O Profesor

/en , , , , /por

Na miña vida como editor en lingua galega tiven a fortuna de publicarlle catorce libros ao profesor don Xesús Alonso Montero, ao tempo de acompañalo durante vinte e cinco anos presentando polos camiños de Galicia enteira os seus libros e moitos outros que lle confiaban, na súa calidade de grande orador. Cando choramos o seu pasamento, non poderei reiterarlle a miña gratitude por todo e tanto que aprendín ao seu carón en horas de conversa e afáns editoriais compartidos. Como a miña admiración pola coherencia da súa convicción republicana de que a patria é o territorio onde un tivo esperanzas e por manter contra vento e marea o seu compromiso político e cívico coa Galicia mártir, represaliada, humilde e perseguida, que levaba preto do corazón prendido naquel triángulo vermello invertido, símbolo de resistencia antifascista, ou protexido pola súa inseparable bufanda encarnada. Vigués de nacencia (1928), na rúa Urzaiz, criado na taberna dos seus pais Benito e Angelina, foi viticultor das palabras galegas, mamadas dende 1938 na parroquia materna de Ventosela, no Ribeiro, da man do seu tío Clodomiro Montero. Compromiso esperanzoso coa causa da lingua galega e do seu futuro que mantivo até seu o derradeiro salaio.

Non poderiamos entender a historia de Galicia e da lingua e literatura galega do noso tempo sen a achega esencial de Alonso, tanto pola súa bibliografía monumental como investigador literario, estudoso, editor e publicista sobre os máis diversos eidos das artes e das humanidades, como polo seu compromiso inquebrantable coa causa da igualdade e da xustiza, a principal da humanidade, e contra calquera tipo de tiranía, empregando como lle gustaba dicir «as únicas armas da luz da palabra e da fouce da razón». Como profesor, palabra que no seu caso constitúe metonimia da súa identidade, posuía un afán didáctico natural, tanto na dicción, no xesto como na ollada, que impregnou todo o seu maxisterio dentro e fóra das aulas , fose como formador de bachareis na súa década longa lucense, fose máis tarde no Colexio Universitario de Vigo e logo na Universidade de Santiago de Compostela, da que foi catedrático emérito.

Como un dos seus editores, non podo negar a miña admiración polo traballo literario rigoroso até a extenuación de Xesús, que presentaba cada orixinal manuscrito en bolígrafo BIC coa caligrafía ampla e ligada propia dos mestres. Antes, Xesús consultaba múltiples fontes para que lle achegasen novos detalles (aparentemente eruditos), mais que sabía lle permitían desvelar a memoria (oculta) antifascista de Galicia, ámbito onde realizou unha achega excepcional, recollida en libros de referencia internacional. Velaí Cartas de republicanos galegos condenados a morte (1936-1948) (Xerais 2009) ou Intelectuais marxistas e militantes comunistas en Galicia (1920-2006) (Xerais 200/), un libro moi vencellado a súa militancia no Partido Comunista durante sesenta e cinco anos. Como moi valiosas son as súas biografías intelectuais, entre as que destacan as de Luís Seoane, As palabras no exilio (1994, 2002) (Xerais 1994), e a do filólogo Aníbal Otero (Xerais 2011) con motivo do seu centenario, merecedora do premio Lousada Diéguez ou o libro sobre a viaxe de Castelao á Unión Soviética en 1938 (Xerais 2012).

Tampouco podo agochar a miña admiración pola dimensión de don Xesús como brillantísimo orador de verbo rítmico e preciso, de erudición asombrosa, froito dunha curiosidade desbordada. Orador que sabía dosificar o discurso a lume lento, introducindo pausas para a reflexión política ou literaria, co gume ben afiado da ironía e do escarnio cando o argumento do seu relato o facía preciso. Un orador que conquistaba decontado á audiencia, na xeira de Otero Pedrayo, co que compartiu foros e formas, como testemuñan as fotografías do inesquecible xantar do Hotel Roma de Ourense en 1966 no que a cultura (a esquerda) galega despedía ao poeta Celso Emilio Ferreiro e iniciaba o combate cívico contra o encoro de Fenosa en Castrelo de Miño, asolagando tamén as súas terras nativas.

Admirei a don Xesús pola súa conversa amenísima e sempre documentada, compartindo chocolate e bolo de leite, sobre outras cuestións que poden parecer quizais máis triviais, mais non menos relevantes, para o futuro das artes e da cultura. Sabiamos da importancia das goleadas do seu admiradísimo Lionel Messi ou comentabamos as xogadas memorables de Xavi. Outrosí sucedía cando lembrabamos as aliñacións históricas do noso Celta do corazón, ámbito do que Xesús foi un grande experto, como gustaba de frecuentar as bancadas da catedral do Fragoso como seareiro celtista. Este maxisterio oral do profesor, constitúe un macrotexto de dimensións extraordinarias, que conservaremos na memoria e no corazón as persoas que tivemos a fortuna de telo escoitado. A nosa maior gratitude para el e con todos os abrazos para a súa filla Sara e o resto da familia. Grazas, todas, Profesor!

Publicado en Faro de Vigo 13/02/2026

O faro cultural de Vigo

/en , , , , /por

Tras vinte e catro anos e mil semanas de «Faro da Cultura» (FC), unha proeza do profesor e escritor Xosé Ramón Pena Sánchez e do cadro dos seus colaboradores, Faro de Vigo (FV) afonda na súa tradición secular de converter as súas páxinas nun espazo de privilexio para a lectura literaria en lingua galega. Celebración milenaria, que ten o precedente naquelas catro páxinas do pioneiro «Faro das Letras» (FL), tamén coordinado por Xosé Ramón Pena, publicado entre abril de 1993 e setembro de 1996, que continuaba, a súa vez, a aqueloutra «Galicia literaria», suplemento de Diario 16 de Galicia, publicado entre 1989 e 1991, dirixido polo profesor e escritor Manuel Forcadela e o propio Xosé Ramón Pena.

Tres cabeceiras que puxeron os alicerces para que a literatura galega contase coa visibilidade e mediación da crítica literaria xornalística da que carecía. Suplementos dirixidos por Pena, que con intelixencia formou un grupo de colaboradores, a maior parte profesores vigueses, en certa maneira tamén un grupo xeracional, capaces de ir fixando un modelo de crítica das novidades editoriais en galego, non só literarias, que informase e valorase o seu contido. Modelo de crítica editorial de GL e FL que o FC estendeu ás novidades cinematográficas, musicais, das artes escénicas e visuais, que da súa man contaron cunha visibilidade inédita nun xornal de referencia como Faro de Vigo.

Sei, como editor en lingua galega, que é difícil ofrecer un modelo de crítica cultural xornalística de calidade. Reto que asumiu Xosé Ramón Pena cando solicita aos seus colaboradores unha crítica que analizase, avaliase e interpretase as obras culturais –sexan libros, concertos, funcións ou exposicións– coa intención de informar e orientar aos diversos públicos de forma fundada, sen menoscabo de gabalas ou censuralas en todo ou en parte de forma equilibrada e razoada. Crítica que no caso de culturas minorizadas, como é o caso noso, contribúe a fortalecer as industrias culturais e os sectores creativos, ampliando a sociedade lectora, fidelizando aos públicos do cinema, das artes escénicas e dos diversos xéneros musicais, incitando a curiosidade de visitantes a exposicións e museos, concienciando á cidadanía na protección do patrimonio ou mesmo nas manifestacións hibridadas da cultura dixital.

Apostar, en definitiva, pola recomendación xornalística, se podemos chamala así, que sabemos non vive os seus mellores momentos, xa que como noutros xéneros xornalísticos, está ameazada polas redes sociais, sobre todo polo que atinxe a súa autoridade, equiparada a de calquera creador de contido ou influencer, sexa booktubeiro ou instagrameiro, que non precisan utilizar os criterios de obxectividade e independencia da crítica xornalística e académica, en boa medida máis pendentes do interese dos departamentos de marketing das diversas industrias culturais. Modelo de crítica xornalística, asumido por FC, exercida por colaboradores independentes, que non incorren en conflitos de intereses, hoxe criterios imprescindible para evitar a derrota definitiva da cultura.

Estas oito mil páxinas de FC durante máis de dúas décadas constitúen a crónica do que foi a produción cultural galega neste período, dende o entusiasmo da primeira do século, ao que non foron alleas nin a resposta creativa dos sectores culturais da crise do Prestige nin as políticas culturais públicas, como o impacto que tivo o decreto de Plurilingüismo, sobre todo no sector editorial, e a crise da débeda, coincidentes ambas as dúas, cos gobernos de Núñez Feijoo, nos que diminuíu o volume da produción cultural e artística. Repasar hoxe o milleiro de entregas de FC –admirable pola súa continuidade, antigüidade e carácter monolingüe, publicación única na prensa galega– permite construír un índice das mudanzas valorativas como das tendencias da cultura galega de inicio de século.

Eis a irrupción das narradoras galegas, que coincide coa aparición do propio suplemento. Eis a obtención dos premios nacionais outorgados polo Ministerio de Cultura a 31 creadores e creadoras e a editorial Kalandraka, como mellor labor editorial cultural, premiados en todas as disciplinas literarias, mais tamén en xornalismo cultural, moda, arquitectura, fotografía ou artes plásticas, que recoñecen a Galicia como potencia cultural, a pesar das cativas axudas públicas destinadas á creación e promoción. Páxinas nas que identificamos a diversificación da industria cultural, atomizada en editoras independentes, pequenas compañías teatrais, cun peso cada vez maior do sector audiovisual e das redes sociais na mediación cultural, que cuestionan o papel do enfoque crítico do propio FC.

Especial atención tivo en FC o seguimento da cultura viguesa, tanto da programación de exposicións, concertos, funcións teatrais e estreas do novo cinema galego como do «Vigo noir», acuñado polo profesor e escritor Xaquín Núñez Sabarís, fenómeno da novela negra localizada en Vigo, como do máis amplo do «Vigo literario», visible no Mapa Literario de Vigo, elaborado pola Biblioteca Pública Municipal Xosé Neira Vilas. Fenómenos que avalan a posibilidade de solicitar a inclusión de Vigo dentro da rede de cidades da literatura da UNESCO, o que contribuiría á proxección de todo o sector cultural vigués. Candidatura que atoparía nas páxinas deste faro cultural de Vigo os seus mellores argumentos para a súa defensa.

Parabéns a Xosé Ramón Pena, hoxe asesor literario de FC, por facer posible durante un milleiro de xoves, nos que ventou e choveu, un proxecto estratéxico para a cultura en lingua galega. Beizóns que merece a empresa e dirección de Faro de Vigo por continuar coa súa aposta pola crítica cultural de calidade.

Publicado en «Faro da Cultura» 1000 Faro de Vigo: 13/02/2026

A represión franquista en Vigo

/en , , , , , , /por

No artigo da semana en Faro de Vigo presento o ciclo de memoria democrática do Ateneo Atlántico no que interveño esta tarde nun panel sobre a represión sobre as familias Fraiz e Bilbatúa:

O Ateneo Atlántico iniciou un Ciclo de Memoria Democrática, no que se homenaxearán as vítimas da Guerra Civil e da ditadura na provincia de Pontevedra, coa intención de que non sexan esquecidas e se lles recoñeza a súa dignidade. Seis actos, un por mes, de xaneiro a xuño, que se celebrarán en diferentes espazos cívicos da cidade (Marco, AA.VV. Praza da Miñoca, Once, IES Politécnico e IES O Castro) e contan co apoio do Ministerio de Política Territorial e Memoria Democrática. Ciclo no que se presentarán testemuños da represión franquista sobre varias familias viguesas mártires e a  represión e o papel dos campos de concentración da illa de San Simón e de Camposancos, ademais das testemuñas de militantes perseguidas pola ditadura (1950-1975).

O programa contempla a participación do ilustrador Kiko da Silva, que presentará o libro de banda deseñada Regreso á illa de San Simón, ademais de contar con recoñecidos profesionais da investigación histórica, Conchi López Sánchez, Montse Fajardo, Cristina Caramés, X.M. Domínguez Freitas e Francisco Etxebarría Gabilondo, que reflexionarán sobre o papel da investigación na Memoria Democrática e o dereito á memoria, dignidade e a reparación das vítimas.

Os organizadores confesan que con este ciclo pretenden combater a desinformación e falsidades dos mitos creados polos que hoxe pretenden branquear o franquismo entre a mocidade como un réxime aceptable e negan que a Guerra Civil fose un golpe de estado de Franco contra un goberno lexítimo. Revisionismo auspiciado pola extrema dereita que oculta, como se pode ler na biografía Franco (Editorial Crítica 2025) de Julián Casanova Ruiz, que 200.000 persoas morreron en combate e operacións militares, 100.000 persoas vítimas da represión dos militares sublevados, das que 50.000 foron executadas entre 1935 e 1946; 55.000 vítimas pola violencia exercida na zona republicana; ao que se debe engadir a sobre mortalidade por doenzas e por fame que eleva a 350.000 as vítimas da Guerra Civil e posterior ditadura de catro décadas.

Datos que cómpre detallar por territorios para comprender as características da represión. En Galicia, o proxecto de investigación da Universidade de Santiago Nomes e voces fixa en 1.466 as persoas executadas por causas sumariais e 3.233 as mortes extraxudiciais, o que suporía 4.699 vítimas. No caso de Vigo e bisbarra, os datos achegados por Xoán Carlos Abad Gallego, historiador fundador do Instituto de Estudios Vigueses, autor de libros extraordinarios como Cen personaxes entorno a unha guerra. A República e a Guerra Civil na comarca de Vigo a través dos seus protagonistas (IEV 2008) , fixa en 149 as persoas fusiladas tras causas sumariais; sobre 500 as asasinadas extraxudicialmente, en sacas e paseos; máis de duascentas as obrigadas a fuxir ou agocharse nos montes da comarca, ás que habería que engadir as nunca contadas que colleron os camiños do exilio.

O ciclo do Ateneo examina no acto hoxe no auditorio da Miñoca a represión en Vigo e bisbarra, iniciada dende a lectura do bando de guerra na Porta do Sol o 20 de xullo de 1936. Represión que en Vigo foi violenta e sistemática, asañándose dende o inicio con algunhas familias da Fronte Popular, como os Bilbatúa, Moreda, Araújo ou Fraiz, coa vontade de ser exemplar e amedrentadora para toda a poboación. Concretouse na utilización de dous procedementos tan implacables como sanguentos: o xudicial das «causas sumariais» e o extraxudicial dos «paseos ou sacas». O primeiro, organizado por xulgados militares, catro no caso de Vigo, todos con sede no edificio do cárcere e Pazo de Xustiza. Causas que foron pantomimas xudiciais, procesos abreviados nun único acto xurídico, onde a instrución e a achega de probas, a defensa dos acusados e a condena levaban pouco tempo. En menos de dúas horas o reo entraba na sala para ser xulgado e saía condenado a morte polos delitos de «rebelión militar», «auxilio á rebelión militar», «sedición» ou «traizón» O segundo, «os paseos» das «brigadas do amencer» ou «sacas» liquidaban a presos escollidos entre os que agardaban pola investigación das súas posibles responsabilidades, mais que serían sacados de noite do cárcere da rúa do Príncipe, do Frontón de María Berdiales, das cortes do cuartel da Garda Civil da rúa Magallanes ou das súas propias casas por un grupo armado composto decote por gardas civís e falanxistas. Os cadáveres das vítimas aparecían ao día seguinte nas gabias ou nas praias, xeralmente cun tiro na barriga, que era marca simbólica dos falanxistas. Episodios de terror branco ao que se engadía o castigo da feroz represión económica, que arruinaba as familias das vítimas, e as penalidades sufridas polos fuxidos, os que se botaban ao monte ou se ocultaban, os entobados, temerosos de ser detidos polos falanxistas.

Noite de dioivo

/en , , , , , , , /por

Nunca esquecerei aqueles partidos heroicos do Celta da miña infancia co Lagares case desbordado, a piques de facer desaparecer o terreo de xogo, convertido nunha lameira, tamén se pode dicir barral, bulleiro ou lamazal, que son palabras nosas bonitas para referirse a un terreo que acumula auga e no que se forma lama. Hai unha foto de Magar espectacular na que Balaídos parece unha enorme piscina onde os xogadores se enfouzaban de lama de pés á cabeza. Meu pai dicíanos que se chovía moito e o terreo quedaba brando, o Celta tiña vantaxe porque estaba máis afeito a xogar no barro que os equipos visitantes. Claro estaba que sempre que non fora o Coruña ou un vasco, como o Indautxu ou Barakaldo, ou un asturiano, como o Langreo, onde tamén chovía a deus dar. Dende entón, acuñei o prexuízo de que a aparición da choiva constituía para o Celta unha vantaxe competitiva, xa que sobre o bulleiro os nosos, sobre todo se eran promesas da canteira, tiñan máis habilidade para desenvolverse. Aquela lameira desapareceu de Balaídos e dioive ou orballe o terreo de xogo é unha alfombra espectacular, resistente a alertas e galernas de vento e choiva.

Na noite do venres entrei no estadio confiado, xa que non fallara a predición meteorolóxica e, como escribira o poeta Manuel Antonio pola tarde «aferraran en Vigo unha vela de chuvascos». Nada podía saír mal con tanta choiva a prol dos celestes. Certo que o Osasuna sería un rival difícil e incómodo, pero asequible, a quen xa gañaramos a comezos de outubro no Sadar por 2-3, a primeira vitoria da liga, con dous goles de Jutglá (os que leva dende entón o dianteiro catalán) e o da vitoria de Pablo Durán, cando faltaban tres minutos. Todo aventuraba que podiamos dar un chimpo gozoso á quinta praza, superar ao Espanyol e case liquidar a permanencia con quince partidos por diante. A pesar destas circunstancias favorables, ás que se engadiu un dioivo e unha ventolada que case non cesou nas dúas horas de encontro, o Celta de Giráldez fracasou, perdeu 1-2. Pregunteime se non sería esta derrota un episodio do molesto mal de altura, que o inmobiliza cando ten unha oportunidade de acceder a posicións de privilexio? Doenza que xa padecera Giráldez a pasada tempada e da que saíu tras un baixón de resultados, que agardamos non se repita nesta.

Claudio sorprende cada vez menos coas súas rotacións. En liga conserva unha estrutura fixa da metade do cadro e varía a outra, xogando cos trocos a partir da hora de partido. Son intocables o porteiro, os tres centrais (Rodríguez, Starfelt, Alonso), os dous medios (Moriba e Román) e o dianteiro (Iglesias), mentres rota aos catro acompañantes nas dúas bandas, en función das necesidades. Un once de gala ao que se incorporou Fer López, chamado a quedar na estrutura fixa, o mellor dos trinta e dous participantes baixo o dioivo, un xogador capaz de mellorar cada xogada na que participa, asistir, rematar e pelexar, que nos meses pasados en Inglaterra adquiriu xerarquía, confianza e músculo. Un once que fixo unha boa primeira hora, na que puideron marcar Javi Rodríguez aos cinco minutos cun xute dentro da área e en dúas ocasións Hugo Álvarez, que volvía ao equipo para esquecer a marcha de Bryan Zaragoza, polo que, por certo, ninguén piou. As intervencións do porteiro salvaron aos visitantes de tres goles feitos. No 35’ marcou Budimir. O experimentado dianteiro croata foi capaz de adiantarse a Starfelt e aproveitar un centro lateral de Raúl Moro. O Osasuna fíxose entón co control do partido e puido meter un segundo aproveitando a velocidade de Víctor Muñoz. O partido reviróuselles aos de Giráldez.

Iniciada a segunda parte, Borja Iglesias, até entón impreciso, igualou de penalti, despois de agardar case catro minutos o chequeo do VAR, mentres os xogadores quedaban fríos baixo o dioivo. Claudio mudou as bandas pasada a hora. Williot afiou o xogo con dúas entradas en caneo, finalizadas con xute raso que foron interceptadas in extremis por Herrera, o excelente gardameta «rojillo». Mais como sucedera na primeira, foron os navarros os que aproveitaron outra xogada illada, un balón cruzado na área local que nin Marcos Alonso nin Radu foron capaces de atallar, o que aproveitou Raúl García no 79’ para marcar o segundo tanto, que sería o da vitoria. A entrada de Aspas, El Abdellaoui e Jutglá non abondaron para empatar, mesmo contando cun engadido de oito minutos, no que os de Giráldez careceron da enerxía doutras remontadas. E tampouco tiveron da man a deusa Fortuna, que ben puido botarlle un cabo a Starfelt cando a súa cabezada non atopou marco no derradeiro minuto. Non foi a do dioivo noite propicia para os célticos. A derrota foi aceptada con silencio e un chisco de decepción pola bancada, consciente de que aparecera a temible síndrome do mal de altura. Un paso atrás, que agardamos preceda a outro adiante, espreguizando a esperanza de continuar unha excelente tempada.

Publicado en Faro de Vigo: 08/02/2026

Vigo cidade da literatura

/en , , , , , , , , , /por

Dedico o artigo da semana en Faro de Vigo a propoñer a candidatura de Vigo como cidade da literatura da Unesco:

A declaración como Patrimonio da Humanidade foi a estratexia que seguiron quince cidades españolas, entre elas Santiago de Compostela, para conservar o patrimonio monumental dos seus cascos históricos. Tamén a UNESCO desenvolveu unha rede de cidades creativas, hoxe máis de 250, coa intención de promocionar o desenvolvemento local dende o eido da creación e da diversidade das artes. Nesta rede naceu o programa «Cidade da literatura da UNESCO», dedicado as cidades que ofrecen un espazo de intercambio literario e de creación cara o mundo dos seus autores e autoras. Distinción que recoñece a excelencia literaria e apoia os proxectos editoriais que contribúan a acadar públicos lectores máis amplos e diversos posibles, tanto a nivel local como internacional. Iniciada en Edimburgo, primeira cidade da literatura 2004, recoñecía a ampla nómina de autorías da capital escocesa, mais tamén os seus cafés literarios, o seu Festival Internacional do Libro, o maior do mundo, e a súa rede de bibliotecas e librarías. Seguiron á cidade de Robert Louis Stevenson, entre outras, Granada (2014), Barcelona e Óbidos en 2015, Rio de Janeiro (2023) e Lund e Aberystwyth o pasado 2025.

Para outorgar o nome «Cidade da literatura», a UNESCO valora o cumprimento dunha serie de requisitos. Primeiro, contar cun catálogo de autorías e títulos enraizados ou localizados na cidade. Segundo, tratarse dunha cidade do libro e da lectura, entendendo como tal a que mantén unha actividade editorial destacada, tanto en calidade, cantidade como diversidade de oferta. Terceiro, desenvolver unha actividade literaria relevante para a vida cultural da cidade, por medio de clubs de lectura, presentacións ou lecturas de novidades formando parte da axenda local. Cuarto, dispoñer dunha rede de bibliotecas, librarías e centros culturais, públicas e privadas, onde se faga visible decote a literatura local e foránea. Quinto, organizar festivais literarios, feiras do libro, residencias literarias e outros acontecementos coa presenza de autorías destinados a promover a literatura propia e a traducida. Por último, a UNESCO valora a implicación dos medios de comunicación locais, impresos e dixitais, na promoción da lectura e na consolidación dun mercado para produtos literarios dirixidos a públicos diversos, dende o infantil e xuvenil ao do lectorado adulto.

Lendo estes requisitos é inevitable preguntarse que posibilidades tería Vigo de ser declarada «cidade da literatura UNESCO» e integrarse na selecta rede mundial de cidades creativas no eido do libro e da lectura, hoxe con cincuenta e tres membros. Nunha lectura devagar de cada un deles, non parece disparatado que Vigo preparase a súa candidatura. Primeiro, o carácter literario forma parte do ADN de Vigo, creado polo poeta Martín Codax, iniciando así un mapa literario cuxa versión máis actualizada identifica 153 autores e autoras, 285 títulos narrativos e máis de 3.300 referencias. Segundo, chamado pola crítica académica «Vigo noir» e «Vigo literario», este fenómeno casa cunha actividade editorial desenvolvida dende hai dous centos anos, indiscutible capital do libro en galego, dende hai setenta e cinco, ademais de oitava cidade española por número de títulos editados e libros impresos. Terceiro, Vigo conta co Hematofesti, festival de literatura infantil e humor e cos premios Carlos Oroza de poesía e co anunciado Ángeles Terrazo de novela, ademais dunha oferta de librarías culturais, con máis de catro décadas de experiencia, como Librouro e Cartabón, distinguidas pola Federación de Editoras de España pola súa actividade de promoción literaria. Cuarto, os medios vigueses dedican atención continuada ao feito literario, con especial relevancia Faro de Vigo, xornal decano que dende hai máis de dúas décadas publica en galego o suplemento Faro da Cultura.

Certo é que Vigo posúe o hándicap da precariedade da súa oferta bibliotecaria, por carecer dunha biblioteca do estado, como pola errática política municipal que, tras a apertura da Biblioteca Xosé Neira Vilas, optou por instalar salas de estudo en Navia, Beiramar e Teis, identificándoas como bibliotecas públicas, aínda que non o son. Se crease unha rede de bibliotecas municipais, como centros de fomento da lectura e da actividade literaria, e integrase nela as bibliotecas especializadas da Fundación Penzol, do Instituto de Estudios Vigueses, da Universidade de Vigo e do Arquivo do Porto de Vigo, esta candidatura viguesa tería moitas posibilidades de saír adiante. Sería posible facer coincidir en 2030 esta designación da UNESCO coa apertura prevista da biblioteca pública do estado? O sector privado do libro debería colaborar co concello na preparación desta candidatura que proxectaría o Vigo literario no mundo.

A mala saúde de ferro da edición en lingua galega

/en , , , , , , , , /por

Xa non é novidade que a cota de mercado do libro en galego acadase en 2024 un novo teito negativo, o 7,00 %. Hai máis de trinta anos, era do 9,30 %, sobre unhas vendas de 12 millóns de euros a prezos de capa. Cifras que en 2007 medraron até o 13,33 %, con vendas de 22 millóns, coincidindo co goberno de coalición de PSdeG-PSOE e BNG e a aprobación da Lei do libro e da lectura, apoiada por toda a cámara. A cota baixou a 11,36 % en 2021 coa pandemia e o impacto brutal do decreto de plurilingüismo de Núñez Feijoo, iniciando o retroceso actual. No entanto, se revisamos a serie anual, a media desta cota foi do 12,00 %, na que se inclúe todos os tipos de edición e canles de comercialización. Tras a pandemia, a Asociación Galega de Editoras, desagregou a cifra, excluíndo os libros de texto e as canles de venda directa, até fixar no 8,00 as vendas de libro galego nas librarías, 6,13 millóns de euros, porcentaxe que comparaba coa do libro en éuscaro, 17,00 % e catalán, 24,00 % en cadansúa comunidade. Cota galega que volveu reducirse en 2024 até o 7,00 %, último Informe do Comercio Interior do Libro dispoñible, no que as vendas foron de 13,4 millóns, un decrecemento do 20,00 % con respecto aos tres anos anteriores. O que contrasta co crecemento do sector no estado que volveu superar a cifra de facturación dos tres mil millóns.

Xaora, a cifra de vendas e a cota de mercado non son os únicos indicadores fiables no estado da nosa edición. Particular interese ten coñecer a distribución desas vendas polos tipos e xéneros editoriais. Antes da pandemia, os libros de texto lideraban a edición en galego, o 49,60 % da facturación en 2007, o que mudará a partir de 2021, cando a literatura infantil e xuvenil supuxo o 35,20 % das vendas, o que se incrementou en 2024 até o 39,10%. Cifras que en todo caso amosan a continuidade da primacía das «vendas educativas» (libro de texto + libro infantil e xuvenil): 46,70 % (2003), 67,80 % (2007), 71,80 % (2011), 68,00 % (2021) é 72,00 % (2024), a cifra máis elevada nas tres últimas décadas. A diferenza, as vendas do libro literario, cunha participación que veu flutuando entre o 13,00 % e o 15,00 %, reducíronse en 2024 até 11,80 %, apenas un millón seiscentos mil euros, dos que un millón corresponde a narrativa, un dos peores resultados do que vai de século. Retrato actual do libro galego actual que resumimos en tres cifras: 40,00 % edición escolar, 30,00 % libro literario (do que o 20 % é narrativa), 30,00 % libro de non ficción. Cifras que expresan o esforzo das editoras galegas de continuar publicando unha oferta diversa, que non corresponde coas súas vendas previsibles. Outro tanto sucede coa tirada media, reducida na última década á metade, facilitada polas posibilidades da impresión dixital actual con tiradas de novidades entre 150 e 300 exemplares, e posibilidades de reimpresión case a demanda. Procedemento que permite manter vivo en librarías un catálogo de 10.267 referencias, das que a edición escolar supón o 47,00 % dos títulos e a literaria o 16,60 %.

Non entenderiamos tampouco, o estado actual da edición, sen ter en conta que a obra traducida publicada supón o 15,00 %, sendo o número de traballos de tradución de 250 por ano. Nin tampouco que á hora de analizar a edición en galego apenas o 60,00 % está publicada por editoras galegas, 1.095 títulos en 2024, dun total de 1.924, o que só se entende pola importancia que está collendo o libro publicado en galego por editoras de Madrid e Barcelona, 829 títulos. Fenómeno sen parangón nas editoras galegas, cuxa publicación en castelán é de apenas o 6,00 %. Sen menoscabo de que as vendas do sector continúan privilexiando a canle da libraría, o 55,40%, a pesar do incremento no último ano de case o 10,00 % das de Amazón e que ofrece unha oferta anual de libro dixital do 20,00 %, que fixo un catálogo de dúas mil referencias, a maior parte accesibles dende o programa «Galicia le».

Retrato do estado actual da edición en galego no que para entender o debate sobre a profesionalización das autoras e autores é preciso coñecer que os pagamentos por dereitos de autoría representan un millón e medio de euros, realizados polas editoras agremiadas á AGE, máis de corenta, con douscentos empregos nos cadros de persoal e outros tantos de colaboradoras, tras unha década horribilis de perdas continuadas.

Publicado en Nós diario: 31/01/2026

Irmandade ártica

/en , , , , , /por

Dedico o artigo da semana en Faro de Vigo ás irmandades da cidade de Vigo, en especial coa de Nasraq, localidade de Groenlandia:

As irmandades entre cidades naceron tras a Guerra Mundial, cando Eisenhower creou o movemento de Cidades Irmandadas e en Europa se pretendían crear lazos de amizade e coñecemento entre cidades que tiñan características semellantes ou metas comúns. Irmandades que tiñan o seu precedente na establecida en 1931 entre Toledo e a súa homónima do estado de Ohio, a primeira documentada no mundo. Habería que agardar á Reforma Política e a constitución das corporacións democráticas para que esta forma de cooperación se estendese a máis de trescentos concellos de toda España.

Vigo non quedou fóra deste movemento internacionalista, expresión simbólica de paz e fraternidade entre os pobos. Coa alcaldía de Manuel Soto, que gobernaba Vigo como cidade estado, irmandouse con Lorient (1983), cidade portuaria bretoa, que organizaba coma Vigo un gran festival de música celta. No mesmo ano fíxoo con Narsaq, porto pesqueiro de Groenlandia. En 1986 con Porto, cooperación reforzada coa cidade portuense en 1992 coa posta en marcha do Eixo Atlántico do Noroeste Peninsular. Coa alcaldía de Carlos G. Príncipe, Vigo irmandouse con Buenos Aires (1992) e Caracas, grandes urbes acolledoras de comunidades galegas, saídas do porto transatlántico vigués. Por último, coa alcaldía de Abel Caballero Vigo irmandouse en 2010 con As Palmas de Gran Canaria, en 2014 coas mexicanas de Celaya e Durango e en 2016 coa chinesa de Qingdao, cidade de máis de dez millóns de habitantes, colonia alemá no dezanove, famosa en todo o mundo pola súa cervexa Tsingtao (1903).

Destas nove irmandades de Vigo, a de Narsaq, localidade de 1.200 habitantes do concello de Kujalleq, no sur de Groenlandia, é a máis insólita, anticipándose ao interese actual pola illa máis grande do planeta. Con raíces na cultura viquinga, o chamado «pao de Narsaq» é a primeira inscrición rúnica descuberta en Groenlandia, comparte con Vigo o seu carácter de porto atlántico de augas profundas e nodo estratéxico para as comunicacións radiofónicas HF/DE, ademais de ter unha fábrica de Royal Greenland, histórica industria de procesado de peixe. Irmandade xestada naquel Vigo convulso dos oitenta, sumido na crise dos caladoiros e da reconversión industrial. O alcalde Soto cría que coa diplomacia da casa do concello, se podía axudar a atopar novas pescarías para a frota viguesa. Entre as posibilidades estudadas, reparouse nas de Groenlandia, illa ártica de administración dinamarquesa, cuxas pescarías quedaban fóra das limitacións da entón Comunidade Económica Europea (CCE), da que España aínda non formaba parte.

Dende a alcaldía organizouse unha viaxe até o porto groenlandés, con saída o 28 de febreiro de 1983. Soto convidou a que o acompañasen un membro de cada grupo municipal (Riera por UCD, Núñez polo PCG, García por EG), un representante da Cooperativa de Armadores (López Veiga) e da Cámara de Comercio (Casuso) e dous xornalistas veteranos, Segundo Mariño e Francisco Armesto, que coas súas crónicas enxeñosas fixeron mítica aquela viaxe en jet privado, da que se dicía custou 4,5 millóns de pesetas, con escalas en Islandia e pernocta incluída en base militar estadounidense. A viaxe foi devolta un ano despois, cando o 8 de abril de 1984, Agnette Nielsen, a alcaldesa de Narsaq, visitou Vigo acompañada de tres membros da súa corporación. Foi a vez primeira que en Vigo se falou publicamente inuit, lingua propia dos visitantes, á que foron traducidas todas as intervencións pronunciadas no xantar de honra que se lles ofreceu no Pazo de Castrelos. Certo é que esa irmandade ártica non abriu os caladoiros que precisaba a frota viguesa, mais anticipou o interese  por un territorio estratéxico, entre océanos, epicentro dos intereses estadounidenses actuais, xeado nas súa maior parte, ligado a Europa dende hai un milenio, até 1814 a Noruega e dende entón a Dinamarca.

Na tarefa de proxección internacional de Vigo, podería recuperarse a política de irmandades, reactivando as máis consolidadas, como a de Porto, e abrindo outras con cidades coas que existan afinidades culturais e económicas. Este é o caso de Nantes, cidade bretoa portuaria, con industria naval, berce de Jules Verne, cidade verniana por excelencia coa que non sería difícil compartir proxectos como o das «Machines de l´ile». Como tamén serían acaídas irmandades con cidades europeas con presenza de comunidade galega, algunha das suízas de fala alemá, como Basilea, Zug ou Zurich. E se quixeramos abrir o gran angular cara o continente americano, as candidaturas de Newark, Niteroi ou Salvador da Baía poderían ser consideradas. En todo caso, o concello de Vigo, sabendo que Groenlandia está hoxe ameazada, podería expresar a súa fraternidade e apoio a poboación inuit de Nasraq, a súa esquecida irmandade ártica.

Resiliencia celtista

/en , , , , , , /por

Na pandemia fíxose moi popular o uso da palabra «resiliencia» para expresar a capacidade para afrontar situacións difíciles e imprevistas, como a provocada naquel momento pola Covid_19 e o confinamento obrigado durante semanas. Un termo nacido no ámbito científico técnico, como a capacidade de resistencia ao choque que presenta un material, do que se apropiou a psicoloxía para expresar a capacidade dos seres humanos para adaptarse de forma positiva a situacións diversas. Palabra que os pedagogos incorporamos á educación emocional para expresar a capacidade do alumnado para afrontar as adversidades e saír reforzado delas. Unha capacidade que precisa da adquisición das habilidades e competencias facilitadoras desa adaptabilidade: confianza nas propias forzas; carácter para asumir valores propios; control sobre as propias decisións e escollas; conexión emocional positiva das interaccións, entre outras. Sexa na física, na psicoloxía ou na educación emocional, coma no deporte, a resiliencia empodera as persoas e os colectivos que a asumen como estratexia para afrontar os seus retos con mentalidade positiva, adaptabilidade, creatividade, resistencia e empatía.

Proemio anterior, que axuda a entender o sucedido na noitiña do xoves en Balaídos. Entre a galerna e a ventada, o Celta de Claudio Giráldez impartiu diante de vinte mil persoas unha masterclass do que é a resiliencia dun grupo, obrigado a enfrontarse a unha situación inesperada, a asumila con espírito positivo e a saír reforzado dela. Certo que o inesperado, foi tanto a expulsión de Hugo Sotelo no minuto 28, que deixou ao Celta en inferioridade durante máis dunha hora, como o gol que marcou aos trinta segundos de xogo; un erro tremendo de Alexsandro, central brasileiro do Lille, que na súa primeira intervención despexou sobre Borja Iglesias, rexeite recollido por Aspas, que asistiu a Williot para que empurrase o balón a porta baleira.

Lances do xogo inesperados que determinaron o devir do partido. O gol tan madrugador, xerando confianza no plan de partido deseñado por Giráldez, baseado nunha presión alta esgotadora e un xogo longo sobre Borja Iglesias, quen aos dez minutos puido liquidar o partido, cun segundo tanto anulado polo rigoroso colexiado alemán Valerio Marini, tras unha combinación de fútbol de salón entre Aspas e Rueda. Non obstante, o que mudou o xogo foi a tarxeta vermella, a instancias do VAR, que castigaba unha falta de Sotelo, incansable e intenso na presión mesmo nun espazo pouco comprometido, máis que non controlou o suficiente para evitar que os tacos da súa bota impactasen de forma perigosa sobre o talón de Mandi. Un erro que lle custou moi caro ao xove mediocampista celeste, que volvía ao once inicial.

O Lille comezou entón un asedio continuado, dirixido con elegancia polo noruegués Haralldsson, ao que o Celta respondeu cunha defensa ordenada, solidaria e resistente en bloque baixo. Polo meduliana, teimosa e controlada, mais tamén polo que expresaba de confianza nas súas posibilidades, sen renunciar á ambición de buscar un segundo gol, comprobamos a madurez, o carácter e a enorme resiliencia do Celta giraldino, tanto no táctico, no físico como no mental, onde vemos grandes melloras con respecto a tempadas anteriores. Un Celta imparable e determinado, o que identificamos como afouto, consciente da relevancia deste partido nunha tempada ilusionante, a chave necesaria para acceder a seguinte rolda da Europa League. Un equipo que fai soñar a unha afección asombrada polo nivel de competitividade exhibida nos dous últimos meses, onde funciona á perfección esa alquimia de grande consistencia e brillo de veteranos e promesas.

Giráldez agardou ao descanso para facer os trocos necesarios para competir en inferioridade: deixou na caseta a Iago e Borja, introduciu máis músculo con Durán e Carreira e colocou a Mingueza no medio campo. Acertou de cheo. Cun Starfelt extraordinario, que secou a Olivier Giroud (39 anos), máximo goleador histórico da selección francesa, o Celta resistiu cada un dos embates dos franceses. Porén, nunha das escasas transicións, Durán sacou da nada un saque de recanto. Lanzado co tiraliñas de Miguel Román, unha promesa consolidada como figura, atopou unha cabezada do central sueco que sorprendeu ao meta visitante.

Con vinte e poucos minutos por diante, os de Giráldez remataron o traballo: resistiron un novo asedio dos franceses que insistían en procurar un remate de Giroud. Certo é que o conseguiron no 86’, pero os seus folgos e acerto no remate non deron para máis. Neses dez derradeiros minutos, o Celta non perdeu tampouco seu debuxo táctico e actitude resiliente.

Un triunfo histórico, tanto polo heroico de traballalo dende a defensa, como pola conexión emocional coa bancada, que nos fixo lembrar as grandes noites europeas de hai décadas. Este Celta de Giráldez fai soñar coas súas proezas a un celtismo anovado e orgulloso das súas raíces. O xoves saímos de Balaídos felices.

Publicado en Faro de Vigo: 24/01/2026

Trump e o día escolar pola paz

/en , , , , , /por

Dedico o artigo da semana en Faro de Vigo ao día escolar pola paz e a actual situación crítica do planeta:

O 30 de xaneiro conmemórase «o día escolar da non violencia e a paz». Iniciada en 1983 no Colexio García Barbón de Vigo polo pedagogo Xesús R. Jares, como «día escolar pola paz mundial e o desarme», foi incorporada despois ás conmemoracións da Consellaría de Educación. Tras a caída do muro e o devalo da carreira armamentista nuclear de dous bloques, o día escolar da paz serviu para que nas aulas se reflexionase sobre o absurdo, cruel e inhumano carácter das guerras, que nunca cesaron en diversos lugares do mundo, como forma de dirimir os conflitos entre países e comunidades, reclamándose como mellor alternativa o respecto ao dereito internacional, aos Dereitos Humanos e á autoridade das Nacións Unidas. Reflexión que ao fío do recoñecemento da educación pola paz como contido transversal dos currículos da LOXSE se estendeu a reflexionar sobre a propia convivencia dentro das aulas, onde non teñen cabida ningún tipo de discriminación e violencia, sendo o diálogo, a mediación, a cooperación e o respecto entre iguais a forma de resolver os conflitos escolares de xeito pacífico.

Catro décadas despois daqueles primeiros días pola paz e o desarme, nos que os e as estudantes vigueses saían a rúa do Príncipe coas súas cartelas a reclamar a paz mundial, a efeméride do vindeiro 30 de xaneiro coincide cun momento convulso e crítico no que a presidencia dos Estados Unidos, no marco da súa nova estratexia de seguridade nacional, cuestiona a arquitectura multilateral mundial, forxada tras a Guerra Mundial, ignorando o dereito internacional e os valores da cultura de paz acuñados polas Nacións Unidas no documento dos Dereitos Humanos. Disrupción recoñecible na decisión da administración Trump de retirar os Estados Unidos de 66 organizacións, convencións e tratados das Nacións Unidas, expresando así o seu olímpico desprezo do dereito internacional e dos compromisos globais asumidos no relativo a desenvolvemento sostible, crise climática, igualdade de xénero e fin da violencia contra as mulleres e nenas de todo o mundo. Retirada que coincide cun importante incremento do orzamento militar estadounidense até acadar os 1,5 billóns de dólares e cunha contrarreforma ambiental que pretende restaurar o seu dominio enerxético baseado no consumo de petróleo, carbón, gas e enerxía nuclear, paralizando os proxectos de eólica mariña e do coche eléctrico, liderados por China, hoxe o primeiro electro-estado do mundo, potencia en enerxías verdes, dependendo menos dos hidrocarburos.

Coincide este 30 de xaneiro cun mundo no que baixo a chamada «paz de Trump» continúa abertas as guerras: a de Ucraína, que xa tras a invasión rusa se alonga catro anos; as de Oriente Medio, Siria, Somalia, Iemén; as africanas ocultas, como a de Sudán ou a guerra entre a República Democrática do Congo e o grupo armado M 23, apoiado por Ruanda, que provoca o desprazamento de sete millóns de persoas. En Gaza continúa o xenocidio da poboación palestina, máis de setenta e un mil mortos, aos que dende o alto o fogo do 10 de outubro hai que engadir outros catrocentos e milleiros de feridos. E se xa non abondase, débese ao activismo expansionista de Trump novos conflitos: o provocado polo derrocamento ilegal de Maduro en Venezuela, as pretensións doutro cambio de réxime en Cuba e as ameazas de bombardeos a México, Colombia e Irán. Sen descartar, dentro da súa estratexia expansionista, a posibilidade dunha invasión de Groenlandia, un ataque unilateral a un membro que supoñería de facto a morte da Alianza Atlántica e a necesidade de redefinir os compromisos da actual Unión Europea, desintegración soñada polos partidos fascistas europeos.

Con semellante convulsión, propia dun cambio de era, nin sequera é descartable unha deriva autocrática coa que Donald Trump, que confesou a The New York Times que na súa actuación non se sinte condicionado máis ca por «a súa propia moral», pretendese cancelar a democracia nos Estados Unidos, o que agoiraría un inevitable conflito civil catastrófico no seu propio país. Con semellantes retrocesos e incertezas, neste 30 de xaneiro de 2026 non é doado recuperar o entusiasmo do discurso do multilateralismo, de loita mundial contra o cambio climático e da promoción dos valores da cultura de paz, cerna dos Dereitos Humanos e da complexa arquitectura do dereito internacional desenvolto nas últimos setenta anos, superando numerosas dificultades e asumindo inestables compromisos de mediación. Secasí como sucedeu hai corenta anos, cando comezamos a conmemorar o pasamento de Gandhi, o día escolar pola paz é unha oportunidade para lembrar nas aulas algunha das súas sentenzas máis útiles: «non hai camiño para a paz, a paz é o camiño»; e aqueloutra hoxe luminosa: «a paz non é ausencia de conflito, senón a capacidade para enfrontalo».

Manicura celeste

/en , , , , , /por

O chamamento a acudir coas unllas pintadas en apoio a Borja Iglesias, obxecto de insultos homófobos no Sánchez-Pizjuán, obtivo unha acollida extraordinaria tanto entre os xogadores como entre as máis de vinte e mil almas celestes que acudiron onte á pequena catedral do Fragoso. Éxito que ben poden acreditar os establecementos onde se venden os esmaltes e pintaunllas, sorprendidos cunha rotura de stock imprevista das cores azul celeste e branca, as preferidas para esta iniciativa promovida pola peña Carcamáns Celestes.

Foi un acerto do club apoiala nas súas redes, comprometéndose así coa de facer visible a loita contra a homofobia, mais tamén contra o racismo e calquera outro tipo de discriminación presente nos estadios e nas redes, onde o odio ao distinto non foi erradicado na súa totalidade. Iniciativa que, a pesar de inserirse na política internacional de RESPECTO deportivo, foi atacada nas redes ridiculizando ao internacional galego, ao Celta e ao conxunto do celtismo. Estas manifestacións homófobas, como as de Sevilla, repítense noutros estadios e por outras afeccións, cuxos clubs teñen a responsabilidade ineludible de erradicalas. Os insultos e as ameazas, incluso de morte, constitúen agresións inadmisibles. Acerta, pois, o Celta cando encabeza esta loita deportiva, que por desgraza non asumen algúns clubs, incapaces de enfrontarse aos seus afeccionados violentos que por comportamentos como os denunciados con retranca por Borja non deberían poder entrar nos estadios.

Nun ambiente de orgullo pola iniciativa e tras unha excelente primeira volta, extraordinaria como visitante, O Celta abriu a segunda cun partido práctico e unha vitoria contundente fronte ao sempre difícil Raio de Iñigo Pérez, adestrador da xeración e estilo de Claudio Giráldez, tamén un dos que até onte mellor lle tiñan collido os talentos ao míster louriñés. Como ven sendo habitual nas últimas semanas, foron apenas tres as novidades do Celta no once de gala, consolidando así o seu bloque defensivo –cada vez máis fiable, apenas vinte goles encaixados, á que non allea a tempada excepcional de Radu– e mudando apenas o director de xogo, Hugo Sotelo, e a tripla atacante, onde só parece fixo Bryan Zaragoza, onte acompañado de Hugo Álvarez e Pablo Durán.

Un partido cos vallecanos que no primeiro tempo foi igualado no xogo, con dous equipos utilizando presión alta, onde o Raio xerou máis ocasións, algunha clamorosa, como a salvada por Radu (un xigante na porta celeste) aos pés de De Frutos, ao cuarto de hora de xogo. Sen embargo, neste primeiro acto o gol púxoo o Celta, froito da súa paciencia e da insistencia en que Hugo Álvarez e Mingueza (quédate!) creasen os espazos interiores ou Bryan Zaragoza entrase até a área pequena coa súa coitela. Así chegou no minuto 38 o gol de Sergio Carreira, onte un dos mellores dos nosos, que cando máis e mellor dominaba o Raio, xutou na frontal de forma maxistral unha asistencia de ouro de Álvarez, un toque finísimo co exterior, despois de apoiarse en Moriba. Un gol fabricado pola intelixencia creativa de Hugo Álvarez, capaz de mudar o devir do partido.

Na segunda parte saíron os visitantes moi motivados, cercaron a meta de Radu durante cinco minutos. Foi Bryan Zaragoza, noutra das súas incursións, quen no 53’ forzou un penalti, que el mesmo transformou con solvencia. O Celta batía de novo cando o seu rival se amosaba máis perigoso e determinado. Sen modificar o seu plan de partido, Giráldez introduciu os seus trocos previstos no 60’, pensando tanto na media hora que faltaba como no compromiso europeo do vindeiro xoves. Volveu acertar coas entradas de Miguel Román e Williot, que deron a volta de porca que precisaba o encontro. Na súa segunda participación, no 61 o sueco recibiu unha entrada de tesouras de Mendy, que revisada polo VAR levou á expulsión do central senegalés. Cun xogador menos e o marcador en clara inferioridade, o Raio amosou afouteza e non lle perdeu cara o partido. Foi un espellismo. En cada recuperación o Celta voaba polas bandas con Bryan, e máis aínda coa entrada de Rueda, que no 78 entrou até a área cativa e pechou a pracer marcador co terceiro tanto.

Abondou con defender con orde e atención. Nos derradeiros quince minutos volveuse escoitar a Rianxeira e a botar a bancada, como o celtismo, sempre prudente, fai só nos días máis felices. E para pechar o serán, Giráldez fixo debutar a Hugo Burcio, un medio centro de corte defensivo de apenas dezanove anos, unha das promesas máis consolidadas do Fortuna, chamada a cubrir a saída de Beltrán neste mercado de inverno. Un excelente comezo da segunda rolda na que os nosos discuten a peito descuberto a praza europea ao Betis, Espanyol, Athletic, Real, Girona entre outros. Gocemos dos 32 puntos, unha das mellores puntuacións da historia recente, como do compromiso do club e da afección en erradicar o odio dos estadios.

Publicado en Faro de Vigo: 19/01/26