Xosé Manuel Beiras e o tempo dun salaio

/en , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , /por

Admiro a Xosé Manuel Beiras por asumir a responsabilidade política histórica de unir a lexitimidade do galeguismo que formou parte da Fronte Popular, na que militou o seu pai, co soberanismo galeguista anticapitalista actual. Tarefa pola que durante seis décadas loitou arreo nas formacións nacionalistas que liderou, o PSG, o BNG e Anova-Irmandade Nacionalista. Admiro ao Beiras escritor, tradutor e editor galego. Autor dun dos libros de ensaio máis relevante da segunda metade do século XX, O atraso económico de Galicia (1972), por ventura obra superada, o seu pensamento económico impregnou na facultade de Económicas da USC, da que foi fundador e catedrático, que durante a Reforma Política formou a futuros líderes da autonomía e do municipalismo.

Como participou do proxecto de Laiovento, a editora que fundou en 1990 con Manuel González Millares, o libreiro Xesús Couceiro e os editores Pepe Carreiro e Francisco Pillado, seu amigo do corazón, tamén pianista, responsable do nome da editorial traído do Pazo de Laiovento, que existía só nas páxinas dunha peciña teatral de Otero Pedrayo. Editora compostelá que abriu o seu catálogo cun título seu: Prosas de combate e maldicir (1991) e onde publicaría unha decena dos seus libros literarios.

Xaora, Beiras era feliz como tradutor, sentíase orgulloso deste catálogo onde tivo a fortuna de ir incluíndo títulos que nalgún caso retrataban o seu tempo vital e estado emocional. Con X.L. Franco Grande traduciu o «Venceremos nós» («We shall overcrome») e Antígona (1967) de Anouith. Anosou ao galego varias obras de Camus, Os xustos (1985) e Calígula (1992), as dúas publicadas nos Cadernos do Centro Dramático Galego, Catro cartas a un amigo alemán (2008, Trifolium) e A desfeita (2018, Laiovento). Traduciu As moscas (2008, Laiovento), peza teatral existencialista de Sartre, o Adolphe (1816, 2020, Laiovento), un clásico de Benjamin Constant, e o Espertemos! (2022, Laiovento) do filósofo Edgar Morin, entre outros textos, sempre vertidos do francés ao galego.

Corpus traducido por Beiras, que foi callando, onde destaca pola singularidade O tempo dun salaio (1988, Xerais), novela breve de Anne Philipe, escritora belga instalada en París, traducida a petición de Luís Mariño Pampín, director entón de Xerais, outra das súas amizades compostelás, texto do que non coñecemos edición en castelán, a pesar de ter transcorridos trinta e oito anos da súa aparición en galego. O tempo nun salaio non foi para Beiras un libro máis. Considerábao esencial para entender cuestións fundamentais da condición humana e da súa fraxilidade emocional. Non esqueceu o que sufriu na súa crise de saúde mental (1977-1981), tras o fracaso nas eleccións Xerais de 1977, cando encabezou a lista do PSG que fundara en 1963 de «socialismo galego sen etiquetas». Dor que inundou a Casa da Reboraina de Aguiar cando hai tres anos morreu Aurichu, a súa segunda muller, filla de Jesús Pereira, o mestre republicano que o formou nas artes da lectura e escritura, alleo aos ditados de Franco, que o fixeron un orador torrencial emotivo e convincente.

O tempo nun salaio transforma a experiencia da dó en materia literaria, unha meditación sobre o amor e a morte, un diálogo cunha sombra a medio camiño entre o monólogo interior e a elexía, onde o tempo e a escritura se dilúen, tamén a dun tradutor implicado como foi Beiras, para ofrecer un espazo de resistencia fronte a perda. Un texto fermoso e contido, traducido coa precisión requirida para que fose emotivo. Unha noveliña na que a memoria, o amor, a ausencia, temas que sempre foron preocupacións para Beiras, se entrelazan mais sen caer no sentimentalismo.

Un texto que impacta sobre o noso urdime de emocións onde a lucidez da escritura de Philipe (como da tradución de Beiras) non diminúen a dor, até chegar a facela máis intensa. Obra moi singular no corpus da literatura traducida ao galego non se limita ao testemuñal, aborda outros temas como o do paso do tempo e a imposibilidade de fixar o vivido. Unha boa novela na que aparecen momentos memorables: «Ameite demasiado para aceptar que o teu corpo desaparecese e proclamar que a túa alma abonda e vive».

Noutras páxinas, Philipe e Beiras, anticipan a experiencia da morte: «Ti fuches o meu máis firme vencello coa vida. Convertícheste no meu coñecemento da morte. Cando veña non terei a impresión de me xuntar outra volta contigo, senón a de seguir un camiño familiar, xa coñecido por ti». Tras o pasamento de Beiras esta tradución adquire carácter autobiográfico: «A morte é ren. Soamente o medo, o sufrimento físico e a dor daquelas persoas que un ama, ou a obra emprendida, fan atroz o seu achegamento». Traducións coma esta de Philipe ou interpretacións do Intermezzo de Brahms ao piano foron razóns da vida do Beiras que choramos.

Publicado en Faro de Vigo: 13/10/2026

Alborada do fútbol vigués

/en , , , , , , , , , , /por

Dedico o artigo da semana en Faro de Vigo ao coloquio organizado polo Instituto de Estudios Vigueses sobre os albores do fútbol en Vigo entre 1873 e 1923:

Rematada a gran campaña do Celta, con clasificación europea do primeiro equipo como sexto na Liga e playoff de ascenso do Celta Fortuna como subcampión de 1ª RFEF, a tempada deu tamén bos froitos para incrementar o acervo da cultura celtista. Entre as publicacións destaca o libro de Xavier Sánchez Pazos, Un equipo para un país. O Celta e a galeguidade (Rio 1923), coidada edición da que é a primeira historia social do Celta. Obra monumental de lectura aditiva, moi recomendable, froito dunha investigación que rescata numerosos datos de erudición celtista sobre un equipo potente creado para transcender o local e representar a Galicia nos campionatos de liga. Libro fonte de 464 páxinas supera aos catro volumes de Historia del Celta (Faro de Vigo 2012) de Fernando Gallego Arzuaga, referentes até agora.

Idéntica orientación de incrementar a nosa cultura futbolística tivo o animadísimo coloquio do Instituto de Estudios Vigueses sobre «Football e o Vigo moderno. Do Exiles ao Celta», na que intentamos reconstruír os cincuenta anos de fútbol vigués, anteriores a creación do Celta como fusión do Real Vigo Sporting CF (1913) e o Real Fortuna (1905). Ramón Cabanelas abordou a protohistoria do fútbol vigués. Defendeu o carácter de Vigo como porto onde primeiro se xogou ao fútbol en España, en base a noticia de Faro de Vigo de 8 de xuño de 1876 que anuncia «os ingleses [refírese aos empregados do Cable Inglés chegados en 1873] xogan a pelota»; no mesmo ano no que se funda o Académica de Coímbra, o club de fútbol máis antigo da península que está celebrando o seu sequiscentenario. Con todo, será o 7 de decembro de 1880 cando aparece en Faro de Vigo a que pode considerarse a primeira mención concreta ao fútbol en Vigo: «Moitos ingleses pasaron a tarde de onte xogando á pelota nos Cadros do Malecón». Noticias posteriores e fotografías identifican o Exiles F.C. (1903) de empregados do Cable Inglés como primeiro club de fútbol de Vigo.

Nos albores futbolísticos vigueses teñen importancia decisiva as dúas primeiras décadas do século XX, cando Vigo se industrializa como porto atlántico, duplica a súa poboación até os 78.000 mil habitantes, conta cun servizo metropolitano de tranvía, numerosas publicacións periódicas, unha punxente actividade do sport en diversas modalidades e ximnasios e dun asociacionismo de lecer diverso, expresión do movemento moderno. Non é de estrañar que fose na Escola de Artes e Oficios, prendesen en 1903 os dous primeiros gromos do Celta, o equipo Macht e despois Arte y Sport, do que nacería o primeiro club noso, o Vigo Football CF (1903-1905), semente de arte, cultura e fútbol, onde reside o ADN do Celta actual, que foi integrando a varios clubs, o News, o Español (1910) e o Sporting Vigo (1911), que formaron o Real Vigo Sporting Club (1913). Coa creación do Fortuna (1905-1906), só un ano despois da anexión de Bouzas polo concello de Vigo, aparecerá unha rivalidade interlocal entre os dous mellores equipos no campionato galego.

No proceso de fusión entre estes dous rivais, houbo xenerosidade e altura de miras de persoas diversas. Manuel de Castro «Handicap», xornalista conservador de Faro de Vigo, que dende 1915 a defendía nas súas columnas. Pepe Bar Vilaboa, auténtico modelo de sportman, presidente do Fortuna e facilitador do proceso. Xoán Baliño Ledo, o executor xurídico da fusión, probable responsable do nome, das cores da indumentaria e da orientación galega do club do que foi o primeiro secretario, como sería secretario do concello de Vigo o 18 de xullo de 1936, cando foi fusilado o alcalde Emilio Martínez Garrido, sendo depurado e apartado das súas funcións durante unha década.

O historiador José Luis Mateo propuxo no coloquio engadir ao tridente (Castro, Bar e Baliño) de fundadores a figura de José Sobrino González «Pepe de Vincios», xornalista e presidente do Real Vigo FC en 1910, fotógrafo do Eco de Galicia de Avelino Rodríguez Elías. Como eu reivindico no proceso de fusión o papel de Miguel Bezares Sillero, secretario do Fortuna, veterinario rioxano chegado a Vigo en 1912 para ocuparse do laboratorio municipal, xornalista de ideas progresistas, promotor da Asociación da Prensa, creador de Galicia Sportiva, cronista futbolístico do diario Galicia, La Concordia e Pueblo Gallego, mesmo participante no xuntoiro galeguista da Barxa (1930), abandonou Vigo dous anos despois.

Diante do interese por este tema clave na cultura celtista, podería facerse unha edición facsímile do libro de Celso González Villar Los albores del fútbol vigués 1905-1923 (Faro de Vigo 1959), precedida por un limiar contextualizador desta crónica, tamén gráfica, que contribuíu a fixar un relato dos primeiros clubs de fútbol autóctono. Unha edición asumible e reveladora, que poderían compartir o Instituto de Estudios Vigueses e Río 1923, editora do Celta.

 

As trampas da pornografía

/en , , , , , , , , , , , , /por

Coincidindo co 25-N dedico o artigo da semana en Faro de Vigo ao libro Las Trampas de la pornografía de Amada Traba, Priscila Retomozo e Chis Oliveira (Catarata 2025):

Coincidindo coa xornada do 25N de eliminación da violencia contra as mulleres está dispoñible nas librarías Las trampas de la pornografía. La sexualidad que deseamos (Catarata 2025) de Amada Traba, Priscila Retamozo e Chis Oliveira, voces feministas con ampla traxectoria na investigación e docencia en ciencias sociais e coeducación. Obra sólida e exhaustiva na documentación, rigorosa nas análises, moi fluída no discurso sobre a pornografía e comprometida na aposta pola educación afectiva sexual. Para Ana de Miguel, profesora da Universidad Rey Juan Carlos de Madrid, autora do prólogo, «este libro é unha poderosa ferramenta de consulta, pensamento e debate dirixido tanto a mulleres coma homes» sobre un imaxinario sexual pornográfico dominante que deshumaniza ás mulleres e invisibiliza a subxectividade sexual feminina tanto no público como no privado. Obra valente, irritante para o machismo, con vontade de intervención na que se abordan temas como o auxe da machosfera, a normalización do abuso sobre as mulleres, a hipersexualización das menores e o que se ven chamando “pornificación”, un modelo de sexualidade no que o poder, a dominación e a humillación masculinas substitúen ao coidado e ao respecto ao desexo das mulleres.

Xaora, a pornografía é unha industria poderosa, que move no ecosistema dixital máis de 100.000 millóns de dólares cada ano, e contribúe á normalización da violencia sexual e a cousificación das mulleres baixo a aparencia dunha actividade recreativa orientada a persoas adultas. A pornografía reforza a idea de que o pracer masculino debe prevalecer sobre o consentimento, lexitimando prácticas de subordinación e explotación, destinadas a ser consumidas por públicos diversos, entre eles o dos menores, que dende os 11 anos, e de forma case xeral, acceden a contidos deste tipo que atopan de forma doada en internet. Porno nativos que consolidan un imaxinario sexual baseado nunha narrativa patriarcal que constrúe as mulleres como obxectos pasivos cuxa función principal é satisfacer o desexo masculino. O que constitúe un desastre, xa que a violencia se amosa como parte do desexo masculino, o sometemento como algo erótico e a falta de consentimento como elemento excitante. A pornografía hexemónica presenta ás mulleres non só como obxectos sexuais, senón que no súmmum da cousificación as reduce a corpos, aos orificios dispoñibles para o pracer masculino.

Un informe do goberno francés confirma que o 90 % da pornografía mainstream contén actos violentos non simulados, incluíndo a tortura, a humillación e escenas de violación, reducindo ás mulleres a simples obxectos de uso sexual. En definitiva, a pornografía normaliza esta violencia sexual contra as mulleres, ensinando a erotizar o pracer do dominio, que non se trata só de pracer físico, senón de gozar da humillación e sometemento das mulleres. Estudos diversos apuntan que a exposición á pornografía violenta aumentan aínda máis a probabilidade de condutas agresivas. Máis aínda, a evidencia apunta a que a repetición da visión deste tipo de escenas pornográficas desensibiliza, normaliza a agresión sexual e configura esquemas de desexo onde a violencia se presenta como fonte de excitación. Citando a feminista Andrea Dworkin, as autoras lembran que non hai acontecemento violento da historia, incluídos os campos de concentración nazis ou a guerra de Ucraína e o xenocidio de Gaza, que non fose incluído xa como escenario de humillacións e violencias por parte da industria do porno. Unha oferta pornográfica que segmenta e monetariza os corpos femininos, transformando ás mulleres en produtos consumibles segundo criterios raciais, corporais, de idade e mesmo de extrema vulnerabilidade.

Trampas da pornografía, recollidas en título afortunado, tanto as explícitas como as virtuais, que corren polas redes dixitais, como a supersexualización infantil e xuvenil ou cos negocios do sexo dixital (OnlyFans) creados no capitalismo neoliberal que poñen a sexualidade ao servizo do consumo. Como alternativa, as autoras propoñen situar no centro do debate o pracer, a comunicación e o afecto, eixos dunha sexualidade concibida como unha forma de coñecemento emocional. O que precisa dunha coeducación afectivo sexual integral baseada na evidencia científica e na ollada feminista, que incorpore o desexo, o consentimento, a diversidade e a liberdade como os seus piares. Se esta educación afectiva se consolida nos mozos e mozas, non só mellorará a súa saúde sexual, tamén reducirá violencia contra as mulleres. Moitos parabéns as autoras e á viguesa Carme Pérez, editora de Libros de la Catarata, editorial independente, responsable dunha oportunísima edición. Recomendo Las trampas de la pornografía moi vivamente.

As columnas de Noriega

/en , , , , , , , , , /por

Degoxo os libros galegos que xuntan textos publicados na prensa como crónicas ou columnas de opinión. Páxinas de xornalismo literario entre as que se atopan algunhas das mellores publicadas na nosa lingua nas últimas catro décadas. Velaí títulos como Na marxe de cada día (1994) de Carlos Casares, No fondo dos espellos (2020-2022) de X.L. Méndez Ferrín, Toxos e flores (1992) de Manuel Rivas, A carreira do salmón (2001) de Suso de Toro, Libro das columnas (2005) de Luisa Villalta ou Si home si (2001) de Xosé Manuel Pereiro, entre outras das miñas preferencias. Libros dun xénero editorial híbrido, entre o ensaio, a non ficción e o memorialismo autobiográfico ou o dietario, no que unha voz vindicativa defende posicións ou achega testemuños capaces de conmover, explicar ou facer escarnio. Utilizando este formato, Martiño Noriega recolle no libro Os médicos tamén enferman (Alvarellos 2025) os relatos médicos publicados en Nós diario, entre as primaveras de 2021 a 2024, que conforman unha crónica do seu reingreso á medicina de familia, coincidindo coa pandemia e despois de doce anos en primeira liña do activismo como voceiro de Anova e alcalde de Teo e Compostela. Medio cento de columnas que zumegan talento narrativo e vontade de estilo, nos que se recuperan as voces baixas dos pacientes, nun exercicio de escoita activa e de acompañamento de conmovedora empatía de quen sabe estar nos silencios e respectar os ritmos emocionais precisos nos coidados. Columnas que constitúen unha brillante e lúcida denuncia –dende a consulta, epicentro onde repousan dores e fatigas dos sanitarios nunha situación límite– da precariedade da atención primaria do Sergas nun momento crítico para a vida de millóns de persoas. Testemuño de mortes estremecedoras, para as que se reclama dignidade, máis tamén libro de instrucións dunha esperanza ameazada por un presente que ule a derrota. Lectura recomendabilísima, que forma parte das mellores obras literarias publicadas en galego no primeiro trimestre do ano.

Publicado en Nós diario: 16/04/2025

Educación lenta

/en , , , , , , /por

Defendo que a lentitude é unha calidade da educación. Posición que coñecín coa publicación do ensaio Elogi de l’educació lenta (Graó 2009), onde o mestre Joan Doménech propoñía unha nova ollada centrada no tempo educativo coa intención de obter aprendizaxes de calidade. Reivindicación da lentitude como cerna do acto de aprender recollida polo mestre Gianfranco Tavalloni en  La pedagogía del caracol. Por una escuela lenta y no violenta (Graó 2011) e plasmada na imaxe do vagaroso cascarolo que enfundado na súa casa andante percorre os camiños, deixando unha brillante estela o seu paso. Doménech e Tavalloni defenden diminuír a velocidade dos procesos educativos, que insisten máis nos procesos avaliadores ca na calidade das aprendizaxes. Como denuncian que a velocidade é responsable indirecta da actual crise planetaria, tanto polo incremento da velocidade no consumo enerxético superior ao da súa creación; como a velocidade de produción de refugallo é superior á da natureza para reabsorbelos. Estratexia educativa decrecentista que pasa por introducir estratexias didácticas de desaceleración que, a pesar de que poidan parecer vellas, pagan a pena recuperar. Van unhas cantas para as aulas de infantil e primaria: dispoñer de tempo abondo para escoitar, conversar e xogar entre todos e todas; recuperar a boa letra nos cadernos, compartir a lectura en voz alta, debuxar en vez de fotocopiar, cantar e danzar, camiñar a pé cos colegas, escribir cartas aos nosos correspondentes, enviar tarxetas postais, cultivar na horta escolar, recoller os datos da estación meteorolóxica, mirar as nubes do ceo ou só mirar con curiosidade pola fiestra… Reclamemos unha escola lenta que, no marco do actual deseño universal de aprendizaxe, é tamén a que mellor acolle a diversidade e a neurodiverxencia. Convenzámonos que na escola, como noutros moitos ámbitos, paga a pena ser máis lentos e volver gozar das paradas para coller folgos. Perder tempo para gañar tempo, porque a velocidade apréndese na lentitude.

Publicado en Nós diario: 19/03/2024

Nova temporada

/en , , , , , , , , , , , , , /por

Co día de Rosalía e a chegada ás librarías dos libros de Entroido, como o precioso número do último Sermos, «Entroido. A raíz do pobo», comeza a nova temporada para o libro galego. Primeira xeira na que destacan a publicación de Rosalía oculta (Galaxia 2025) de Paula Mayor, cómic biográfico sobre a Rosalía máis transgresora, Premio Castelao de Banda Deseñada (2023) e do ensaio Vidas e historias LGBT da Idade Media (Xerais 2025) do profesor Carlos Callón, precedido por unha lamentable campaña homófoba de acoso ao autor. Xaora, neste entrega teñen particular relevancia as novidades relacionadas coa celebración das Letras Galegas, publicadas en boa medida para a abordaxe da efeméride nos centros educativos. Oferta sobre as cantareiras que, pola moi atractiva e variadísima primeira fornada, aventura unha grande mobilización popular o 17 de maio. Eis o volume colectivo, Somos pandeireteiras (Xerais 2025), prologado por Mercedes Peón, ou o álbum precioso, Sei cantar, sei bailar (Xerais 2025) de Eva Mejuto e a ilustradora Lucía Cobo. Xeira que inicia potente a tempada narrativa, cos debuts memorables das viguesas Cynthia Menéndez con Son coma glaciares os barcos de aceiro (Galaxia 2025) e María Besteiros con Ítaca (Xerais 2025). Outra tanto sucede coa poética na que volven voces xa clásicas como as de Xavier Seoane con A árbore desvelada (Tambo, Kalandraka 2025) e Calros Solla con herba de Vigo (Morgante 2025). Sen esquecer o atractivo inicio da tempada de narrativa traducida con clásicos como Asasinatos, S.L. (Huguin e Munin 2024) de Jack London, novela traducida por Iago Nicolás Ballesteros e En canto agonizo (Rinoceronte 2025) de W. Faulkner traducida por Moisés Barcia. A pesar da inevitable melancolía do noso sector editorial, achacoso pola súa mala saúde de ferro crónica, como pola emerxencia da situación da lingua, esta excelente estrea de temporada, por arriscada, diversa e moi coidada, amosa que a edición galega nin procrastrina nin baixa os brazos como agoiran algúns.

Publicado en Nós diario: 05/03/2025

Un mar con historia

/en , , , , , , , , , , , /por

Con Historia das historias de Galicia (Xerais 2016), un exercicio de historia crítica, consistente en contrastar o pasado e presente, o que foi e o que se nos di que é e será o país noso no futuro inmediato, o catedrático Isidro Dubert abriu como editor un proxecto editorial que pretendía desvelar e reler algúns dos aspectos esquecidos, dubidosos ou inéditos da historia de Galicia: a importancia dos celtas na nosa cultura, a orixe do vello Reino de Galicia, a invención dos Séculos Escuros, o desembarco dos fomentadores cataláns, os fusilamentos dos Mártires de Carral ou o suposto atraso secular de Galicia… Título primeiro ao que, polo momento, con idéntico enfoque e carácter coral, seguiron A morte de Galicia (Xerais 2019), no que se pon en cuestión a suposta apocalipse demográfica galega en relación coa emigración e o envellecemento, e o recente Galicia, un mar con historia (Xerais 2024), no que se pretende amosar o protagonismo e a importancia que o mar tivo no curso da historia de Galicia. Terceira entrega na que fronte a ollada tópica do pasado, que presenta Galicia como un país manifestamente rural, onde a emigración foi apenas unha anomalía histórica inevitable, froito do seu atraso, Dubert e o seu equipo, presenta outra historia de Galicia, máis ampla, máis aberta, máis integradora na que «a terra e o mar se abrazan e non se explican cabalmente a unha sen o outro». Unha historia con fondura na cal o mar, as súas xentes e as actividades que desenvolvían «situaron a Galicia en Europa e no mundo, sen necesidade de depender dos camiños terrestres creados e tutelados pola igrexa ou das olladas submisas deitadas polas nosas elites ao que acontecía na corte de Madrid». Obra importante, inclúe traballos moi novidosos, caso do de Luís Alonso Álvarez sobre «Escravos e negreiros e o nacemento da banca na Galicia marítima» ou o de Luisa M. Muñoz Abeledo sobre «O traballo das mulleres na Galicia litoral contemporánea». Moi recomendable, como os dous libros anteriores.

Publicado en Nós diario: 21/08/2024

«Se queres…»

/en , , , , , , , , , , , , , /por

Pasado o día do Cómic (17 de marzo) e ás portas dos días internacionais da Poesía (21) e do Teatro (27), celebramos hoxe o día da Narración Oral, data mundial nacida en Suecia (1991) coa que, coincidindo co equinoccio de primavera, as narradoras orais festexan contando contos a súa profesión, arte e oficio. Organizada en Galicia polos festivais Atlántica e Sete Falares e polo Colectivo Narración Oral Galega, ao longo desta xornada de festa da oralidade desenvolveranse unha chea de funcións en todo o país en bibliotecas, teatros, colexios, centros culturais, residencias de maiores, hospitais ou cárceres coa intención de poñer de relevo o valor inmortal de contar un conto. Un día no que, como salienta Paula Carballeira, redactora do moi fermoso manifesto «Se queres…», estamos convocados todos a regalar boas historias e contalas de xeito que «pareza murmuran na orella xusto o que precisamos para sorrir, coller folgos e asentarnos no mundo e cambialo». Un día para contar a vida coa nosa voz, tamén coa ollada e xestos nosos, mais tamén coa disposición e a empatía de escoitar, abraiarse e sorprenderse cos nobelos dos relatos doutros afáns e pareceres, para celebrar esoutro tesouro da nosa lingua e continuar construíndo memoria e identidade. Lémbrao Michèle Petit no seu ensaio máis recente, Os libros e a beleza (Kalandraka 2024), en excelente tradución de Isabel Soto: «O utilitario nunca nos basta. Quizais sexamos ante todo animais poéticos, posto que os seres humanos levamos máis de 40.000 anos creando obras de arte, moito antes de inventarmos a moeda ou a agricultura». Iso celebramos hogano, o prodixio de contarmos e escoitarmos para dominar a estrañeza da vida e da morte, para procurar a verdade que aniña na cerna do relato. Sabíao o noso amigo Xabier DoCampo: «o acto de amor máis sublime que coñezo é contar unha historia». Velaí o que festexamos, o amor pola narración tradicional, o amor polo desexo da ficción, o amor polo desexo de contar historias.

Publicado en Nós diario: 20/03/2024

Villalta

/en , , , , , , , , , , , , , , , , , /por

Lembramos hoxe o vixésimo cabodano de Luísa Villalta, homenaxeada este 17 de maio. Tras anos de esquecemento editorial, apenas roto pola publicación de Papagaio (Laiovento 2006), en colaboración coa fotógrafa Maribel Longueira, e máis recentemente d’ As palabras ingrávidas (Centro Ramón Piñeiro 2020), textos escritos (un por día) en diálogo con outros da poesía universal, nos dous meses anteriores ao seu pasamento, nas marxes do Almanaque poético (2004) da editora portuguesa Assírio & Alvin, apareceron, por fin, nas librarías de noso a súa poesía reunida, Pensar é escuro (Galaxia 2023), así como varias achegas biográficas e escolmas da obra dunha autora que durante a súa traxectoria literaria (apenas dúas décadas) teimou na procura da verdade dende a concreción da palabra poética e dunha insurxente liberdade creadora. Publicacións, entre as que salientamos a escolma Así vou eu, formando parte (Chan da Pólvora 2024) de Eva Veiga e Pilar Pallarés, o ensaio e libro das amizades Abonda con vivir (Xerais 2024) de Montse Dopico, e o álbum para lectorado novo Alma de violino (Xerais 2023) de Beatriz Maceda, Eli Ríos e Laura Suárez, que dende lecturas plurais coinciden en retratala como unha poeta, dramaturga, narradora, ensaísta, articulista, música, violinista, filóloga, profesora, membro da directiva da AELG e activista… radicalmente comprometida con Galiza e coa súa lingua. Foi a poeta coruñesa, en palabras de Pilar Pallarés, «autora dunha poesía en que coexisten altura intelectual e carácter civil», «sabia no respecto dos contrarios». Foi muller feminista, nacionalista e de esquerdas nunha sociedade literaria de homes, en palabras do seu compañeiro no conservatorio da Coruña Xurxo Souto, «conectada coa forza da vida» e «capaz de romper a orde entre música e poesía». Deixou Luísa un legado literario, edificado con palabras de denuncia que non perderon actualidade ningunha, e que para a súa amiga Marga do Val están «enroladas no seu compromiso ético e político».

Publicado en Nós diario: 06/03/2024

Unha lingua é un mercado

/en , , , , , , , , /por

O anuncio dunha lei orgánica de plurilingüismo, compromiso de Sánchez cos partidos que apoiaron a súa investidura, lembroume Unha llengua és un mercat (1992), un ensaio de Jesús Royo que traducido ao galego por Ramón Martínez Seixo e Miguel Rubinos publicamos na Xerais dos noventa. O profesor rioxano de catalán defendía que a lingua é un elemento fundamental do proceso produtivo, afastándose así da retórica do catalanismo de considerala só como sinal de identidade. Un texto que abría unha xanela sobre o porvir das linguas peninsulares, orientando as estratexias de planificación lingüística tamén sobre o mercado da comunicación (textual e audiovisual), da publicidade, da etiquetaxe e, en xeral, da actividade comercial. Un texto no que xa daquela propoñía unha lei de linguas que enxergase un horizonte plurilingüe para o conxunto do estado e das súas institucións (incluído exército e xudicatura). Obxectivo estratéxico e de convivencia política que obrigaría a que as catro linguas oficiais fosen ensinadas en todos os centros de Secundaria de todas as comunidades do estado, de xeito que a vinte anos vista calquera persoa culta debería ter competencia suficiente para ler en tres idiomas románicos, galego-portugués, catalán e castelán. Unha medida educativa que, á parte do desenvolvemento da competencia plurilingüe, «facilitaría a aprendizaxe dun valor que é distributivo, aplicable de maneira igual a cada unha das linguas peninsulares». E o que sería aínda máis relevante, facilitaría o consumo en toda a Península de produtos culturais na súa lingua orixinal. Unha proposta que tres décadas despois continúa sendo tan atractiva como politicamente disruptiva, cando o catalán (e sobre todo) o galego perderon neste tempo unha cantidade apreciable de falantes primeiros. Proxectar a presenza do catalán, do galego e do éuscaro nun mercado que non se acaba nas comunidades peninsulares, chegando a América e aos países lusofonía, é unha oportunidade que paga a pena non desbotar.

Publicado en Nós diario: 03/01/2024