Estatua de Oroza nas Avenidas

/en , , , , , , , , /por

Unha das formas máis interesantes de afondar na calidade de vida dunha cidade e na súa autoestima para coidarse é mirar para as esculturas e murais instalados no espazo público. Algunhas desas pezas pasaron a ser iconas representativas da cidade. Pensemos no caso de Vigo no Sireno de Francisco Leiro na Porta do Sol ou nos Cabalos de Oliveira na Praza de España, que representan o Vigo de entre séculos, consolidado como capital urbana de Galicia. Patrimonio escultórico público vigués compartido, na maior parte das veces creado con intención conmemorativa, inventariado por Mercedes Bangueses Álvarez, actual presidenta do Instituto de Estudios Vigueses, en dous libros tan fermosos no visual como engaiolantes no literario: Catálogo. Bustos. Monumentos conmemorativos e placas de Vigo (IEV, 2022) e Escultura pública en Vigo (IEV 2025). Senllas obras que contribúen a poñer en valor este patrimonio, ao tempo que propoñen un paseo urbano cheo de pezas dispostas para o abraio da veciñanza e das visitantes. Miradas que, lendo a Bangueses, poden ser de temas tan diversas e sorprendentes, tan incitantes que conviden a novos paseos con propósitos específicos.

Velaí foi o meu caso co conxunto escultórico de Manuel Buciños, instalado na zona urbanizada onde durante décadas estivo a factoría Refrey en Bouzas, resignificado polo escultor de Carballedo nun sorprendente «Encontro imaxinario» entre Valle Inclán, Otero Pedrayo, Cunqueiro e Saramago, que convida a confrontar cada peza coas nosas lecturas. Un espazo literario creado polas esculturas, que conforman un xeito de estar e de ollar a cidade propia, tamén de presentala as visitantes. Noutras palabras, o Vigo literario non está constituído só por libros, bibliotecas e librarías, as esculturas e murais de temática lectora e literaria, por extenso monumentos e placas conmemorativas, achegan interesantes coincidencias que ofrecen a posibilidade de artellalas como itinerario. E no caso vigués, hai cerca de cincuenta pezas relacionadas co Vigo literario, concibido en toda a súa diversidade. Dende o monumento de Manuel Curros Enríquez, de Lorenzo Coullat Varela, promovido pola sociedade La Oliva, presidida por Manuel Gómez Román, e sufragado por subscrición popular, para ser instalado na Alameda en 1911, que sufriu as vicisitudes da ditadura, que en 1965 o agochou no Castro, baixo aquel espantallo do restaurante El Castillo. Pasando pola escultura do vendedor de xornais Manuel de Castro (2013) da rúa do Príncipe, feita polo xa falecido Jandro, membro do colectivo Nautilus, expoliada decote, que remite á necesidade de que a conservación deste patrimonio sexa compartida pola cidadanía e defendida polo concello. Até instalación máis recente, a de Domingo Villar (2024) nun dos bancos da Alameda, feita por Pedro Dobao, que convita a parolar co autor de Ollos de auga.

Un patrimonio literario de pedra ou bronce, onde están presentes todas as épocas da nosa literatura e tamén a evolución das formas arquitectónicas e escultóricas dos séculos XX e XXI. Eis a de Martín Códax e os trobeiros do mar de Vigo, no monumento de 1967 no Castro, unha pedra procedente de Monteferro, desgastada pola erosión do mar, a placa do Paseo do Cronista Álvarez Blázquez ou o monumento de Quessada (2006) no miradoiro (en perigo!) do Paseo de Afonso, a carón da Oliveira, en diálogo os tres co Pergamiño Vindel (1914), alfaia do noso patrimonio literario e musical. A dos Galeóns de Rande (1967) do arquitecto Desiderio Pernas, que no miradoiro do Castro dialoga co libro La escuadra de plata (1935) do cronista Rodríguez Elías. E a estatua de Rosalía de Castro (1995) de Armando E. Martínez en diálogo cos Cantares Gallegos impresos por Compañel no prelo da rúa Real nº 21. Ou, claro está, a escultura de Jules Verne de José Molares en diálogo co capítulo VIII de Vinte e mil leguas de viaxe baixo os mares.

Neste contexto vén ao fío a proposta da Asociación Évame Oroza de instalar nos xardíns da Laxe unha escultura en bronce de corpo enteiro de Carlos Oroza, que está finalizando Sergio Portela ecserá sufragada a tres partes, entre Xunta de Galicia, Deputación de Pontevedra e a subscrición popular. Carlos Oroza, o noso poeta peripatético, autor de grandes poemas, como «Évame» e «América», editados con agarimo e precisión pola editorial Elvira de Xavier Romero, caligrafou cos seu pés un camiñar demorado por un Vigo insatisfeito, vangardista e demorado, coma tamén foi o seu poema oral. Oroza tras pasear a súa derrota, procurando a inocencia, a grinalda e o poema, fixo do paseo conversa e abrazo, lección moral e reflexión política intensa e fugaz. Merece que a súa palabra atope a súa forma en bronce. Merece formar parte do selecto catálogo de autores e autoras do Vigo literario en granito ou bronce.

Publicado en Faro de Vigo 20/09/2026

Lustres e Lorca paseados

/en , , , , , , , , , , /por

Dedico o artigo da semana en Faro de Vigo a lembrar os asasinatos de Federico García Lorca e Manuel Lustres Rivas:

Hai hoxe 94 anos que Manuel Lustres Rivas e Federico García Lorca se abrazaron no parque das Cabañas de Vigo, un fito no seu destino, cando o andaluz acababa de chegar de Nova York e o galego como director de Hoja del lunes facía campaña a prol da xubilación dos xornalistas. Un encontro que se produciu o 25 de agosto de 1932, pouco antes das sete e media da tarde, hora na que comezou a función de La Barraca, a compañía teatral universitaria dirixida por Federico, que puxo en escena tres entremeses de Cervantes, diante dun público vigués moi numeroso. A representación sería cualificada por Faro de Vigo como «marabillosa» e abeizoada por un artigo de Lustres, «Estudiantina de generación en generación», na súa sección de «Actualidades viguesas», a máis lida do xornal.

Daquela segunda visita a Vigo de Federico –aos dezaseis anos viaxara a Galicia como estudante da Universidade de Granada– consérvanse as imaxes do poeta paseando pola viguesa rúa Príncipe, acompañado do elenco da compañía, filmadas por un dos seus membros, Gonzalo Menéndez-Pidal. Un serán memorable no parque de lecer de Peniche, que o segundo conde de Torrecedeira abrira con gran éxito no comezo dos anos vinte, bonito merendeiro popular con pista de baile e palco para orquestras, utilizado para combates ou representacións teatrais, como foi neste caso.

Lembrando aquel encontro en Peniche entre Lustres e Lorca, Ceferino de Blas atopa similitudes entre as súas vidas e o seu tráxico final, sobre todo polo entusiasmo compartido pola cultura naqueles anos da República. Da man das Misións Pedagóxicas, un Federico pletórico percorreu España de forma incansable cos mozos de La Barraca coa intención de levar o teatro clásico español ás prazas dos pobos para goce de maiores e cativos.

Nacido en Ribeira en 1888, Manuel Lustres Rivas foi unha das maiores figuras do xornalismo galego de hai un século. Vinculado moi cedo con Vigo, onde casou con Emilia Fernández, comezou a escribir no Faro de Vigo en 1909, colaborou co semanario Vigo marítimo (1911), dirixiu o primeiro semanario e logo diario Heraldo de Vigo (1912), antes de marchar a Madrid en 1913 onde foi redactor de España Nueva. Volveu a Vigo para dirixir o semanario La Crónica (1915) e, despois doutra estancia madrileña, se radicou en Vigo en 1917 como redactor xefe de La Concordia, colaborando con El Sol e co semanario vigués La Ráfaga. No diario Galicia (1922) foi a man dereita do director Valentín Paz Andrade, onde escribiu algúns dos seus máis interesantes artigos. Tras unha experiencia dun ano en Buenos Aires traballando nunha consignataria, onde colaborou coa revista Céltiga, volveu en 1925 para incorporase á redacción de Faro de Vigo até as vésperas da súa morte e colaborar de forma intermitente en Vida Gallega.

Autor de centos de páxinas sobre Vigo, Lustres teimaba en que «Vigo debía contribuír eficazmente a que os aluvións cos que se formou o seu corpo urbano, se sedimentasen para que a alma cívica nacese». O. 31 de outubro de 1928 publicou un dos cantos máis aguzados sobre Vigo: «O galeguismo vigués non rifou nunca co sentido deportivo británico, nin co método filosófico alemán, nin coa modalidade práctica catalá. Fixo seu o fútbol importado polos oficiais do Cable Inglés e bautizou o seu equipo representativo co nome de Celta. Aprendeu dos cataláns a salgar as sardiñas, e os netos dos salgadeiros, chegados de Massnou, de san Feliu, de Mataró son vigueses con apelido catalán…»

Tras o 18 de xullo, Lorca e Lustres foron detidos decontado polos facciosos. Federico na tarde do 16 de agosto na casa (que cría segura) das irmás do seu amigo o poeta Manuel Rosales, todos membros de Falanxe, da que saíu en pixama conducido por Ramón Ruiz Alonso, que fora deputado da CEDA. Lustres foino na súa casa da rúa Luis Taboada de Vigo, hai outra versión que afirma que na propia redacción de Faro de Vigo, semanas antes do 27 de agosto de 1936, data na que causou baixa en Faro de Vigo. Preso no frontón de María Berdiales, habilitado como cárcere, antes de que fora trasladado ao campo de concentración da illa de san Simón, Lustres recibía a visita diaria da súa dona que o informaba do que ía sucedendo, como a noticia que o 22 de setembro leu en Faro de Vigo do asasinato de Lorca.

Ambos os dous foron paseados. Federico con 38 anos, segundo diversos investigadores, entre o día 17 ao 19 de agosto, hai noventa anos, nun lugar aínda non aclarado, entre os termos municipais de Viznar e Alfacor. Manuel con 48 anos e 32 activo no xornalismo, sería dos presos da illa de san Simón paseados, que como Víctor Fraiz Castellanos (19 anos), Vicente Bautista García (44 anos) e outros seis máis, apareceron o 10 de novembro no alto da Concheira de Redondela. Afinidades de Federico e Manuel que hoxe nos conmoven e merecen honra, gratitudes e respecto.

Vigo en tres paisaxes

/en , , , , , , , , /por

Dedico o artigo da semana en Faro de Vigo á publicación dunha nova edición dos Sonetos a la ciudad de Vigo de Manuel Lueiro Rey, baixo o título Vigo en tres paisajes (Luscofusco edicións, 2025):

Nun ano de excelente colleita bibliográfica sobre a cidade de Vigo, destaca a terceira edición de Vigo en tres paisaxes (Luscofusco edicións 2025), o libro de sonetos de Manuel Lueiro Rey dedicado a Vigo. Autoeditado en Pontevedra en 1960 como un libriño de 28 páxinas distribuído entre as amizades, Sonetos a la ciudad de Vigo, trinta anos despois na segunda edición mudóuselle o título por Vigo en tres paisajes (Kantil C.B.1990), libro de 96 páxinas, ilustrado, deseñado e epilogado por Antonio M. Chaves Cuíñas, prologado polo xornalista Gerardo González Martín e do que a imprenta Feito de Hernán Cortés fixo dúas mil copias. Edición de outono de 1990, días antes do falecemento de Lueiro, sendo a derradeira á que lle deu o seu visto e prace. Presentada en 1993, no Auditorio Municipal de Vigo, no que sería tamén unha homenaxe ao autor, na que falaron Uxío Novoneyra, Carlos Casares, Herminio Barreiro, Modesto Hermida, Luis Cochón e Xesús Alonso Montero e na que, ademais, Carlos Oroza recitou un dos sonetos entre cada un dos discursos.

Esta terceira edición, ao coidado do editor Xabier Romero de Luscofusco, en formato de libro de lectura, ilustrada por Xavier Magalhães, incluíndo textos de Alonso Montero, Luis Cochón e Modesto García, recupera un clásico da bibliografía viguesa, que para Ramón Nicolás, o primeiro coñecedor da figura do escritor de Fornelos de Montes, recolle «os mellores sonetos dedicados á cidade de Vigo que se teñan publicado». Sonetario, non o esquezamos, consecuencia de gañar o concurso literario convocado en 1960 polo concello de Vigo, con categorías e dotacións distintas en castelán e galego, sobre o tema: «cantar á cidade de Vigo». Obra nacida dunha intervención externa, exercicio de estilo no que o autor puxo o seu talento no xénero métrico por excelencia ao servizo dun tema que non escolleu, coa lexítima pretensión de obter as 3.000 pesetas coas que estaba dotado o primeiro premio. Obxectivo que acadou utilizando a forma do soneto da que Lueiro foi, para o profesor Luis Cochón, un dos mellores cultivadores españois do século XX, tanto polo monllo de sonetos vigueses de ourivaría grandiosa coma polos cinco dedicados ao poeta Miguel Hernández publicados na revista Ínsula e recitados polo autor o 14 de decembro de 1967 na homenaxe ao poeta oriolano do Ateneo de Pontevedra. Produción sonetística que en 1963 valéralle a Lueiro o segundo premio do concurso do concello de Ourense, no que cantou á cidade das Burgas en oito sonetos, certame do que fora gañador Celso Emilio Ferreiro cun canto ao Río Miño, cando acaba de publicar Longa noite de pedra.

Organizado en tres partes (paisaxes) –de oito, tres e dous sonetos respectivamente– de feitura clásica e esmerada preceptiva, o sonetario ofrece un percorrido polo rumor das rúas, fábricas e paisaxes dunha cidade que se mira no espello: dende a luz, que permite a contemplación da beleza do Vigo amado, até a tarde e a noite nas que a cidade «atada ao esforzo colectivo» queda sosegada polo deber cumprido. Paisaxes definidas polo vento («titán que ao buque dá tormento»), polo mar («ese glauco, camiño, salgado»), pola ave («lenta a gaivota mariñeira»), pola pedra («arcos e capiteis inmolados ao barrio do Berbés»), polo monte («Vigo, aos teus pés rendido, encadeado») como pola árbore («ambición de raíz para a oliveira») e polo porto («xa non queda na terra unha bandeira que non acendera o seu saúdo»). Canción fermosa do traballo dunha cidade proletaria definida polo martelo, pola roda e pola máquina, que se deu ao camiño do futuro aberta «nunha loita vertical cara a vida», mais que non renuncia a gozar no descanso. Sonetario que celebra a nosa cidade atlántica e, ao mesmo tempo, constitúe unha lección literaria de forma, ritmo e mirada. Libro xa incluído na historia viguesa por acuñar algunha das metáforas e imaxes máis luminosas e emocionantes sobre a cidade nosa: «Vigo, abella da ribeira», «Vigo [Berbés], porta do mundo [cando o mundo pasaba por Vigo]», «Vigo, cidade feliz e poderosa», «Vigo, cidade exacta, cerebral e astrolabiada», «Vigo, cidade do castro e das murallas», «Vigo, cidade que pugna cada día na batalla» …

Libro cento por cento vigués que contribúe ao que no seu día chamamos «Causa Lueiro», a de poñer en valor a obra e a figura de Manuel Lueiro Rey, poeta, narrador e xornalista, autor dunha obra literaria extensa e polifacética en castelán, dende os anos sesenta tamén en galego, comprometido militante, como sinala Xesús Alonso Montero, «coas xentes que padecen a historia». Recomendo vivamente esta oportunísima edición de Vigo en tres paisajes marabilloso canto ao Vigo creado por Martín Codax, o irmandado coa luz e co traballo; escrito por Manolo Lueiro hai sesenta e cinco anos, chega aos nosos días coa frescura e a forza coa que contaba entón.

Sete por cento

/en , , , , , , , , , , , , /por

A cota de mercado do libro galego acada un novo teito negativo: «SETE POR CENTO». Iso acredita o Informe de Comercio Interior del Libro 2024 da Federación de Gremios de Editores de España, sector que recupera músculo comercial superando os tres mil millóns de facturación e un crecemento anual do 6,3 %. Máis alá da dificultade de interpretar no informe as cifras do libro en galego e do libro editado en Galicia, que non cadran (para cando un informe monográfico do libro en galego, como o de 2007, contabilizando o editado en Madrid e Barcelona?), o devalo do comercio do libro en galego se acentúa, xa que acada os 13,4 millóns de euros, a metade da facturación das editoras da AGE, 27,5 millóns, que retroceden apenas un 0,4 % con respecto ao ano anterior. Cifras fracas que contrastan co excelente momento do libro en Galicia, un mercado de 194 millóns de euros, o 6,4 % do sector español, moi por riba do que nos corresponde por poboación. Esforzo editorial en galego compartido por 47 editoras (ás que habería que engadir as tres ou catro non asociadas aínda na AGE), o que amosa un sector diversificado, que no seu catálogo vivo depende cada menos das dúas “editoras tractoras”, no que a edición infantil e xuvenil se consolida como primeiro subsector, 31,3 % das novidades e o 39, 1 % da facturación, mentres o literario (“ficción” no informe) mantén a súa tradicional mala saúde de ferro, ofrecendo un terzo das novidades e unhas vendas de apenas o 11,8 %. Cifras que amosan a resiliencia dun sector que procura a súa viabilidade nas edicións electrónicas impresas de baixa tirada e na redución dos seus custes de creación editorial. Con todo o informe achega tamén algunhas cifras esperanzadoras, como as do incremento do emprego, unhas duascentas persoas nos cadros de persoal e outras tantas colaboradoras, tras máis dunha década de perdas continuadas, e as do mantemento do sector da libraría en vendas do 55,4 %, a pesar do incremento de Amazon, o que deixa varias luces acesas para o futuro.

Publicado en Nós diario: 12/11/2025

Océano Sobral

/en , , , , , , , , , , , /por

Dedico o artigo da semana en Faro de Vigo á exposición do pintor Antón Sobral na sede d’ Afundación:

Durante o mes de setembro á sede de Afundación acolle unha mostra retrospectiva, «Océano Sobral», que celebra cincuenta anos de creación artística de Antón Sobral (Marín, 1952). Regreso agardado do noso primeiro pintor do mar, que desde 2012 non expoñía en Vigo, para presentar un percorrido por unha obra iniciada en 1968, que dende entón fixo a súa forma máis xenuína de instalarse no mundo. Artista total, ningunha actividade creativa lle resultou allea e en todas procurou a beleza, para el revolucionaria pola súa capacidade de chegar á verdade. Explorou as posibilidades creativas da pintura, onde é un consumado mestre do debuxo e da cor, mais sen renunciar nunca a utilizar outras artes visuais, como a fotografía e a videocreación; sen menoscabo da escrita de poesía ou do comisariado artístico, sendo corresponsable da recuperación recente da Bienal de Pontevedra, da organización de encontros de arte e natureza ou do espazo de arte de Culturgal, entre outras mostras. Artista empático cos públicos, levou a súa obra por todo o país, en máis de trescentas exposicións, así como polo estranxeiro, en prazas como Munich, Passau, Mayenne, A Habana ou Nova York, o que non lle impediu comprometerse sempre con todas as causas xustas da humanidade.

Pintor vocacional, sabe que a ollada do porvir se enxerga na liña do horizonte, ese espazo impreciso entre as marxes, no que ceos e mares se confunden, apenas matizadas pola presenza ou ausencia das xerfas de intensidade branca. Ollada presente nas cento de mariñas que leva pintado dende hai catro décadas, que conforman  o corpus «Océano Sobral», cerna da mostra viguesa, pezas das que nos confesamos admiradores devotos e seguidores entusiastas das súas variacións de formato e cor, aínda que mantendo sempre tensa a liña do horizonte. Océano que a xornalista Belén López nun extraordinario acróstico, colofón da exposición, atribúe a condición de Sobral como «ladrón de azuis» e «navegante de ceos e océanos». Pezas que funcionan como concentrados de marusía, posuidoras de inequívocos efectos euforizantes provocados pola mestura proteica de salitre e pedramol, que o pintor de Marín no seu estudio matiza pola firmeza poética do trazo e a escolla emotiva da gama de cor. Cadros nos que este pintor namorado do mar aposta unhas veces pola choiva, outras pola brétema, sexa polo mar calmo ou impetuoso, unhas e outras veces procurando a lectura do poema. Mariñas sen apenas referencias xeográficas, coa excepción de dúas das Cíes e algunha da ría de Noia, onde non hai nostalxia nin dramatismo por que as ardentías recenden o sabor salgado das gamas dos azuis. Pintura de tenra fondura, a comuñón do ser humano co mar, o que o crítico Antón Castro atribúe a súa admiración pola luz e os mares románticos de J.M. William Turner, John Constable e Caspar Friedrich.

Xaora o tema esencial da pintura sobraliana é o tempo e a súa medida, ciclos circadianos da natureza interminables que coma instantáneas representa nos seus cadros, onde ceos e mares son sempre novidosos, sexa polo tránsito da luz, o estoupido do trono ou a presenza próxima ou remota da treboada. Temática meteorolóxica, que corresponde aos máis grandes paisaxistas, coma dun Turner atlántico se tratase, que ofrecen as súas mariñas para ser escrutadas por olladas náufragas e percepcións propias. Os óleos de Sobral son portos seguros para ensoñacións activistas de entusiasmo compartido, quizais por levar dende o berce o mar nos seus ollos e polo seu compromiso adulto de vivir en preamar como o vixía dunha corrente oceánica na que se valoran as crebas e non se oculta, como ten salientado o escritor Xaime Toxo, o esforzo de procurar os verdellos da última marea.

Ademais do océano de mariñas e horizontes de formatos diversos, na que se inclúen as máis recentes de exaltación policromática, un par de nús e o espazo «Silencio», que se propón ao visitante olle sentado durante seis minutos, destaca na retrospectiva a presentación do Caderno do mar (Deputación de Pontevedra, 2014), páxinas dun libro de poemas de Xaime Toxo, ilustrados por Antón, que a grande formato funcionan como murais dunha bitácora dun mariñeiro sentimental, escrita pola carga mariñeira de palabras claves como areal, con, esteiro, foz, buguina, brétema, entre outras. Como chama a atención o espazo dedicado a lembrar a súa iniciativa artística en solidariedade cos obreiros de Ascón, na que participaron os máis sonados artistas de entón, como Laxeiro ou Colmeiro, no que amosa o seu carácter de artista activista galeguista insubornable, que nunca desistiu. Benvida a Vigo esta nova mostra tan necesaria e atractiva de Antón Sobral, o noso primeiro pintor de horizontes e esperanzas, mestre da vida lenta, ser humano exemplar, obrigado referente ético da cultura galega actual.

Clásicos

/en , , , , , , , , , , , , , , , /por

Desde que en 1982 Bieito Ledo, xerente entón de Galaxia, publicou a Biblioteca Básica da Cultura Galega de 50 títulos, co apoio das catro deputacións, foron varias as iniciativas que ofreceron ao público as obras cimeiras da literatura galega, xunto a outras relacionadas coa historia, economía, cultura popular e lingua. Reeditada en 1999 por Ir Indo e Galaxia, co apoio da CRTVG, aquela primeira colección de divulgación dos nosos clásicos tivo continuidade na Biblioteca de Autores Galegos de Diario 16 de Galicia (1991), na Biblioteca 114 de El Correo Gallego (1992), na Historia da Literatura Galega de ASPG, editada por A Nosa Terra (1996) e na Biblioteca Galega 120 de La Voz de Galicia (2002), que chegou a vender catro millóns de exemplares, coeditada entre o xornal e oito editoras galegas, grazas a un acordo inédito entón no sector, quizais no momento de maior visibilidade e entusiasmo que viviu a edición galega na súa historia. Neste ano no que celebra o seu 75 aniversario, Galaxia anuncia unha biblioteca de clásicos de apenas dez títulos, escollidos entre os 3.500 do seu catálogo histórico coa intención, como expresaron as súas directoras, Dolores Vilavedra e Patricia Arias Cachero, de «traer ao presente obras que renovaron o mundo cultural galego» durante o franquismo. Escolma que ofrece unha nova edición d’ A cociña galega de Cunqueiro ou unha antoloxía de Sempre en Galicia de Castelao preparada por Henrique Monteagudo, presidente da RAG, obras de grande interese, que merecen os maiores parabéns. Porén, se comparamos esta iniciativa con aquela Biblioteca Básica da Galaxia de hai corenta e tres anos ou con calquera das outras aquí citadas, esta cativa e interesante colección do 75 aniversario da editora viguesa amosa a austeridade coa que está publicando o sector, tamén as editoras tractoras, así como as enormes dificultades para contar cos patrocinios para abordar proxectos culturais de entidade como estas coleccións de clásicos. Tempos difíciles para o libro galego.

Publicado en Nós diario: 09/07/2925

Tocadoras

/en , , , , , , , , , , , , , /por

O éxito de celebración educativa das cantareiras neste 17 de maio obedece á admiración do profesorado pola figura poderosa destas mulleres libres coa pandeireta na man. Mercedes Peón, investigadora, compositora e tamén pandeireteira, reclama en Somos pandeireteiras (Xerais 2025) para elas o nome de tocadoras e «mulleres donas da palabra, donas do serán e da voz da colectividade». Mulleres que na década de 1980 protagonizaron a revolución esquecida das tocadoras, como centro da transmisión musical galega, da palabra e da propia lingua. Centralidade do legado lingüístico e musical que na mesma monografía a poeta e académica Ana Romaní atribúe á química das cociñas, que contaxiaban as súas melodías dunha casa a  outra, e ao carácter das mulleres como creadoras e transmisoras de saberes. Activismo feminino que Martín Sarmiento identificou en 1775 cando escribiu que «en Galicia as mulleres non só son poetisas, tamén músicas naturais». Un día das letras para recuperar da man das tocadoras unha tradición coral de sororidade e empoderamento e un patrimonio da memoria actualizado de forma permanente. Día para a poesía popular oral que a Academia quixo personalizar en sete mulleres –das que por certo catro aparecen como informantes do Cancioneiro Popular Galego de Dorothé Schubarth, señora galega das letras 2014, homenaxeada por A Sega– que representan apenas un testemuño do patrimonio das cantareiras anónimas que, por ventura, para a cultura galega, continúa vivo e punxente. Cantareiras de hoxe que asumen formas de composición e interpretación contemporáneas, sen medos a mudar o formato dos palcos e por desprazar o acompañamento masculino do gaiteiro, apostar pola presenza de mulleres gaiteiras ou por empregar mediacións musicais electrónicas. A Academia pretendeu que a súa escolla contribuíse a recuperar falantes, entre o colectivo de mozas e nenas, o que semella tan ben intencionado como voluntarista. Abondaría que a nova xeración de tocadoras enguedellen ese novo público. Ogallá.

Publicado en Nós diario: 14/05/2025

Nova temporada

/en , , , , , , , , , , , , , /por

Co día de Rosalía e a chegada ás librarías dos libros de Entroido, como o precioso número do último Sermos, «Entroido. A raíz do pobo», comeza a nova temporada para o libro galego. Primeira xeira na que destacan a publicación de Rosalía oculta (Galaxia 2025) de Paula Mayor, cómic biográfico sobre a Rosalía máis transgresora, Premio Castelao de Banda Deseñada (2023) e do ensaio Vidas e historias LGBT da Idade Media (Xerais 2025) do profesor Carlos Callón, precedido por unha lamentable campaña homófoba de acoso ao autor. Xaora, neste entrega teñen particular relevancia as novidades relacionadas coa celebración das Letras Galegas, publicadas en boa medida para a abordaxe da efeméride nos centros educativos. Oferta sobre as cantareiras que, pola moi atractiva e variadísima primeira fornada, aventura unha grande mobilización popular o 17 de maio. Eis o volume colectivo, Somos pandeireteiras (Xerais 2025), prologado por Mercedes Peón, ou o álbum precioso, Sei cantar, sei bailar (Xerais 2025) de Eva Mejuto e a ilustradora Lucía Cobo. Xeira que inicia potente a tempada narrativa, cos debuts memorables das viguesas Cynthia Menéndez con Son coma glaciares os barcos de aceiro (Galaxia 2025) e María Besteiros con Ítaca (Xerais 2025). Outra tanto sucede coa poética na que volven voces xa clásicas como as de Xavier Seoane con A árbore desvelada (Tambo, Kalandraka 2025) e Calros Solla con herba de Vigo (Morgante 2025). Sen esquecer o atractivo inicio da tempada de narrativa traducida con clásicos como Asasinatos, S.L. (Huguin e Munin 2024) de Jack London, novela traducida por Iago Nicolás Ballesteros e En canto agonizo (Rinoceronte 2025) de W. Faulkner traducida por Moisés Barcia. A pesar da inevitable melancolía do noso sector editorial, achacoso pola súa mala saúde de ferro crónica, como pola emerxencia da situación da lingua, esta excelente estrea de temporada, por arriscada, diversa e moi coidada, amosa que a edición galega nin procrastrina nin baixa os brazos como agoiran algúns.

Publicado en Nós diario: 05/03/2025

Son coma glaciares

/en , , , , , , , , , , /por

Dedico o artigo da semana en Faro de Vigo a novela Son coma glaciares os barcos de aceiro de Cynthia Menéndez, o poemario herba de vigo de Calros Solla e a curta-poética Delincuente de Nuria Vil, tres títulos que amplían os límites do Vigo litearario:

Había tempo que non me conmovía coa aparición de tres pezas de xéneros diversos que amplían o territorio de excelencia do «Vigo literario» actual. Refírome ao espectacular debut da narradora viguesa Cynthia Menéndez coa novela Son coma glaciares os barcos de aceiro (2025 Galaxia); ao regreso á poesía do etnógrafo e filólogo Calros Solla con herba de vigo (2025 Morgante) e ao debut cinematográfico da poeta e performer Nuria Vil autora do texto da curta-poema Delincuente (2024 Nuria Vilán). Tres creacións, que moi pouco teñen que ver co chamado «Vigo noir» de novelas policiais, negras ou de intriga, cuxa extensa nómina de autorías e obras se ampliou o pasado ano co excelente debut de Paco Morgan, creador da cidade portuaria Úrvida, na que localiza A rede branca (2024 Xerais), ao que este mes se engade Até que a morte non separe (2025 Xerais) novela de Elena Gallego Abad que, despois dunha década, recupera aos seus personaxes de Sete caveiras (2014 Xerais).

Tres pezas as de Menéndez, Solla e Vil que reclaman o carácter industrial, obreiro, revolcado e colectivo vigués, celme presente na narrativa de novelas viguesas pioneiras como Antón e os inocentes (1976, 2019 Xerais) de X.L. Méndez Ferrín, Amor de tango (1992 Xerais) de María Xosé Queizán ou Adiós María (1971, 2018 Galaxia) de Xohana Torres; que na poesía aparece, entre outros poemarios, en Estirpe (1994 Xerais) de Ferrín, fóra do sagrado (2007 Xerais) de Anxo Angueira ou Denuncia do equilibrio (1986 Xerais) de Xela Arias. Obras ancoradas na memoria de conflitos sociais recentes. Sexa a folga de Barreras de 1997, na loita polo mantemento do carácter público do primeiro estaleiro vigués, eixo da novela de Cynthia. Fose no Vigo de comezos dos oitenta azoutado pola heroína, que levou por diante tantas vidas novas como a da Maradona, a delincuente da Ferraría que aterrorizaba a veciñanza daquel Vigo vello arruinado e empobrecido. Mentres o «Vigo noir» utiliza a cidade como escenario e decorado, Menéndez, Solla e Vil reclaman a cidade como república que dende a escrita memoriosa recupera o seu carácter comunitario.

Eis a novidosa  proposta de Nuria Vil (Nuria Vilán Prado), a poeta de Santo André de Comesaña, autora do fabuloso texto poético de Delincuente, tamén produtora e artífice desta curta de 12 minutos de beleza inquietante, dirixida por Alba Domínguez, que sen axuda institucional ningunha contou apenas cun crowdfunding e cunha bolsa da fundación Ensaia de promoción do talento. Unha película que co pretexto de lembrar á Maradona, Eduarda que en 1982 dirixía a banda xuvenil da Ferraría e morreu de SIDA en 1984 no cárcere da avenida de Madrid, presenta a cara oculta do Vigo quinqui, a máis dolorosa dos anos da movida, utilizando o extraordinario material en super oito de Manuel Da Costa, a temática de Adiós María e os textos das nosas poetas da xeración da Festa da Palabra Silenciada. Unha reflexión que dende a poesía nos incomoda, un concentrado emocionante de memoria viguesa resistente, merecedora do apoio das 150 persoas que na presentación en Vigo ateigamos a sala 1 de Multicines Norte, unha proeza merecedora de ser salientada.

Como emociona herba de vigo, o libro de poemas co que Calros Solla homenaxea ao Vigo proletario, prologado con xeitiño polo catedrático da Universidade de Vigo Xosé Henrique Costas. Un mapa sentimental de viguesismo ortodoxo ou de viguismo heterodoxo, un dos tantos  paradoxos presentes nun texto que doe polo moito que afonda na cidade proletaria en poemas como «heroica», da que sae o afortunadísimo título, «perspectiva caballera» ou esa marabilla que é «mamá quero ser merdeiro». Revisión retranqueira de espírito non sense de toda clase de tópicos: «Vigo sen vivir en min», retomando o verso de Resentidos, «Vigo monstro tricéfalo», «Vigo é unha cidade de recén chegados», «Vigo o mar de Ourense» ou «Vigo devora patatillas», entre outros, dun libro que non ten perda.

Como recomendable é Son coma glaciares os barcos de aceiro na que Cynthia Menéndez novela as mobilizacións obreiras de 1997 contra a privatización, peche (con cea de noiteboa incluída) nas instalacións do estaleiro de Barreras. Texto de soberbia beleza lírica, que se le co corazón na man, reconstrúe con fidelidade emocional aquel Vigo de hai pouco máis de vinte e cinco anos, dende a ollada de Pedro, un mozo de hoxe, fillo dun daqueles (heroes do G7) obreiros protagonistas dunha das derradeiras folgas nos estaleiros (baleas) da nosa beiramar. Atmosfera de revolución viguesa, ao xeito das novelas citadas de Ferrín e Xohana Torres, na que Menéndez, como Solla e Nuria Vil, que incomoda aos conformistas. Novela inesquecible, afonda no espírito dunha cidade empapada pola resaca da memoria, mais que desaparece cando os ghichiños suben as gradas para construír glaciares de aceiro. Léana.

Apiario

/en , , , , , , , , , , , /por

Apiario celebra o seu décimo aniversario coa presentación en Culturgal d´O libro das abellas, obra na que participan vinte e un das súas autoras convidados a escribir un texto sobre o mundo da abella, símbolo do proxecto de Antía Otero e Dores Tembrás. Aparecido en 2014, en plena crise da edición, Apiario naceu coa singularidade de compartir formación literaria con edición independente, fórmula coa foron construíndo a súa abellariza desde a que reclaman a esencia modeladora das palabras e reivindican a creatividade e oficio artesán das oficinas de edición. Unha aposta radical polo libro impreso e pola singularidade de cada título, deseñado dende cero, o que obriga ás editoras, tras conversa demorada coas autoras, a escoller formato, tratamento tipográfico e o deseño de interiores que mellor axeita co texto. Labor que atinxe tamén ao procedemento de impresión e á escolla de papeis e materiais de acabamento, sempre coa intención de evitar a rutina e facer de cada libro un obxecto valioso, único e perdurable.  Procedemento co que Otero e Tembrás construíron o seu catálogo, organizado en media ducia de coleccións, na que destaca «Cera labrada», a de poesía, apenas quince títulos, entre os que se atopan algúns dos máis premiados e mellor recibidos pola crítica como reclamados polo lectorado. Distribuídos directamente pola editora, apoiados nun entorno audiovisual (booktrailers) e de redes coidado e atractivo, así como do acompañamento incondicional das editoras no seu percorrido libreiro, sen contar apenas con axudas públicas, o capital de Apiario reside na calidade, excelencia e orixinalidade dos seus libros, da súa comunicación e dos seus cursos formativos.  Xaora, Apiario comparte o seu éxito con outras editoras independentes galegas que tamém coidan a edición con primor, ofrecendo boas lecturas e libros fermosos, probablemente a mellor receita para facer fronte á hibridación dixital e seducir ao lectorado literario. Parabéns a Apiario por esta primeira década de cera labrada.

Publicado en Nós diario: 27/11/2024