos despois. Obradoiros polos que pasaron nas últimas catro décadas moitos dos músicos que anovaron a música tradicional galega, como Carlos Núñez, Anxo Pintos e outros compoñentes de Berrogüetto, Treixadura, Lizgairo, entre outros.

Foi no Conservatorio de Música Tradicional cando en 2001 Rodrigo Romaní, director e profesor de arpa, propuxo aos seus compañeiros de claustro, Anxo Pintos, profesor de Zanfona e Xaquín Xesteira, profesor de gaita, un experimento: o de crear unha orquestra  formativa sinfónica con media ducia de intérpretes de cada instrumento tradicional, que achegase experiencia escénica ao alumnado e explorase as posibilidades creativas do formato orquestral, sen precedentes no caso galego, e reducidas no entorno europeo a Sibelius Academy de Helsinki, a Asociación TRADALP de Turín e a Royal Scotish Academy of Music and Drama.

E o experimento na súa estrea en 2001 no Teatro García Barbón, baixo o nome «Son de seu. Orquestra folk de Galicia» saíu mellor ca ben. E o primeiro disco, Mar de Vigo (colección Do Fol, Boa Music, 2004), aínda mellor, cando a formación contaba con trinta e cinco alumnos e seis profesores, Rodrigo Romaní, Anxo Pintos, Xaquín Xesteira, Alfonso Franco (violín), Xosé Liz (requinta), Franciso Javier Feijoo (canto e pandeiretas), que tamén se ocuparon dos arranxos e da recreación de cada un dos temas populares, nos que incorporaron o son acústico, por vez primeira no folk galego. Velaí o que deu nome ao disco, creado a partir da melodía da danza de San Adrián de Cobres e da xota de Sequeiros, e «Carmiña no Berbés», onde se mesturan como o dedo ao anel a copla tradicional co Pasodobre do Berbés dos Morenos de Lavadores, dúas pezas que constituíron un magnífico comezo e remate para un disco memorable.

Dende entón, a orquestra ampliou a súa formación a máis de sesenta membros, constituíndose en fundación en 2006 promovendo dende ela o Libro Branco da Educación en Música Tradicional en Galicia. Gravou outros catro discos extraordinarios: Trastempo (2007), Barlovento (2010), Danzas Brancas (2013) e Beiralúa (2018). Viaxou por palcos de toda Europa con éxito rotundo, promoveu a creación da Rede Europea de Orquestras Folk e obtivo o Premio da Crítica de Galicia en 2011, entre outros recoñecementos.

Tras o éxito do concerto Arpas Atlánticas do pasado ano no Teatro Afundación, Son De Seu ofreceu o sábado nun auditorio Mar de Vigo a rebentar un serán memorable para celebrar o seu 25º aniversario. Contando coa participación de Xabier Díaz, Abraham Cupeiro, As Tanxugueiras e Rodrigo Romaní a orquestra dirixida con enerxía e tenrura por Xaquín Xesteira percorreu durante dúas horas a memoria e a diversidade da música galega, ao tempo que se reivindicou como peza indispensable do patrimonio musical galego.

O de Son De Seu é un proxecto que ademais de contar co apoio do concello de Vigo merece o do resto das administracións, que non poden revirarse diante de semellante proeza artística e cultural. Como despois dos minutos e minutos apoteóticos de ledicia no palco e no público, este verán a orquestra viguesa non pode faltar no programa de concertos de Castrelos.

O Vigo de 1936

/en , , , , , , , , , , /por

Dedico o artigo da semana en Faro de Vigo á publicación de Álbum fotográfico. Vigo 1936 de Juan Carlos Abad Gallego (IEV 2026):

Entre as publicacións que para celebrar o día do libro presentou o Instituto de Estudos Vigueses (IEV), que preside Mercedes Bangueses, destaca o álbum fotográfico Vigo 1936, testemuño visual excepcional, custodiado durante décadas pola familia Martínez González da rúa Real, o que permitiu se conservase case completo. Álbum inédito que permite coñecer a vida cotiá antes, durante e despois do alzamento e nos días difíciles da posguerra, como se refire a aquel momento o escritor Juan Farias nas súas crónicas de media tarde.

319 fotografías, máis outras trece desaparecidas, sacadas a maioría, en 1936 cunha cámara fotográfica, Zeiss Ikon Ikonta pregabre, cun obxectivo de 35 mm, é moi probable que por Hermógenes Argüelles Lareu, fotógrafo que no Anuario de Vigo de 1935 anunciaba o seu estudio na rúa Policarpo Sanz 44. Enxeñeiro de profesión, destacado fotógrafo amateur, inventor autodidacta de artefactos, era moi coñecido como presidente do Moto Club Vigo, organizador do «Rally dos Mil quilómetros», mais sobre todo por ser instalador dos equipos cinematográficos sonoros de Zeiss Icon, entón a marca de maior fiabilidade, coa que dende 1933 se proxectaba no cine Odeón na praza de Urzaiz.

Legado fotográfico estudado polo historiador Xoán Carlos Abad, autor dun longo texto informativo de extraordinario interese, unha crónica do acontecido en 1936, que permite identificar os espazos e acontecementos fotografados por Argüelles, recoñecer rostros de personaxes e, sobre todo, ilustrar o vivir cotiá da cidade desde a ollada, que non puido ser inocente, dun militante da Falanxe viguesa duns corenta anos, cuxo maior heroísmo foi participar nunha marcha de abastecemento á fronte de ida e volta e en diversas actividades públicas, como as misas de campaña e outras concentracións e desfiles nos que participaba como fotógrafo.

Presidente que foi do IEV durante os quince últimos anos, nos que desenvolveu unha xestión moi brillante da entidade, tanto na incesante produción editorial como na organización en Vigo da asemblea de centros de estudos locais, ademais de ser o primeiro e principal investigador dos acontecementos de 1936 en Vigo, con libros de referencia como Cen personaxes entorno a unha guerra. A República e a Guerra Civil na comarca de Vigo a través dos seus protagonistas (IEV 2008) ou O soño crebado. Da República á Guerra Civil en Vigo e na súa bisbarra (IEV 2019), Abad ocúpase de explicar a complexa cronoloxía do álbum, xa que apenas 138 das fotos da colección, menos da metade do material, teñen algún tipo de data.

Secasí, o autor d´A volta a Vigo en 80 lecturas. Unha aproximación á historia da bisbarra viguesa a través do seus textos (IEV 2013), achégase co seu potente gran angular de ollada de arcea ao territorio da microhistoria e ofrece as atractivas vistas xerais daquel Vigo da Segunda República que conservaba todas as praias da súa beiramar do Areal a Coia, incluída a cuncha de San Francisco; unha cidade que ampliaba o seu perfil portuario, da Laxe ao porto e mercado do Berbés, que se preparaba para recibir o monte do Castro e a Finca da Marquesa e o Pazo de Castrelos para convertelos en futuro museo e xardíns urbanos. Xaora, Abad, non renuncia a comentar os detalles nin a ofrecer historias cotiás de viguesas de nome descoñecido tanto no seu texto principal, no que vai enfiando as fotos do álbum de Argüelles, redactado ao xeito dunha crónica case novelesca daqueles días de terror, como nas sorprendentes notas de rodapé, auténticas marabillas de erudición viguesa que explican o contexto no que foron sacadas as imaxes.

A pesar de que Abad non renuncia a explicar as imaxes de Argüelles tomadas con anterioridade a 1936, a cerna do libro radica nas fotografías dos escenarios do golpe de estado, como a barricada da Casa do Pobo ou a Torre de Estanislao Núñez, que aparecen a carón daqueloutras pezas que representan certa normalidade daquel verán vigués onde se celebraron as festas populares de San Xoán do Monte e Cabral, onde participou o cuarto de Airiños de Cabral do gaiteiro Constante Moreda, que meses despois sería fusilado no Castro. No entanto son as fotos de Argüelles e os textos de Abad sobre a misa de campaña na Alameda do 16 de agosto, a concentración no estadio de Balaídos do 30 de agosto para celebrar «a reposición da bandeira bicor», as xuras de bandeira e os desfiles posteriores de requetés, falanxistas e balillas polas rúas do Príncipe, Colón ou Policarpo Sanz as que máis poden sorprender nesta completa crónica dunha cidade tomada polos militares fascistas.

Recomendo vivamente este Álbum Fotográfico Vigo, 1936 de Argüelles e Abad, un libro capaz de mudar a historia en memoria compartida, cando a vida cotiá petou coas contradicións dunha cidade arrasada polo fanatismo fascista e o seu terror branco.

 

Bofill, o debuxante do Faro

/en , , , , , , , , , , , , , , , /por

Dedico o artigo da semana en Faro de Vigo ao pasamento de Bofill, o debuxante de Faro:

O pasado día 19 de abril morreu con noventa anos Pedro Ruiz Bofill, profesor e debuxante do Faro de Vigo durante catro décadas. Nacido en Barcelona en 1936, confesoulle a Félix Caballero nunha longa entrevista que chegara a Vigo con apenas 24 anos, grazas a que o seu irmán, que montara aquí unha óptica, o avisara de que Faro precisaba un debuxante. Pedro mudouse a correr de Madrid, onde aprendía o procedemento de entintaxe nun estudio que traballaba para a editorial Rollán, a que logo sería mercada por Bruguera e que publicaba con éxito a colección policial «Aventuras del F.B.I.». En Faro de Vigo comezou a traballar tanto para o xornal, entón dirixido por Francisco Leal Insua, como para a imprenta onde deseñaba carteis, trípticos e todo tipo de anuncios publicitarios. Ao xeito das tiras de Alex Raymond, o creador de Flash Gordon e o detective novaiorquino Rip Kirley, Bofill debutou nas páxinas do decano en 1960 cunha tira diaria policial, cuxos guións escribía o inesquecible e cultísimo Francisco Pablos.

Xaora, foi a súa páxina primeira ilustrada en Faro, a que a finais de xaneiro de 1961 dedicou ao secuestro do Santa María por un comando galego-portugués. Dende entón, sempre no cadro de persoal de Faro, Bofill ilustraría milleiros de páxinas e publicaría, sendo directores Cerezales (1961-1964) e Cunqueiro (1965-1970), centos das súas caricaturas, que consideraba só podía facer cando coñecía os aspectos máis esaxerados do personaxe. Como salientou Rafa López no seu excelente obituario en Faro, Bofill compartiu o traballo xornalístico coa súa vocación de profesor de debuxo, formado, primeiro en Madrid con Carlos Sáenz de Tejada, logo, na década de 1980, en Bilbao, onde se licenciou en Belas Artes, na especialidade de pintura e escultura. Con esa credencial superou as oposicións de acceso á función pública, como profesor de Plástica durante anos no IES de Chapela, tamén o seu primeiro director, durante 1992.

No entanto, Bofill pasará a historia da cultura galega como un dos pioneiros da banda deseñada, desde que en 1962 publicou na revista Vida Gallega, entón dirixida por Álvaro Cunqueiro e cuxa cabeceira fora adquirida por Faro de Vigo, a súa primeira historieta: El tesoro de Rande (1962), á que seguiu, o seu primeiro libro, Historia da Reconquista de Vigo (1977), sobre un guión de Lalo Vázquez Gil. Aquelas cinco pranchas, en formato comic book (17 x 26 cm), grampadas e impresas a cor, abriron o vieiro da utilización da narrativa debuxada para ofrecer información histórica de forma atractiva e visual. Bofill coa eficacia narrativa do seu debuxo de liña clara, ao xeito do cómic belga, e a súa habilidade para empregar diversos planos e recursos expresivos, abriu unhas posibilidades que ensaiaran tamén Reimundo Patiño e Xaquín Marín.

Bofill deu outro paso creativo con «As aventuras dun neno galego», a que consideramos a primeira serie do cómic en galego dirixida a lectorado novo. Con guións de Xesús Franco e asesoría histórica de Hidalgo Cuñarro, o proxecto nacido en 1983 nas páxinas d´«A pizarra», o suplemento de educación de Faro de Vigo, ampliouse a tres álbums de 60 páxinas, editados pola Consellaría de Educación e Cultura: Os homes do fin do mundo (1985), Os fillos de Breogán (1985) e A grande viaxe polo río (1988). Proxecto que deu pé a outro máis ambicioso, que lle levou varios anos debuxando de forma incansable: A historia ilustrada de Vigo (1996-1997), publicada en 72 fascículos por Faro de Vigo, nos que Bofill fixo 432 pranchas sobre textos preparados pola redacción do xornal.

Outra das proezas creativas de Bofill foi a súa colaboración con Serigrafía Galega de Álvaro Álvarez Blázquez, deseñando a maior parte das portadas da colección «O Moucho» da editorial Castrelos de Xosé María Álvarez Blázquez, aparecidas entre 1967 e 1983. Bofill aproveitou as posibilidades técnicas das tintas planas da serigrafía para ofrecer un deseño de portadas de gran unidade formal ao tempo que moi diverso pola súa facilidade para caricaturizar en situacións humorísticas, onde asoma a retranca dun «galego», ao que se lle quere icona de galeguidade. Así deixou Bofill portadas inesquecibles como a de Catecismo do labrego (1967), Sal e pementa (1968), Retorno a Tagen Ata (1971) ou A pega rabilonga (1971), entre outra que competían entón coas portadas de Xohán Ledo en Galaxia ou de Isaac Díaz Pardo en Ediciós do Castro.

Fose este novidoso traballo de deseño de portadas, fose o de autor pioneiro de centos de pranchas de narrativa debuxada, fose o labor formativo que deixou pegada sempre entrañable no seu alumnado, Pedro Ruíz Bofill merece o recoñecemento que a súa cidade de adopción non lle soubo dar. Preparar unha mostra do seu traballo gráfico é unha tarefa que non se debería adiar. Os nosos abrazos para a súa viúva e familia.

Festa do libro e da lectura

/en , , , , , , , , , , , /por

Dedico o artigo da semana en Faro de Vigo á celebración do Día do Libro e da Lectura:

Novidade deste 23 de abril é o programa de actividades literarias organizadas polo concello de Vigo con motivo da celebración do «centenario do día do libro» e doutra homenaxe a Domingo Villar. Iniciativa de interese polos escritores e escritoras protagonistas, na que botamos en falta a presenza dos libros e das librarías na rúa, como eixo da mobilización lectora que se pretende, como da ausencia de calquera tipo de achega no programa das vinte e nove editoras metropolitanas viguesas (Agoeiro, Belagua, Clío, Creotz, Cumio, Cydonia, Dismes, Dos acordes, Edimaes, Elvira, Engaiolarte, Euseino, Fosfatina, Galaxia, Instituto de Estudios Vigueses, Ideas Propias, Ir Indo, Lobito Bueno, Lusco e Fusco, MC Sports, Morgante, Nova Galicia edicións, Patas de peixe, Plutón Kids, Rinoceronte, Solar de edicións, Triqueta Verde, Trymar e Xerais), máis do sesenta por cento do sector editorial galego que coa súa actividade terma da industria metropolitana de artes gráficas e fan de Vigo a capital editorial de Galicia.

Programa presentado como centenario do Día do Libro que se comezou a celebrar en España o 7 de outubro de 1926, data que se cría do nacemento de Cervantes, mais que en 1930 pasou ao 23 de abril, cando se acreditou que esta foi a data da morte do autor do Quixote, mais que non sería oficializada até que en 1933 se celebrou en Madrid coa participación do goberno. O investigador José Luis Mateo Álvarez, no seu libro A Sociedade de Amigos da Arte de Vigo. Unha década de actividade cultural (IEV, 2022), acredita que en Vigo os actos da Festa do Libro estaban organizados pola Escola de Comercio e o Instituto de Bacharelato, coa colaboración das principais librarías que en 1933 organizaron a Semana do Libro como unha feira diante do Pazo de Xustiza na rúa do Príncipe. No ano seguinte a Festa do Libro contou coa participación dos Amigos da Arte, que desenvolveron un programa de actividades literarias, sobre todo de recitais poéticos dos autores vigueses do momento (como o xornalista, Bene Conde, tamén pintor e fotógrafo, Julio Sigüenza ou Urbano Rodríguez Moledo, poeta e dramaturgo, que sería fusilado en 1936) para apoiar a iniciativa da saída dos libros á rúa.

Este día do libro, no que lembramos aquela Festa do Libro republicana, é o momento de reclamar a creación da rede de bibliotecas na cidade, onde Vigo arrastra unhas carencias inadmisibles, que vimos denunciado nos últimos vinte e cinco anos. O conflito entre o concello de Vigo e a Xunta de Galicia, que non se poñen de acordo sobre as características da Biblioteca do Estado (para a que parece se conta con espazo para construíla no Chouzo), porén, pode volver adiarse ante a ausencia de Presupostos Xerais do Estado. Secasí é boa noticia a colocación da primeira pedra da Biblioteca de Teis e o compromiso expresado polo alcalde que tería as condicións da Xosé Neira Vilas do Calvario, o que de confirmarse orzamentariamente, permitiría facer realidade a existencia, por fin, dunha rede de bibliotecas municipais viguesas, como centros de fomento da lectura e da actividade literaria, o que, a súa vez, pasaría pola dotación de persoal especializado e fondos para a actual sala de lectura de Navia. Rede na que a medio prazo deberían incorporarse as importantes bibliotecas especializadas viguesas, a da Fundación Penzol e a do Instituto de Estudios Vigueses, como unha sala divulgativa do Arquivo de Vigo e do Arquivo do Porto de Vigo.

Sen esquecer que esta festa do libro é un momento propicio para recuperar o proxecto estratéxico de solicitar a UNESCO a declaración de Vigo como «Cidade da Literatura», incorporándose así a unha rede selectísima de 53 cidades de 39 países e 6 continentes que ofrecen un espazo de intercambio literario e de creación cara o mundo dos seus autores e autoras. Unha distinción da UNESCO que recoñecería a excelencia literaria e apoiaría os proxectos de proxección internacional da importante industria editorial viguesa. Xaora, Para outorgala, a UNESCO valora o cumprimento dunha serie de requisitos, todos eles dirixidos ao compromiso desas cidades de integrar a literatura e a lectura no desenvolvemento urbano sostible. Condicións que, coa mellora da dotación bibliotecaria en marcha, Vigo cumpre de máis: o carácter literario forma parte do ADN dunha vila creada polo poeta Martín Codax, que hoxe conta cun mapa literario que identifica 153 autores e autoras, 285 títulos narrativos e máis de 3.300 referencias literarias; como conta cunha industria editorial diversa e profesionalizada, con actividade dende hai dous centos anos; ademais de actividades, festivais e premios de fomento da creación literaria. O sector privado do libro debería colaborar co concello na preparación desta candidatura, que proxectaría no mundo o Vigo literario.

Dous aeroportos, catro terminais

/en , , , , , , , , /por

Dedico o artigo da semana en Faro de Vigo a situación aeroportuaria en Galicia:

Cando viaxamos a un destino europeo, temos como primeiro referente os ofrecidos polo aeroporto Sã Carneiro. Utilizáronos moitos celtistas para voar de Porto ao euroaeroporto compartido por Basilea (Suíza) e Mulhouse (Francia), cidades a 30 km de distancia e a 70 km do Europa-Park-Stadion de Friburgo (Alemaña). Primeiro aeroporto binacional do mundo, construído por Suíza en territorio francés, dispoñendo de tres saídas a outros tantos países na proximidade da Alsacia e da Selva Negra. Unha idea de colaboración aeroportuaria moi rendible para tres cidades de tres estados diferentes.

A diaria con Basilea é outra conexión excelente do aeroporto do Porto que pechou 2025 con 17 millóns de pasaxeiros e 120 destinos directos, o que triplica a actividade dos tres aeroportos galegos xuntos (5.507.587), ocupando unha das corenta prazas de terminais europeas con máis tráfico e sendo a principal entrada á Eurorrexión Galicia-Norte de Portugal e do Camiño Portugués. Aeroporto para o que está prevista unha ampliación, que incremente as 24 operacións por hora actuais e permita superar os 20 millóns de viaxeiros.

Expertos da información aeroportuaria estiman que entre o 10 % e o 12 % dos viaxeiros da terminal do Porto son galegos ou van a Galicia, o que supón 2.000.040 de asentos, que se nun exercicio especulativo engadiramos as cifras das terminais galegas, acadarían os 7.507.627 de viaxeiros. Cifra que, en todo caso, estima de forma verosímil a actividade aeroportuaria galega en 2025, distribuída entre as catro terminais do noroeste peninsular: Rosalía de Castro, 3.107.587 (41,39%); Sã Carneiro (26,64%); Alvedro, 1.300.000 (17,32%) e Peinador, 1.100.000 (14,65%). Datos que expresan tanto a situación crítica dos nosos tres aeroportos, como a existencia dunha importante demanda de mobilidade aérea en Galicia, sobre a que pretende continuar medrando a terminal portuense que, ademais, prepara a súa estación intermodal de Maia, que formaría arte do previsto eixo atlántico ferroviario, o que pasaría por Vigo Urzaiz.

Xaora, os datos son aínda máis concluíntes se tomamos en conta os traxectos internacionais, onde o liderado de Porto é avasalador, xa que dos 2.766.413 destes viaxeiros con orixe ou destino a Galicia, o 72,30 % entra ou sae por Portugal. Os aeroportos galegos confórmanse con 766.373 destes clientes, dos que 585.886 corresponden a Santiago (o 21,18 % do mercado do noroeste peninsular e o 76,45 % do galego); 127.335 a Alvedro (9,60 % e 16,61 %); e 52.952 a Peinador (1,91 % e 6,90 %). Cifras dunha situación crítica dos tres aeroportos galegos, incapaces de competir coa terminal internacional portuense, na que o Goberno luso leva investido moitos cartos. Colapso da política aeroportuaria galega, baseada nas subvencións dos concellos ás aeroliñas, unha chantaxe continua, que nada tiña que ver cos resultados dun servizo de transporte aéreo sostible. Peches abruptos, como os da base de Ryanair en Compostela ou a de liñas rendibles como as de Vigo-Londres (Stansted) ou A Coruña-Londres (Heathrow), obrigan a repensar ese modelo de promoción de destinos, no que outros gobernos autonómicos continúan confiando.

Nesta situación tan precaria do modelo aeroportuario galego, incapaz de facerlle fronte ao xigante portugués, aparece a proposta fóra de lugar do Cluster do Turismo de Galicia, entidade empresarial regada con axudas públicas da Xunta de Galicia. Proposta disparatada a deste lobby compostelanista que, porén, obriga a intentar desnobelar esta madeixa de tres terminais con tráficos, sobre todo, nacionais, no que cada quen pretende salvar a súa, sen importarlle que esta sexa unha cuestión de país, á que cómpre darlle unha saída compartida. E para iso é imprescindible sentar na mesma mesa a AENA, xestora aeroportuaria do Goberno de España; a Xunta de Galicia, coa competencia na promoción turística, e os tres concellos con aeroporto para valorar recursos, necesidades e tempos.

Sabendo que me chamarán inxenuo, ese sería o foro axeitado onde debater e acordar as bases para a creación dun único aeroporto de Galicia, que contase coas tres terminais actuais (Vigo, Compostela e A Coruña), unidas por autoestrada por traxectos dunha hora e media. Idea desrutiva e estruturante de colaboración e competencia coma a do citado euroaeroporto de Basilea e Mulhouse. Só cunha oferta única, ao tempo que acaroada ao que cada territorio precisa, se podería aspirar a incrementar destinos internacionais, roubándolle viaxeiros galegos a Sã Carneiro, ao contarmos con conexión cos hubs principais, Madrid, Barcelona, Lisboa, Londres, París, Frankfurt… O futuro serían dous aeroportos competindo sobre o territorio da vella Gallaecia con catro terminais en funcionamento para sete millóns de persoas. Será posible?

A lámpada de Claudio

/en , , , , , , , /por

A clara derrota do xoves pasado na Selva Negra que, se non o evita esta semana un milagre deportivo de proporcións históricas, supón o remate da participación do Celta na actual competición europea, tras unha traxectoria excelente, ademais de causar un importante desgaste emocional dos cadros de xogadores e de técnicos celestes. Crise de confianza dun equipo roto no psíquico e cansado no físico causado por un calendario endiañado de partidos transcendentais. Desgaste que dalgunha forma desvelaba Claudio Giráldez nunhas declaracións rutineiras ao regreso de Friburgo nas que confesaba que o seu equipo non renunciaba a eliminatoria e que a necesidade de superar unha diferencia de tres goles faríao máis perigoso para os alemáns.

Con esa confianza inquebrantable nas posibilidades de competir do seu equipo, sexan cuns efectivos ou con outros, o adestrador celeste axitou onte a súa lámpada de rotacións para enfrontarse ao pechacancelas, o Real Oviedo de Guillermo Almada, ilusionado polos últimos resultados para evitar un descenso que hai un mes parecía inevitable. Claudio confiou nunha medula defensiva na que Aidoo e Álvaro Núñez acompañasen a Marcos Alonso, a pesar de que funcionara fatal diante do Alavés; colocou a Fer López de medio centro, cuberto pola experiencia de Vecino; deixou a Carreira e a Rueda a responsabilidade de correr as bandas; sendo a súa proposta máis arriscada a dunha dianteira inédita con Durán, Williot e Andrés Antañón, o habitual medio centro do Fortuna, colocado na banda dereita. Un once de gala con moitas novidades, mais que axiña lembrou pola súa resposta ineficiente e actitude medrosa ao que naufragara diante do Alavés.

Moi ben arroupados polos seus seareiros novos, que encheron a grada visitante, onde se escoitaron frecuentes berros de «Puta Balaidos», os carbayones non tiveron moita dificultade para adiantarse no marcador aos catro minutos de xogo. Gol nacido dun primeiro despexo fraco de Carreira na área propia, aproveitado por Vidal para xutar sobre as pernas dos defensores celestes que protexían a porta, o que provocou unha gran intervención de Radu, que porén non puido evitar que o seu despexo, coma se dun porteiro de balonmán se tratase, fose interceptado por un dianteiro visitante que entrou coma quixo polo outro pao. Outro accidente, semellante ao primeiro gol do Alavés, pensabamos, dun Celta dirixido por Fer López que controlaba o esférico, mais que comezou a demostrar unha perigosa incapacidade para superar a terceira liña e crear perigo real á meta visitante.

Secasí, cando remataba a primeira parte, como tamén sucedera co Alavés, Aidoo non foi capaz de gañarlle a cabezada a Viñas que conseguiu rematar un centro lateral. Outro erro clamoroso de Pepiño, que marcou o devir do partido. Daquel accidente inicial dos celestes no barullo da área, que podía ser desculpado, pasouse a un marcador que anunciaba outra nova goleada e un novo fracaso, cando todos os resultados permitían consolidar unha quinta praza con posibilidade de Champions League.

Desta volta de ben pouco serviu a filípica claudina do descanso nin como manexou a lámpada dos trocos dando entrada a Iago Aspas e a Moriba, que non melloraron apenas o panorama. E moito menos cando no minuto 56, un globo de Thiago dende a banda esquerda foi rematado na área pequena por Viñas que marcaba por segunda vez. Outra cantada de non sei cantos decibelios da defensa céltica que entregaba outro partido máis, diante da desolación do celtismo que outra xornada máis comprobaba as carencias do seu equipo, que xa non se poden agochar dende as lesións de Miguel Román e de Starfelt. De nada serviu que co terceiro tanto dos azuis e con medio hora de xogo por diante, Claudio sacase a súa artillaría pesada, Borja, Jutglá e Mingueza. Certo que se sucederon entón as chegadas á área, pero sen acerto e sen fortuna, tamén, como nun remate de Borja interceptado por unha man salvadora do porteiro visitante.

Asumida esta nova derrota en Balaídos cabe preguntarse como é posible continuar aspirando a unha praza europea, con resultados tan pobres como os que o Celta ven colleitando diante da súa afección afeita a padecer en Balaídos e a gozar diante da pantalla das súas proezas como visitante. Como é lexítimo preguntarse se a lámpada de Claudio, como a de Iago Aspas, teñen aceite suficiente para continuar iluminando coas súas xenialidades extraordinarias de xente humilde.

Tras esta derrota imprevista, certo que doe menos contando con 44 puntos (e permanencia, polo tanto), os celtistas podemos caer no desánimo diante do partido do vindeiro xoves co Friburgo, onde ademais da posibilidade (certo que remota) de acceder a outra semifinal europea, o equipo de Claudio Giráldez xoga tamén a credibilidade do seu proxecto deportivo e a súa resiliencia e madurez das súas promesas. Sabemos que Giráldez apostará por renovar o aceite da súa lámpada. Ogallá que desta vez faga con ela novas marabillas.

Publicado en Faro de Vigo: 13/04/2026

Reconquista fiel

/en , , , , , , , , , , , /por

Dedico o artigo da semana en Faro de Vigo a publicación de Fidelidade viguesa (Instituto de Estudios Vigueses, 2026) de Jorge Lamas:

A pasada festa da Reconquista foi un éxito: superou todas as cifras de participantes, postos e presenza do folclore, tanto na música popular galega como na exaltación e coidado do vestiario tradicional. Despois de trinta e dúas edicións, a Reconquista consolidouse como a festa popular primeira do Vigo do século XXI, debendo ser recoñecida con carácter internacional pola súa temática histórica e a cantidade de participantes activos. E quen llo ía dicir aos membros da Asociación Veciñal e Cultural Casco Vello de Vigo, presidida hoxe polo incansable Fiz Axeitos, que nos noventa co barrio moi deteriorado tiveron o gran acerto de representar o relato dos acontecementos da invasión francesa e reconquista da vila amurallada de 1809 como mito fundacional da cidade de Vigo.

Éxito veciñal indiscutible, froito da constancia activista teimosa desta asociación, tamén organizadora do entroido e da saída de manueles, tras meses de ensaios, do enriquecemento do argumento da festa e da incorporación de elementos etnográficos e folclóricos, sobre todo da música tradicional galega, onde Vigo é potencia mundial, como da ampliación da súa celebración ao paseo de Afonso e a rúa Elduayen, gañadas para sempre como espazo público peonil.

Reconquista estudada polos historiadores do Instituto de Estudios Vigueses (IEV), como parte da guerra peninsular, entre Francia e Inglaterra, entre os que destacan as achegas do xornalista vigués Jorge Lamas Dono, autor de Historias de Vigo (Xerais 2018), O Vigo que viron os franceses na Reconquista (IEV 2021) e Da Calzada ao Casco Vello (Xerais 2023). Coincidindo coa Reconquista publica A fidelidade viguesa (IEV 2026), libro onde repasa a historia política de Vigo ao fío do seu título de cidade, o seu desenvolvemento de pequena vila á cidade, recoñecida como tal en 1810, tras derrotar ao exército de Napoleón, polo que foi distinguida cos títulos de «leal e valorosa» e, máis tarde, co de «sempre benéfica», a raíz da acollida solidaria a milleiros de soldados retornados en condicións deplorables da guerra de Cuba de 1898.

Lamas repara que no título non aparece documentado o adxectivo «fiel», a pesar de que foi aprobado en 1987 cando a corporación presidida por Manuel Soto aprobou, a instancias do informe de Lalo Vázquez Gil, o cronista oficial da cidade, a proposta de honras, títulos e símbolos. Lamas investiga no que chama a «lea do título», xa que comprobou que «fiel» non estaba presente nos documentos das concesións reais orixinais, sendo incorporada en 1837 e 1841 sen contar con apoio legal, aínda que máis tarde co apoio na súa difusión dos xornais Faro de Vigo e La Oliva. Primeiro esculca no uso deste adxectivo na bibliografía clásica viguesa e logo procura (sen fortuna) a súa presenza nos primeiros documentos vigueses: o do preito entre veciños de Vigo e Canadelo en 1097, onde aparece o nome de Vigo, pasando pola primeira referencia como vila (1234) e o paso da súa xurisdición ao Arcebispado de Santiago, até a súa primeira expansión como vila portuaria durante o reinado de Juan II e o aumento de poboación en 1497 cando Santa María de Vigo adquiriu rango de colexiata. Lamas identifica entre documentos privados do XVII e XVIII fórmulas que adornan o nome da vila de Vigo como «moi nobre e leal», mais sen carácter oficial.

Xaora, a cerna da investigación sobre a suposta fidelidade viguesa atópaa Jorge Lamas no documento do 27 de outubro de 1810 do Consello de Rexencia que lle outorga a Vigo o título de «cidade leal e valorosa», sen esquecer que esta condición a libera do pago dos impostos correspondentes por todos os servizos ao acceder á categoría de cidade. Distinción viguesa que provoca un preito con Tui, que se considera prexudicado economicamente, e se alongará case unha década na que Vigo contará cun apoderado en Madrid para representar os seus intereses na Corte. Lamas conclúe que se ben non hai respaldo legal nin documental para o inclusión de «fiel» no título da cidade, foi legalizada na sesión plenaria do 7 de abril de 1987, como sucedeu co escudo, no que se insire o lema da cidade. Peza heráldica cuxa evolución tamén nace das consecuencias políticas da Reconquista e das Cortes de Cádiz, que o 6 de agosto de 1811, aprobaron un decreto polo que «serían incorporados á Nación todos os señoríos xurisdicionais de calquera clase e condición». O que no caso de Vigo levou a que a corporación solicitase a substitución da cuncha, que representaba ao señorío de Compostela, por unha árbore, a oliveira, representación do novo mundo, onde Jorge Lamas, atopa a orixe do actual escudo vigués, ao que en 1949 se lle incorporaría un toque mariño.

Recomendo estoutra alfaia da historia viguesa de Jorge Lamas, outra chave para entender o Vigo contemporáneo e as raíces da vila milenaria e da cidade centenaria que é.