Vigo líder de Galicia

/en , , , , , , , , /por

Dedico o artigo da semana en Faro de Vigo ao Día Nacional de Galicia:

A Camilo Nogueira e X.L. Méndez Ferrín

Se algo lamento da actual gobernanza municipal viguesa é o escaso entusiasmo co autogoberno galego, en detrimento da confianza non sempre xustificada co goberno amigo da coalición PSOE e Sumar. Unha práctica inverosímil que decote actúa coma se non existisen as institucións autonómicas creadas en 1981, en boa medida pola reclamación viguesa mobilizada de forma grandiosa na mañá do 4 de decembro de 1977 por un Estatuto pleno e unha Autonomía de primeiro nivel. Reclamación que corenta anos despois corroborara o apoio do 75 % do censo daquel referendo do Estatuto de Galicia votado o 28 de xuño de 1936, polo que accedemos á condición de nacionalidade histórica na Constitución.

Comportamento do goberno municipal vigués ao que non é allea a estratexia de polarización asimétrica coa que desafía a Xunta de Galicia, coa que intercambia reproches mutuos tanto sobre temas relevantes como outros propios dunha exhibición de esgrima. Mentres que para o concello de Vigo todos os males e carencias da cidade son responsabilidade de Rueda, para a Xunta de Galicia estas calamidades son atribuíbles só ao mal goberno de Caballero. Estratexia comunicativa que o concello vigués estende as súas relacións coa deputación provincial, coa que mantén polémicas tan pouco substanciosas como a recente da colocación dunha pantalla na praza da Estrela para ver a selección acompañado no centro de Vigo.

Con semellante estratexia de polarización, como corresponde aos tempos trumpianos que vivimos, mais que polo momento con prognósticos electorais moi favorables para a alcaldía, a axenda política viguesa acumula un atraso preocupante que vai en prexuízo da cidadanía. Queda na gabeta sine die a posta en marcha do transporte metropolitano, o que constitúe unha discriminación inxusta coa poboación da área funcional de Vigo. Non se fala da ampliación imprescindible do Hospital Álvaro Cunqueiro, cando vai apenas unha década da súa inauguración, como da rede de atención primaria. A Saída Sur ferroviaria e o servizo de tren de proximidade sofren un novo parón. O encoro de Eiras precisa de obras que eviten un problema grave de abastecemento. O aeroporto de Peinador precisa de rotas internacionais, se pretende evitar quedar reducido a dúas liñas como hai sete décadas…Apenas hai o acordo interinstitucional coa reforma da grada de gol en Balaídos, coma se fose o primeiro problema da cidade.

O pobrísimo balance da Xunta de Galicia en Vigo desvaloriza a entidade da Autonomía polo mal goberno de Rueda, que sendo difícil, empeora aos de Feijoo, sobre todo na calidade dos servizos públicos. Como tampouco presenta moito mellor balance a Deputación Provincial, que aparece máis como unha axencia de espectáculos e actividades culturais que como administración local prestadora de obras e servizos básicos. E uns e outros, nesta absurda carreira en dirección a ningures, pretenden afastarse de calquera sospeita de galeguismo, co emprego sistemático do castelán como a lingua vehicular de todas as rodas de prensa, evitando amosar o mínimo orgullo polas institucións e símbolos da Autonomía, asociadas co BNG, coma se do demo se tratase e onde quedamos clasificados todos os vigueses galeguistas, considerados, se fose necesario, como xente de pouco fiar. E así de desfeitiño está o Vigo entrañable de hai case cinco décadas para o que o socialista Manuel Soto coseu unha enorme bandeira galega para que sacasen os xogadores do Celta en Balaídos reclamando que o seu país fose país. Ou aqueloutro, máis recente, o Vigo de Carlos Príncipe das recepcións do Día Nacional de Galicia onde todos os partidos, sindicatos, asociacións e entidades tiñan a súa cadeira no xardín inglés de Castrelos para celebrar xuntos a nosa galeguidade.

Foi o mestre Ferrín quen escribiu que Vigo posuía o ADN de todas as galicias posibles, a cidade en bisbarra, simbiótica, industrial, atlántica, fervedoiro cultural, factoría artística, porto cosmopolita, orgullosa da lingua galega e da súa fala característica que mira sempre ao horizonte, máis alá das Illas Cíes, na súa fronteira co alén. Vaia como exemplo da galeguidade viguesa que o arquitecto Antonio Palacios cando deseñou o seu plan de reforma interior e ensanche (1932) reservou no cume do Castro a construción do Pazo Rexional, sede das institucións da futura autonomía republicana. Vigo estaba entón disposta a liderar o proxecto do autogoberno galego como a Barcelona Atlántica que se desenvolvía.

Vigo precisa reconciliarse co país e volver a recuperar o liderado político que lle corresponde por dinamismo demográfico, capacidade económica, de innovación e formación. Vigo precisa de Galicia e das súas institucións, mais aínda cando asoman tempos difíciles onde será necesario defendelas das poutadas que suporían os gobernos coa extrema dereita, se non os evitamos, tamén en Vigo e Galicia.

As da Industria

/en , , , , , , , , , , /por

Dedico o artigo da semana en Faro de Vigo a asociación sociocultural As da Industria:

A Ángel Vila, activista do movemento veciñal

Das paisaxes urbanas viguesas poucas son máis expresivas do carácter industrial da cidade como a do barrio fabril construído na parroquia de Coia. Iniciado en 1900, cando no areal se instalou a conserveira de Cerqueira, primeira fábrica á que seguiron a de envases metálicos litografados La Artística (1906), fundada polo coruñés Eugenio Fadrique e os irmáns Suárez Pumariega. Na súa proximidade chantáronse en 1918 os primeiros guindastres dos estaleiros de Viuda e Hijos de J.Barreras, onde comezaron a fabricarse pouco despois os primeiros barcos con casco de aceiro. Un perfil fabril marítimo, ao que se lle foron engadindo as instalacións de Alonarti (1921), obradoiro de construción de maquinaria para a industria conserveira; os estaleiros de Cardama e Armada (os dous de 1924), as conserveiras Sacco (1920), Alfageme e Albo (1929), Orbe (1934), os laboratorios do Instituto Bioquímico Miguel Servet (1935), por citar apenas as iniciativas anteriores a Guerra Civil. Memoria do patrimonio industrial vigués defendida pola iniciativa cidadá Beiramar da Xente constituída por diversos colectivos veciñais do barrio.

Espazo industrial que compartía territorio co que foi o primeiro campo regulamentario de fútbol da cidade, a coñecida durante dúas décadas como «catedral de Coia», situado na actual rúa Coruña, nunha parte do Parque Joaquín García Picher, onde no comezo dos noventa aínda se instalaban os circos ambulantes que visitaban a cidade. Inaugurado o 9 de febreiro de 1908, sendo dende entón o campo oficial do Vigo F. C. (logo do Vigo Sporting Club), equipo que o 12 de abril daquel anos perdería na capital de España o título nacional do campionato de España ante o Real Madrid por 2-1, unha das derrotas, ao tempo que proezas, esquecidas do fútbol vigués. Campo no que en 1913 e 1915 se organizaron as primeiras competicións atléticas internacionais e algunha exhibición aérea. Coa fundación do Celta, pasou a ser o seu campo, até a inauguración de Balaídos o 30 de decembro de 1928. O de Coia, onde chegaron a asistir 25.000 persoas, pasará a historia, tamén, polo derrube do tellado dunha conserveira dende o que varias ducias de afeccionados seguían por unha peseta (que lles cobraba un chaíñas emprendedor), o partido amigable que o 5 de marzo de 1925 xogaron o Celta e o Boca Juniors de xira por Europa. Morreron dúas persoas e dez resultaron feridas, vítimas dun aproveitado.

Espazo industrial,ampliado no franquismo coa apertura da avenida Beiramar e a súa paralela Jacinto Benavente, onde se instalaron as fábricas vinculadas á pesca de altura (como casa Mar) e as súas plantas frigoríficas. Foi só a partir dos sesenta cando se iniciou a transformación en residencial. Hoxe é un barrio popular artellado arredor da rúa Coruña, sometida a un intenso tráfico pesado, que une a Praza de América coa de Eugenio Fadrique (popularmente Praza da Industria, onde está instalado dende 1975 o monumento ao Ferreiro de Guillermo Steinbrügger Lago) e a Praza da Industria Conserveira (rotonda onde se instalou un guindastre Derrick, fabricado por Vulcano, outra icona deste Vigo Industrial). Nese espazo urbano de fronteira, entre fábricas e vivendas, que conta apenas con dous espazos públicos de lecer, os parques da praza da Industria e do máis recente Joaquín García Picher, naceu hai nove anos a Asociación Sociocultural As da Industria coa intención de crebar soidades e fomentar o encontro da veciñanza de todas idades, arredor das festas do calendario popular, ademais de reclamar melloras para o barrio e a conservación do seu densísimo patrimonio arquitectónico industrial.

Actividades promovidas por As da Industria para todos os públicos, con atención preferente para as crianzas e persoas maiores, que contan cunha grande participación. A fogueira do pasado 23 de xuño contou con música e sardiñada, coa súa correspondente opción vegana, criterio inclusivo co que fan todas as súas convocatorias, sendo a súa cacharela unha das máis animadas da cidade toda. Outrosí sucede con «O son da industria», festival musical gratuíto, xa na sétima edición, cun cartel de música e artes escénicas en galego excelente. Palco do parque García Picher, polo que este ano pasaron Ugia Pedreira e convidados e a representación teatral da Compañía Keimakasas. É triste que a moi escasa colaboración económica das administracións locais, tanto do concello de Vigo como da deputación de Pontevedra, como a escasa empatía municipal nos aspectos referidos á xestión de autorizacións de usos dos espazos públicos obrigue aos responsables da Asociación As da Industria a tirar a toalla e anunciar o cese da súa actividade cultural. Beizón e gratitude merecen As da Industria por esta década de traballo veciñal alternativo e comprometido coa memoria e co futuro do barrio.

Lectura en galego e xénero

/en , , , , , , , , , , , /por

O informe Mujeres y Lectura (2019), elaborado polo Laboratorio Contemporáneo de Fomento de la Lectura achega datos fiables sobre o comportamento lector e o xénero.

Entendemos a lectura na súa diversidade, soportes, propósitos e contextos: dende a de libros de lecer, a de xornais impresos, as profesionais, a de actualidade, até lectura integrada en procesos de comunicación de redes sociais… Concibida así, a valoración do grao de interese da lectura nunha escala de 0 a 10, sitúa as mulleres no 6,7 e aos homes é 5,8.

No que atinxe a lectura de libros hai unha diferencia apreciable de 9,3 % entre o 66,9 % das mulleres de 57, % dos homes. Diferencia acentuada, cando se pregunta pola lectura de libros de lecer, onde as preferencias das mulleres son do 62,3 %, mentres as masculinas de 49,4 %, coa que a diferencia sobe ao 12,9 %.

Comportamento lector de libros en Galicia

Se atendemos ao caso galego contamos coa investigación Hábitos de Lectura e de Compra de libros en Galicia, Consellaría de Cultura, Lingua e Mocidade, que afina e actualiza o informe do LCFL.

Se analizamos os resultados da lectura de libros en Galicia (2024), o 69,9 % da poboación pode ser considerada lectora, o 76,2 % corresponde a mulleres e o 63,3 % a homes, soportando unha diferenza de 12,9 %, fenda de xénero máis ampla ca española de 2019. Marca tamén dos hábitos de compra de libros non de texto en Galicia, onde o 58,94 % corresponde a quen declaran ser mulleres e o 55,1 % a homes.

O que non vai coas cifras anteriores, son os índices lectores en galego como lingua habitual de lectura que chegan ao 11,8 % da poboación maior de 14 anos, sendo superior nas persoas que se declaran homes (13,3 %) ca que o fan mulleres (10,7 %). Marca de xénero que se mantén á hora de declarar en que lingua foi o último libro mercado, 5,7 %, correspondendo o 6,4 % aos que se declaran homes, é 5,17 % mulleres, sendo o segmento de idade máis comprador en galego o 14 a 24 anos. A pesar de que en Galicia son máis as mulleres lectoras e compradoras de libros, o son menos en galego.

Na lectura de revistas impresas, o 35,8 % son mulleres e o 28,8 % homes. Na de xornais invértense as preferencias, xa que os homes, 80,6 %, superan as mulleres, 75,5 %. Tamén son declaradas masculinas as de cómic, 19,6 % con respecto ao 10,2 femininas. Como sucede tamén na lectura de webs, onde as visitas de homes, 14,2 %, superan as que se declaran mulleres, 10,29 %. E por último, no referido a lectura en redes sociais, o 63,1 % das mulleres visitan con frecuencia estes perfís, por riba 56,39 dos homes.

En resume, as revistas e as redes sociais terían unha presencia maior de mulleres, con respecto a xornais impresos, cómics e webs, onde a terían os homes.

U-las escritoras

A antropóloga da lectura, Michel Pétit no seu libro Una infancia en el país de los libros (2008), pregúntase cales son as razóns que expliquen que sendo as mulleres, as lectoras, porén foran e sexan esquecidas, silenciadas ou ocultadas como autoras literarias por parte de autores e crítica que asumen unha actitude misóxena.

Sendo máis as mulleres lectoras, non están presentes na mesma proporción nos catálogos das editoras galegas. Outrosí sucede, como personaxes de ficción que aparecen decote ignoradas, vitimizadas, sendo escasas as que asumen o protagonismo e o empoderamento que lles corresponde. Particular importancia teñen os estereotipos machistas acuñados nalgunha literatura infantil, por ventura superados, polas accións coeducadoras e as doutrinas de equidade, inclusión e respecto a diferencia actuais.

Na narrativa galega houbo que agardar ao inicio do século XXI para que aparecesen as narradoras nos catálogos, na relación de premiadas nos certames literarios e nas preferencias das propias lectoras.

A pesar do que digan os índices lectores, hoxe as mulleres loitan por empoderarse no sistema lector en Galicia: enchen os clubs de lectura que len as súas autoras preferidas; os catálogos das editoriais abriron os seus catálogos a unha ampla xeración de narradoras moi talentosas, que acompañan a xeración de pioneiras de inicios de século (Reimóndez, Moure, Aleixandre, Costas…), que nos andeis das librarías ameazan a hexemonía da masculina xeración de narradores dos 80 e 90.

Con todo, apenas son sete as mulleres homenaxeadas en 62 edicións do Día das Letras Galegas. Na relación de premios nacionais de narrativa aínda aparece unha soa autora galega. A crítica literaria, coa excepción do activismo feminista da SEGA, continúa monopolizada por homes. Outrosí sucede na dirección das editoras, que agardan por ser ocupadas por máis mulleres.

Na lectura cómpre introducir unha perspectiva de xénero contra hexemónica, utilizando criterios de equidade na escolla de autoras nos planos de lectura e nas programacións dos clubes de lectura.  É de xustiza que ao liderado das mulleres como lectoras de libros corresponda tamén unha maior presencia do seu papel na creación literaria e nos labores de dirección do sector editorial galego.

Publicado en Nós diario: 19/06/2026

Festa do orgullo

/en , , , , , , , , , , , /por

Dedico o artigo da semana en Faro de Vigo a Festa do Orgullo:

A raíz do artigo no que citaba os desfiles do «Destornillo de Peritos», unha boa amizade lembroume a importancia que tivo en Vigo, e continúa tendo, o «anfiteatro de Urzaiz», durante o medio século último, protagonista nas coleccións dos nosos fotoxornalistas contemporáneos como Magar, Cameselle ou Vitín de las Heras. Os momentos estelares da cidadanía, dende as conquistas dos dereitos e das liberdades, pasando pola reclamación do autogoberno para Galicia e a dignidade de Vigo como cidade que o lidere, durante o período da Reforma Política até a defensa meduliana dos postos de traballo industriais nos anos máis duros da reconversión, a reclamación da paz e o nunca máis da entrada deste século, dirimíronse todos nestas arterias do Vigo revolcado e rebelde comprendidas entre Urzaiz á Porta do Sol ou as Avenidas.

Abonda consultar a cronoloxía viguesa para comprobar que o Vigo actual nunca perdeu músculo cívico. Velaí aqueles primeiros saltos obreiros na Porta do Sol, na folga de setembro de 1972. Eis a contundente resposta da mañá do 4 de decembro de 1977, na maior manifestación da historia da cidade, reclamando autonomía para Galicia; reivindicación continuada pola tarde en Balaídos, o segundo dos nosos anfiteatros, onde o Celta saíu no seu partido fronte ao Granada levando unha enorme bandeira galega, confeccionada en Dresslock, factoría de pantalóns onde traballaba Manuel Soto, quen pouco despois sería alcalde da primeira corporación democrática, mentres que pola megafonía do estadio soaban «Os Pinos», o himno galego que entón descoñecía a maioría dos celtistas, mais que aplaudiron coa intensidade dos días decisivos. Dous anos despois, o mesmo 4 de decembro, Urzaiz volvería a dar unha nova resposta contra aquel «Estatuto da aldraxe», que negaba a Galicia como comunidade histórica.

Mónica Bar Cendón dá conta en Feministas Galegas. Claves dunha revolución en marcha (Xerais 2010) do que foron as primeiras mobilizacións feministas en Urzaiz, espazo tamén principal de loita a prol da liberdade, dos dereitos das mulleres e do recoñecemento dunha sociedade diversa en igualdade. Así, o 3 de xaneiro de 1977, a Asociación Galega da Muller (AGM) convocou unha manifestación  denunciando as violacións de tres nenas por empregados municipais, na que participaron, segundo informou Faro de Vigo, entre 1.200 e 1.500 persoas. O 8 de marzo do mesmo ano, as feministas volveron a rúa para denunciar un caso de acoso sexual, como en 1978 realizaron as primeiras manifestacións reclamando unha lei de divorcio, a despenalización do aborto e a legalización do uso dos métodos anticonceptivos, que entón estaban prohibidos. Como grazas ao libro de Mónica Bar, obra esencial na memoria do feminismo galego, podemos lembrar o primeiro Festival Feminista celebrado o 29 de xuño de 1980 no parque municipal de Castrelos, organizado pola Coordinadora Feminista de Vigo.

Corenta e seis anos despois, aquela festa unitaria das feministas viguesas, que presentaban o seu carácter lúdico e artístico, que reivindicaban a creatividade e a imaxinación, chamando a mozos e mozas, nenas e nenos, vellos e vellas «a enrollarnos con nós!», «a vivir novas formas de transformar a realidade», converteríase nun referente histórico para a actual comunidade LGTBIQ+. Na programación musical do festival, a cantora madrileña Julia León compartiu palco coa ferrolá María Manuela, con Begoña e o grupo de rockeras Las Chinas. As poetas recitaron, houbo teatro de monifates, xogos, exposicións de pintura e cerámica, venda de bocatas e tortas, e gaiteiras e gaiteiros que amenizaron o serán. Convocatoria aberta a toda a sociedade, que por vez primeira deu a oportunidade de presentarse publicamente a outros movementos incipientes, entón, como lesbianas e homosexuais, que presentaron os seus panfletos e reivindicacións.

A celebración en Vigo deste 28 de xuño 2026 –día do orgullo, creado en 1970 como «Día de liberación gay», tras a redada policial do 28 de xuño de 1969 no bar Stonewall de Nova York– terá exclusivamente carácter reivindicativo e memorialístico, de defensa dos dereitos e da visibilidade da comunidade. Prescindirase da parafernalia festiva de comitivas anteriores e da «Festa DiversXs do Orgullo», referente para a comunidade LGTBIQ+ viguesa, organizada dende 2009 pola asociación Nós Mesmas. Como é lóxico, Nós Mesmas lamenta a suspensión da festa, debido a dificultades económicas, organizativas e o desgaste do voluntariado; porén, non oculta que detrás están as pexas burocráticas cada vez maiores das asociacións cativas para organizar eventos no espazo público (solicitude de permisos, seguros e infraestruturas…), como da insuficiente implicación do concello e doutras administracións na organización desta festa do orgullo.

O novo Vigo vello

/en , , , , , , , , , , , , /por

Dedico o artigo da semana en Faro de Vigo a actuación do Consorcio do Casco vello de Vigo:

Aos meus pais non lles chistaba que con dez anos volvésemos do colexio pola Ferraría. Querían que os dous irmáns baixásemos xuntos pola moi pendente rúa Cachamuíña, bordeando a Panificadora e a Falperra, pola que colliamos a calella das Angustias para chegar a Pi e Margall. Con todo, nalgunhas ocasións acompañamos a un amigo até a súa casa, a primeira de Abeleira Menéndez, rúa que baixabamos até a Cruz Verde para logo coller a esquerda e a todo filispín percorrer a Ferraría toda até saír ao paseo de Afonso. No quiosco falabamos con Concha, que nos deixaba ollar por riba «os tebeos recén chegados de Barcelona». A de percorrer a Ferraría no inicio dos setenta foi unha das travesuras maiores da nosa infancia. E máis aínda cando pasamos por diante dos tres bares da rota dos Cacholis («Café, Chocolate e Licor» «Ca Cho Lis»): o Cacholi da rúa San Sebastián, o Cholica da Ferraría e o Lichoca de Abeleira Menéndez. Unha cadea de «puticlubs» da mesma familia, coa que chorabamos de risa, sendo tan piadosos.

Aquel Vigo prohibido, a parte alta do Vigo vello, un barrio esgazado pola rúa Calvo Sotelo (hoxe Elduayen) pola que transitaban os tranvías, degradouse de forma brutal durante as dúas décadas de fin de século. Á prostitución, engadiuse a perda da veciñanza tradicional, o abandono das vivendas e nalgúns casos a súa ocupación, a marxinalización provocada pola venda e consumo de drogas arruinaron o barrio. Nos movidos oitenta vigueses na Ferraría fíxose tristemente famosa Eduarda «A Maradona», que con apenas 15 anos lideraba unha banda que extorsionaba a rapazada da beirarrúa voada até Peniche.

Co goberno de coalición de Carlos Príncipe desenvolveuse de 1995-1999 o plan Urban, financiado no 70 % pola Unión Europea e o restante por fondos municipais, a primeira actuación rehabilitadora do barrio, que comezou a coñecerse como Casco Vello. Co Urban rehabilitáronse rúas e espazos públicos, renováronse infraestruturas de servizos, creáronse equipamentos sociais e culturais (Casa Galega da Cultura), programacións culturais e de festas estables e comezouse o control arqueolóxico de espazos públicos.

Mais, o que fóra o Vigo amurado, que se rexía dende 1991 polo Plan Especial de Reforma Interior (PERI) do Casco Vello, que preservaba a súa estrutura urbana e protexía o patrimonio cultural edificado, tivo que agardar dezaseis anos a que fose aprobado o actual Plan Especial de Protección e Reforma Interior (PEPRI). Unha ferramenta urbanística que pretende unha actuación integral sobre o Casco Vello, considerado como un «Espazo Vivo de Memoria», atendendo tanto aos aspectos arquitectónicos como a recuperación económica e social do barrio. Actuación centrada na adquisición e posterior rehabilitación de terreos e inmobles como Vivendas de Protección Autonómica (VPA) e como locais comerciais en réxime de alugueiro ou cesión por medio de contrato público. Actuación integral xestionada dende o inicio (2005) por un consorcio interadministrativo o «Consorcio Casco Vello de Vigo», que inicialmente contaba coa participación da Xunta de Galicia (50%), Zona Franca (40%) e Concello de Vigo (10 %). Porén, apenas dous anos despois, quedou coa composición actual na que corresponde o 90 % do Instituto Galego da Vivenda e o Solo da Xunta de Galicia e o 10 % ao concello.

Tras vinte anos de desenvolvemento do proxecto, a mudanza no Casco Vello, sobre todo no Alto, ao longo das rúas Ferraría e Santiago, como itinerarios principais, foi extraordinaria, tanto no arquitectónico como no comunitario. Investíronse 38 millóns de euros, adquiríronse 93 inmobles (a maioría en estado de ruína) dos que 81 foron rehabilitados en condicións óptimas por máis de 50 arquitectos da cidade, onde hoxe viven 140 familias que achegaron 20 nacementos de crianzas que encheron de entusiasmo e ledicia rúas e prazas. Ademais de propoñer un novo pulso comercial de enfoque cultural e creativo, para os 36 locais comerciais ocupados, boa parte deles desenvolvendo actividades artísticas ou propias da industria cultural independente, fuxindo da, perigosa terciarización provocada polo excesivo número de locais de hostalaría e lecer nocturno, un dos males endémicos dun barrio que chegou contar con 200 pubs. Modelo de rehabilitación que por ventura xa atrae a veciñanza viguesa ao novo Vigo vello emerxente.

A publicación do libro XX anos reconstruíndo o corazón da cidade (2005-2025) por parte do Consorcio Casco Vello de Vigo, en coidada edición da editorial Elvira, instalada no barrio dende a súa fundación, presenta esta transformación de pedra en vida como un paseo por trinta e tres construcións, iniciado en Abeleira Menéndez 13 (2009), presentando plano, fotos e memoria até San Sebastián 24 (2015). Parabéns ao CCV e a editorial por tan excelente traballo.

 

O Vigo que deixamos

/en , , , , , , , , , , , /por

Dedico o artigo da semana en Faro de Vigo a reflexionar sobre o estado actual da cidade e a proposta de recuperación do planeamento estratéxico:

Vigo converteuse nunha cidade de desfiles, unha modalidade de turismo con poucos precedentes. Hai que chegar a 1877 para atopar o primeiro desfile da Sociedade Carnavalesca de Vigo, do Campo de Granada a Alameda. Comitiva que en 1892 a sociedade El Gimnasio, coincidindo coas festas de verán, argallou como «Batalla de Flores», que entón percorría Príncipe até a Porta do Sol. Tras os desfiles fascistas da guerra e posguerra, houbo que agardar a 1954 para atopar o primeiro «Des…tornillo», un desfile en ton crítico e divertido sobre temas locais, organizado polo alumnado da Escola de Enxeñaría Industrial (Peritos), que desde Peniche á Porta do Sol chegaba a paralizar a cidade durante unhas horas. Comitivas á parte, de carácter relixioso, como a exaltación viguista da procesión do Cristo ou das distintas romarías anuais da bisbarra.

Desfiles, aos que hai cincuenta anos se incorporou o entroido, mais que dende hai tempo perderon o seu ferrete crítico. Hoxe manda en Vigo unha celebración hiperbólica do Nadal, baseada na instalación desaforada de leds e de ornatos kitsch de cartón pedra, como reclamo para o turismo interior e coa intención de que Vigo aparecese nos paneis publicitarios de Nova York e outras cidades globais. Modelo polémico nas voces baixas que, coas súas incomodidades, sacrifica durante tres meses a mobilidade no centro, nun balance de ingresos e perdas que cremos de dubidosa rendibilidade para o interese xeral da cidadanía.

Xaora, unha vez asumido este modelo de ocupación do espazo público, que converte a cidade en decorado e a veciñanza en figuración, non foi estraño que Vigo acollese o Día das Forzas Armadas, unha celebración de alardes que, para abraio noso, levou os tanques a rodar pola duna de Samil. Como tampouco parece xustificada a candidatura viguesa para optar a dous partidos do Mundial 2030, cun custe elevado para as arcas das administracións locais. E, se non abondase, apenas dentro de dous meses comezará a instalación da aparatoso Nadal 2026, coa promesa de incremento de lucerío e de altura da árbore, facendo caso omiso ás recomendacións de diminución de consumos enerxéticos. Vigo é sitio distinto.

Abonda poñer a orella no vitrasa para saber que hai unha parte da veciñanza que se pregunta se esta anomalía dunha cidade hipérbole é o Vigo que queremos; se ese Vigo de leds e papel maxé, será a herdanza que imos deixar as crianzas dos nosos netos. Presentarse no mundo como cidade portuaria atlántica nunha ría de beleza excepcional, cidade industrial do automóbil e da construción naval, cidade tecnolóxica e aeronáutica, cidade da literatura, cidade da música celta, cidade universitaria, cidade do club Celta, cidade da moda, cidade de cine… non abondaría?

Como urxe repensar o Vigo actual, no horizonte dos vindeiros cincuenta anos, unha cidade que debe recuperar o seu liderado na construción do proxecto galego e o seu papel de eixo do noroeste peninsular e rexión urbana de tamaño medio na fachada atlántica europea. Urxe recuperar os exercicios de prospectiva estratéxica, con referencias en 2050 e 2075, que obriga a forzas políticas, entidades empresariais, sindicais, veciñais e comunitarias a debater sobre unha axenda tan esquecida como alternativa. Como vai ser a mobilidade nunha rexión urbana funcional de 600.000 persoas? Como facer efectivo o acceso a vivenda, a conservación do patrimonio industrial (Panificadora, La Artística, Alfageme..) e a rehabilitación dos cascos vellos de Vigo, Bouzas e barrio de Casablanca? Como se vai conservar a integridade da ría e da coroa vexetal das parroquias do Fragoso? Como se vai contribuír a re-existencia da fala galega viguesa, peza primeira do patrimonio dunha cidade de orixe milenaria?

Como é extensa a relación de proxectos estratéxicos en marcha que precisan de apoio e acordos entre as administracións: saída Sur, centro de fotóns e aeronáutica, tren de cercanías, transporte rexional intermodal, redución do uso do vehículo privado, reordenación do espazo portuario, conservación dos bosques existentes, reforestación urbana e periférica, conservación do tecido territorial periurbano, ampliación do hospital Álvaro Cunqueiro, apertura do campus do mar da Guía, implantación de novas ensinanzas universitarias, incluída facultade de medicina, creación dunha rede de bibliotecas públicas, declaración de Vigo como cidade de literatura da UNESCO…

Ese Vigo que non veremos é o que hoxe por ventura comeza a alicerzarse. Recuperar a humildade da xusta medida para leds e desfiles e aplicarse con empatía e xenerosidade a acordar sobre esta extensa axenda 2075 parece razoable. A nosa obriga como xeración que se despide é deixar mellor futuro para todas as viguesas, de todas as idades, de todos os barrios e de todas as procedencias.

 

 

 

 

Dous aeroportos, catro terminais

/en , , , , , , , , /por

Dedico o artigo da semana en Faro de Vigo a situación aeroportuaria en Galicia:

Cando viaxamos a un destino europeo, temos como primeiro referente os ofrecidos polo aeroporto Sã Carneiro. Utilizáronos moitos celtistas para voar de Porto ao euroaeroporto compartido por Basilea (Suíza) e Mulhouse (Francia), cidades a 30 km de distancia e a 70 km do Europa-Park-Stadion de Friburgo (Alemaña). Primeiro aeroporto binacional do mundo, construído por Suíza en territorio francés, dispoñendo de tres saídas a outros tantos países na proximidade da Alsacia e da Selva Negra. Unha idea de colaboración aeroportuaria moi rendible para tres cidades de tres estados diferentes.

A diaria con Basilea é outra conexión excelente do aeroporto do Porto que pechou 2025 con 17 millóns de pasaxeiros e 120 destinos directos, o que triplica a actividade dos tres aeroportos galegos xuntos (5.507.587), ocupando unha das corenta prazas de terminais europeas con máis tráfico e sendo a principal entrada á Eurorrexión Galicia-Norte de Portugal e do Camiño Portugués. Aeroporto para o que está prevista unha ampliación, que incremente as 24 operacións por hora actuais e permita superar os 20 millóns de viaxeiros.

Expertos da información aeroportuaria estiman que entre o 10 % e o 12 % dos viaxeiros da terminal do Porto son galegos ou van a Galicia, o que supón 2.000.040 de asentos, que se nun exercicio especulativo engadiramos as cifras das terminais galegas, acadarían os 7.507.627 de viaxeiros. Cifra que, en todo caso, estima de forma verosímil a actividade aeroportuaria galega en 2025, distribuída entre as catro terminais do noroeste peninsular: Rosalía de Castro, 3.107.587 (41,39%); Sã Carneiro (26,64%); Alvedro, 1.300.000 (17,32%) e Peinador, 1.100.000 (14,65%). Datos que expresan tanto a situación crítica dos nosos tres aeroportos, como a existencia dunha importante demanda de mobilidade aérea en Galicia, sobre a que pretende continuar medrando a terminal portuense que, ademais, prepara a súa estación intermodal de Maia, que formaría arte do previsto eixo atlántico ferroviario, o que pasaría por Vigo Urzaiz.

Xaora, os datos son aínda máis concluíntes se tomamos en conta os traxectos internacionais, onde o liderado de Porto é avasalador, xa que dos 2.766.413 destes viaxeiros con orixe ou destino a Galicia, o 72,30 % entra ou sae por Portugal. Os aeroportos galegos confórmanse con 766.373 destes clientes, dos que 585.886 corresponden a Santiago (o 21,18 % do mercado do noroeste peninsular e o 76,45 % do galego); 127.335 a Alvedro (9,60 % e 16,61 %); e 52.952 a Peinador (1,91 % e 6,90 %). Cifras dunha situación crítica dos tres aeroportos galegos, incapaces de competir coa terminal internacional portuense, na que o Goberno luso leva investido moitos cartos. Colapso da política aeroportuaria galega, baseada nas subvencións dos concellos ás aeroliñas, unha chantaxe continua, que nada tiña que ver cos resultados dun servizo de transporte aéreo sostible. Peches abruptos, como os da base de Ryanair en Compostela ou a de liñas rendibles como as de Vigo-Londres (Stansted) ou A Coruña-Londres (Heathrow), obrigan a repensar ese modelo de promoción de destinos, no que outros gobernos autonómicos continúan confiando.

Nesta situación tan precaria do modelo aeroportuario galego, incapaz de facerlle fronte ao xigante portugués, aparece a proposta fóra de lugar do Cluster do Turismo de Galicia, entidade empresarial regada con axudas públicas da Xunta de Galicia. Proposta disparatada a deste lobby compostelanista que, porén, obriga a intentar desnobelar esta madeixa de tres terminais con tráficos, sobre todo, nacionais, no que cada quen pretende salvar a súa, sen importarlle que esta sexa unha cuestión de país, á que cómpre darlle unha saída compartida. E para iso é imprescindible sentar na mesma mesa a AENA, xestora aeroportuaria do Goberno de España; a Xunta de Galicia, coa competencia na promoción turística, e os tres concellos con aeroporto para valorar recursos, necesidades e tempos.

Sabendo que me chamarán inxenuo, ese sería o foro axeitado onde debater e acordar as bases para a creación dun único aeroporto de Galicia, que contase coas tres terminais actuais (Vigo, Compostela e A Coruña), unidas por autoestrada por traxectos dunha hora e media. Idea desrutiva e estruturante de colaboración e competencia coma a do citado euroaeroporto de Basilea e Mulhouse. Só cunha oferta única, ao tempo que acaroada ao que cada territorio precisa, se podería aspirar a incrementar destinos internacionais, roubándolle viaxeiros galegos a Sã Carneiro, ao contarmos con conexión cos hubs principais, Madrid, Barcelona, Lisboa, Londres, París, Frankfurt… O futuro serían dous aeroportos competindo sobre o territorio da vella Gallaecia con catro terminais en funcionamento para sete millóns de persoas. Será posible?

O galego, ben da humanidade

/en , , , , , , , , , , , , , /por

Dedico o artigo da semana en Faro de Vigo a reflexionar sobre o futuro da lingua, a raíz doutro texto de Xosé Luis Barreiro Rivas, «Ningunha lingua é eterna»:

Un amigo fíxome chegar o artigo de Xosé Luis Barreiro Rivas «Ningunha lingua é eterna» publicado no xornal conservador da Coruña. Non fixo falta ser o inspector Caldas para concluír que o articulista quedou irritado coas enquisas pre-electorais, que aventuran un excelente resultado para o BNG. Pouco tardou o veterano político de Forcarei en coller o lanzachamas da «imposición do galego» e da utilización por parte dos nacionalistas do idioma. Xaora, baixo a aparente retranca e a pretensión delirante de contar cunha lingua universal co 60 % de palabras inglesas, chama a atención que quen foi vicepresidente da Xunta de Galicia, cando se aprobou a Lei 3/1983 de Normalización Lingüística e que foi principal responsable da apertura da Radio Galega (1984) e TVG (1985) e do carácter monolingüe das súas programacións, trasacordase e pretenda agora cun chaplaso nunha columna se desentendese das políticas públicas de uso e fomento do galego das que foi responsable.

Sen intención de enredar o palangre, agoiro que este texto non é só unha chiscadela de ollo aos electorados de Democracia Ourensana e VOX, partido fascista que esixe ao PPdeG a derrogación das políticas lingüísticas. Tras o fracaso do decreto 79/2010 de Plurilingüismo, que retirou xa ao galego das aulas das escolas infantís, os populares estarían dispostos a asumir un novo retroceso: a desregularización da utilización do idioma nas administracións públicas, incluídas as educativas e os medios de comunicación públicos. O galego quedaría a intemperie ao abeiro da escolla que cada falante. Noutros termos: «o galego só para quen o quera». Avalado polo vello argumentario da «imposición del gallego», xa utilizado (con éxito) polo PPdeG en 2009, con Rueda á cabeza, doutrina á que agora Barreiro engade a necesidade de «aforrar as subvencións» que reciben as editoriais, empresas que para el «editan libros con forceps» para «un nicho cultural». Barreiro traballa para quecer adiantando o discurso que poidan necesitar Feijoo e Rueda, sen importarlle utilizar afirmacións falsas, como as referidas as axudas de pouca monta que recibe o sector editorial galego, ou o que é máis grave, obviar o marco xurídico estatutario que recoñece a pluralidade lingüística, a cooficialidade e o galego como lingua propia.

Non é inocente este artigo de Barreiro, escrito para «darlle unha pensada» ao tema do galego. Un texto que nos devolve quince anos atrás, cando Feijoo decidiu rachar co consenso acadado arredor do Plan Xeral de Normalización da Lingua de 2004. E coma fixeramos entón non está de máis lembrar que o idioma non é de ninguén, porque é de todos, que o galego non é de onte nin de hoxe porque é de sempre. A lingua non se protexe nin se preserva para a cidadanía galega actual, senón que se garda e continúa –como lle escoitamos ao escritor Xabier DoCampo– para os de sempre, para os que foron, para os que son e para os que han ser. Como debería coñecer  Barreiro que a lingua nin sequera é patrimonio dos que a usan, senón que é un ben da humanidade enteira. Patrimonio inmaterial para preservar, coidar e estender no seu uso, como para entregar con xenerosidade e orgullo aos nosos fillos e fillas e os netos e netas, coa intención de que se fagan responsábeis da cadea que tamén eles haberán de transcender.

Falamos a lingua que recibimos con amor das nosas familias, a que levan as palabras de aloumiño da infancia nosa, as que conteñen as que expresan o noso xeito de estar no mundo. A alma dun pobo é a súa cultura propia e o seu instrumento é a lingua. Así dicimos na fala galega viguesa: barolo, berete, canicouva, chiflaso, feixón, lestre, meniña, pachán, pisco, raparigha, sudre, torreiro, vitrasa, ou xira, entre outras. E expresamos as nosas emocións en frases, como as recollidas por Moncho Seixo no libro Non todo o que cae na rede é peixe (Morgante 2026): «a Cidade da Oliveira» para referirse a Vigo ou «facer barro coas orellas» para expresar que unha actividade foi moi ben. Palabras e frases que fan de nós o que somos.

Doulle razón a Barreiro Rivas cando identifica un retroceso no uso do galego, mais xa non acredito que sexa inevitable a súa desaparición coma el imaxina. Os sociolingüistas reclaman para conservar un idioma unha cidadanía comprometida coa preservación do seu patrimonio inmaterial máis valioso. Argumentan que ninguén imaxina que a fachada do Obradoiro puidese botarse abaixo, tras identificar algunhas gretas na súa estrutura; abondaría para conservala contar con recursos suficientes para reparala. Outro tanto sucede coa lingua nosa, non imos deixala morrer porque identifiquemos algunhas fendas, certo que moi grandes; é imprescindible que tanto os poderes públicos como a comunidade de falantes asuma a obriga de reparalos. E non habería que darlle unha pensada a esta tarefa?

Non a guerra, pola paz e a democracia

/en , , , , , /por

Dedico o artigo da semana en Faro de Vigo a reflexionar sobre a guerra de Irán e Líbano:

Politólogos e historiadores coinciden en que o mundo atravesa un momento decisivo, retrocede a democracia e a defensa dos dereitos conquistados dende 1789, ano da revolución burguesa coa que se iniciaba unha nova era. Crébase hoxe a orde mundial, o dereito internacional e os dereitos humanos, recoñecidos tras a Segunda Guerra Mundial, nun período de posguerra no que Europa e tamén os EUA de Roosevelt procuraron diminuír a desigualdade por medio de políticas públicas de vivenda, educación e sanidade, ademais de recoñecer os valores democráticos da liberdade de prensa, asociación e as garantías da autonomía do poder xudicial. Marco que o actual presidente Trump transgride co seu ordeno e mando, cando, e isto non é insignificante, a economía dos EUA, a superpotencia do século XX, perdeu a súa hexemonía, fronte o crecemento de China, que lle cuestiona o seu dominio nos campos científico, tecnolóxico, da Intelixencia Artificial e da propia Big Data. Pelexa pola hexemonía económica e militar na que Europa, onde aumentan os discursos fascistas seguidores da doutrina trumpista, perdeu moito peso no mercado mundial, como demostra o feito de que en 1980 a economía europea era dez veces maior ca de China, que se estima en 2050 dobrará a europea. Como tamén se lle achegarán a doutras potencias emerxentes, tanto no demográfico como económico, sexa a India, o Brasil, Corea do Sur, Singapore e Indonesia.

Mentres en Asia Occidental –nome utilizado polas Nacións Unidas para referirse ao denominado en Europa como «Oriente Medio» ou «Oriente Próximo», rexión estratéxica entre tres continentes, Europa, África e Asia, que abrangue o suroeste de Asia, chegando ao Mediterráneo, o Mar Negro e o Golfo Pérsico– continuará a guerra polo control do mercado dos combustibles fósiles e o xenocidio do pobo palestino, a pesar do «Plan de Paz» que consolida a ocupación de Israel, que pretende a hexemonía como primeira potencia rexional. Velaí o seu ataque unilateral a República Islámica de Irán, –que conta con 90 millóns de habitantes (dos que 16 viven na área metropolitana de Teherán) e grandes reservas de hidrocarburos, abrindo un conflito gravísimo na rexión. Agresión apoiada polos EUA de Trump, que espallando conflitos do planeta, a quen lle resultan alleas as normas do dereito internacional e as resolucións das Nacións Unidas que pretenden a resolución pacífica dos conflitos e o respecto a cada un dos estados soberanos (sexan Venezuela ou Irán) a decidir o seu futuro e o dos seus gobernos.

Tras os primeiros episodios tan alarmantes da «guerra de Irán», estendidos xa a varios estados de Asia Occidental e mesmo do Mediterráneo, evitar o que os politólogos chaman «trampa de Tucidides», en definitiva unha guerra de desenlace inimaxinable entre China (potencia nova) e EUA (potencia xa establecida), é a prioridade para todos os estados e para a propia humanidade. O que obriga a desenvolver, como está facendo o goberno de Pedro Sánchez, unha cultura de paz, de defensa da xustiza e da liberdade, o que entra en conflito coa política imperialista de Donald Trump, da que forman parte as ameazas a quen non lle chistan as súas grazas como aos que non colaboren incondicionalmente nas súas operacións bélicas. Non vai ser doado frear ao actual líder da extrema dereita mundial, nin tampouco aos que se adscriben a súa política do medo, como Miley, Netanyahu, Urban e Abascal (e quizais a propia Isabel Ayuso), que non ocultan a vontade de desmontar o modelo de democracia liberal vixente, as políticas públicas de cambio climático, enerxía verdes, igualdade e coidados dos estados e de dinamitar as regras (molestas para eles) do dereito internacional. Que pode facer a cidadanía para evitar unha catástrofe que hoxe parece inevitable? Que resposta autónoma ao imperialismo trumpiano pode acordar a Unión Europea? Será posible reconstruír un horizonte de paz?

Sendo imprescindible a saída política multilateral, a mobilización cidadá pola paz constitúe o acicate que os gobernos necesitan para non dobregarse ás aspiracións dos que pretenden normalizar o terror, a mentira e a barbarie, como a que leva sufrido o pobo palestino en Gaza. Banalización do horror que xa se produciu en Irán, onde a BBC informa que 153 persoas, incluíndo decenas de menores, morreron nunha explosión dunha escola de Minab, provocada por un bombardeo que Israel nega e os Estados Unidos «investigan». Por ventura, a cidadanía viguesa –convocada por case cincuenta organizacións, o que constitúe unha acción plural, inclusiva e solidaria– reclamou a paz e apelou a palabra «humanidade» como resposta á barbarie da guerra. Parar a guerra é posible. Como parar o fascismo que nos enfronta o abismo, como remataba o manifesto da convocatoria viguesa, «é un deber democrático e ético.»

A familia Fraiz represaliada

/en , , , , , , , /por

Dedico o artigo da semana en Faro de Vigo á represión sofrida pola familia Fraiz Castellanos:

No ciclo do Ateneo Atlántico relatei a traxedia dos Fraiz Castellanos, outra das historias de represión máis arrepiantes sufridas por unha familia viguesa. Memoria que comeza coa execución ás sete da mañá do 14 de setembro de 1937 no monte do Castro de Víctor Fraiz Villanueva, mestre nacional de 50 anos, con escola en Coia, tras ser xulgado por rebelión militar co resultado de sentenza a pena de morte polo delito de ser un dos fundadores da Federación de Traballadores do Ensino da UGT. Negra xornada lembrada durante anos pola necrolóxica que Salustiano, un dos sete fillos, publicaba nas páxinas de Faro de Vigo cada 14 de setembro, lembrando «aos seus mártires»: ao seu pai, a súa nai Placeres Castellanos Pan e aos seus tres irmáns, Víctor, Vicente e Moncho, vítimas daqueles anos de terror branco. Víctor e Placeres, a primeira muller da agrupación socialista de Vigo (1933), formaran unha familia grande con sete fillos que quedou rota dende o mesmo día do alzamento que a sorprendeu en Madrid nunha reunión do Socorro Vermello Internacional, da que ela era secretaria do comité de Vigo.

Víctor Fraiz Villanueva pasará a historia viguesa por representar as luces de progreso e igualdade emitidas pola educación da República, que saudou o 14 de abril de 1931, como un dos oradores máis destacados dos que falaron dende a casa do concello. Mestre, fillo, neto e irmán de mestres, emigrante en Cuba, onde se formou, dende as súas escolas de Pontecaldelas, Vilaza e Coia, loitou pola causa do maxisterio e da educación nova organizando aos mestres no sindicato FETE-UGT, pronunciando conferencias ou publicando artigos nos xornais ou en Escuela Vivida (1935).

Polos interrogatorios que lle fixo a policía, sábese que o día 20 de xullo de 1936, Víctor decide fuxir, pasa a primeira semana en Coia na casa de Gumersinda, unha antiga criada. Cando coñece que o seu nome é un dos primeiros da lista de desafectos, acubíllase na casa amiga do párroco de Camos. Non sentíndose seguro, foxe aos montes de Coruxo, vagando durante tres semanas polo Galiñeiro até chegar ao Monte da Maura, onde atopa refuxio nunha pequena cova, que comparte cun grupo de seis escapados. Volverá ao Val Miñor a ocultarse durante meses entre palleiros e alpendres, sufrindo un calvario que o leva a ir á casa dun cuñado en Vilaza, onde foi detectado por un grupo de gardas cívicos. Penalidades agravadas polo que sabía tráxico destino do seu fillo, Víctor Jesus (19 anos), que o mesmo 20 de xullo fora detido cando baixaba do tren procedente de Madrid, onde traballaba. Recluído no frontón de María Berdiales, semanas despois de ser conducidos á illa de San Simón aparecería paseado noutra noite de terror o 10 de novembro de 1936 no Alto da Concheira, non sen antes pasar por un cruel martirio que o deixará tan desfigurado que nin os seus irmáns nin a súa moza foron capaces de recoñecelo.

Tras a detención de dous dos seus fillos, Vicente (Perino) e Ramón (Moncho de 15 anos), decidiu entregarse no consulado de México a cambio de que os liberasen e el tivese un xuízo xusto. Mais sería detido no consulado por un grupo de gardas civís, probablemente o 23 de abril de 1937. No cárcere recibirá as visitas das súas fillas Chelo e Milagros, antes de ser acusado de «rebelión militar» e de «ter corrompido ao seu alumnado coas súa ideoloxía marxista e os seus principios anticristiáns». Traxedia que continuará coa morte de Perino na batalla do Ebro en 1938 e a de Moncho no Hospital Militar de Vigo en 1944, tras enfermar na fronte de febres. E se non abondase, Salustiano (Nanito), obrigado a participar na guerra no bando fascista, sufrirá penas de cárcere por negarse a disparar contra un barco de fuxidos, antes de coller o camiño do exilio cara Venezuela. O prego de cargos de Víctor, amosa a iniquidade do réxime de Franco co profesorado fiel ás luces da educación republicana. Como tamén as súas cartas de despedida ao seu irmán Celso e a súa muller expresan o desgarro atroz sufrido por esta familia viguesa.

Estremecedora foi a peripecia de Placeres Castellanos Pan, lonxe de Vigo e impotente ante a traxedia que sufría a súa familia. Mestra e enfermeira no Madrid resistente, en 1938 desprazouse a Valencia como secretaria da Solidariedade Galega Antifascista. Tras a caída da República, incorporouse en Francia en 1941 á terceira brigada da resistencia contra os nazis como guerrilleira 35.435. Finalizada a guerra continuaría coa súa participación en 1945 no Congreso Internacional de Mulleres de París e co reencontro en 1948 con Manuel, o seu fillo máis novo, con quen embarcaría en 1949 para Buenos Aires, onde vivía Celso, o seu cuñado, e viviron cinco anos. Despois de residir en varias cidades francesas, Placeres regresaría a Vigo en 1955 onde finaría o 25 de xuño de 1971, sendo enterrada no cemiterio de Pereiró xunto ao seu amado Víctor.