Contafíos

Gustei sempre do contafíos que utilizaba Xosé García Crego, director de edición de Xerais durante décadas. O contafíos é unha lupa de gran aumento montada sobre un soporte pregable con forma cadrada que serve para revisar a policromía da tinta sobre o papel e verificar o número de fíos que percorren o urdime dun espazo de fío. A súa inicial utilidade téxtil, para determinar a calidade e a densidade dunha tea, conectou coa súa resonancia gráfica. Foi Benjamin Day, fundador de The New York Sun (1835), quen utilizou por vez primeira o contafíos na edición. Pretendía revisar a inxección de tinta no seu xornal e identificar as capas de impresión que podían permitir a aparición de certas texturas. Grazas a súa estrutura, que separa a lupa da súa base, o contafíos permitiulle situarse a unha distancia óptima para revisar con atención minucias que entón pasaba desapercibidas. Grazas ao uso do contafíos, Day logrou configurar degradacións de cor que o deseño gráfico chamou «tramas». Esta subdivisión de puntos á hora de inxectar a tinta permitiulle artellar unha escala de grises e así obter determinadas tonalidades. Unha revolución na impresión, que permitiría a publicación de debuxos e anos máis tarde de fotografías. Revolución gráfica das tramas que remite, se non abondasen as circunstancias anteriores, ás relacións existentes entre os olores dos tecidos e das tintas de impresión. Foi Santiago Hernández Zarauz no seu libro Cuentahílos. Elogio del editante (Trama 2023) quen propuxo que o nome desta lupa, con tal alta precisión no enfoque, fose utilizado para referirse a calquera análise arredor do mundo da edición. Esa foi a razón pola que escollín «Contafíos» como epígrafe desta sección semanal de Nós diario na que nos tres últimos anos debullei temas relacionados coa lectura, escritura e edición, mais tamén, abrindo o gran angular, co estado da lingua e da educación non universitaria. Grazas aos responsables do xornal e ao lectorado interesado, cando remata esta angueira. Beizón.

Publicado en Nós diario: 3171272025

Contos de nadal

Un dos proxectos de edición dos que me sinto orgulloso foi a publicación de Contos de Nadal (Xerais 2003), libro de formato de sobremesa, con textos de Manuel Rivas e ilustracións de Miguelanxo Prado. Diálogo expansivo entre dous dos nosos mellores narradores, chamados a modernizar o conto de nadal galego, tamén chamado, conto de inverno. Xénero que na literatura galega apenas tiña o precedente dos Contos de Santos e Nadal de Ramón Otero Pedrayo, escritos en 1956, publicados postumamente por Galaxia en 1988, coa intención, en palabras de Pedrayo, «de contar aos máis e a nós mesmos intres e aconteceres sospeitados e non vividos». Ao que se sumaron dous contos de Álvaro Cunqueiro, publicados en Faro de Vigo o 24 de decembro de 1962, titulados «Olaf Gunnarson [o viquingo] estivo en Belén» e «O leigo de Viccino [conto de Reis]», rescatados por Ramón Nicolás en 1998. Narradores que anosaban unha tradición universal caracterizada por mesturar no tempo das trece noites e trece lúas un retrato da vida cotiá ou familiar de persoas humildes no que irrompe un elemento máxico ou extraordinario, como a presenza dos señores de Oriente ou do lapón Noel, que lles axuda a recuperar a esperanza ou polo menos a enxergar a liña do horizonte cos ollos do porvir. Xénero que desde Charles Dickens e o seu Un conto de Nadal (inglés: 1843; galego: Xerais, colección Xabarín 1985, Kalandraka 2019) utiliza como motor narrativo a procura dunha transformación na vida da protagonista á que os autores nosos engaden outros ingredientes como o humor e a presenza importante do inesperado. Xaora comparten esa tradición de solidariedade laica os contos de nadal de Rivas, hoxe xa clásicos, como «O namorado de María», «Madonna», «O partido de Reis» ou «A chegada de Ingrid», nos que se abordan algúns dos temas esenciais da literatura como o amor, a perda, a dor, o respecto, a esperanza… Contos que dúas décadas despois conmoven e convidan a compartir a luz dos afectos e dos compromisos como a estrela que nos guía. Bo Nadal galego!

Publicado en Nós diario:24/12/2025

Editio

Dende a creación do Calendario do libro e da lectura, vense celebrando o 17 de decembro como Día da Edición. Data que coincide co aniversario do nacemento de Ánxel Casal Gosende, o histórico libreiro, impresor e editor galego mártir. Efeméride na que se homenaxea ao cofundador da editora Lar (1924), xunto a Leandro Carré, e ao creador de «Nós, pubricacións galegas e imprenta» (1927), proxecto editorial compartido coa súa dona María Miramontes, onde se imprimiron as publicacións galeguistas (entre elas Nós e A Nosa Terra) e se foi desenvolvendo o primeiro catálogo da literatura galega. Militante do Partido Galeguista, alcalde de Santiago, vicepresidente da Deputación da Coruña, asasinado polos sublevados o 19 de agosto de 1936 en Cacheiras, Casal representa para a edición actual a ansia, a actitude e o compromiso máis auténtico do editor galego. Coa intención de reivindicalo e actualizalo, a Asociación Galega de Editoras (AGE) creou o «Premio Editio á Promoción do Libro Galego» que por vez primeira será entregado en Compostela a Libraría Cartabón. Un recoñecemento oportuno á libraría viguesa –coincidindo co corenta aniversario da súa apertura por Gonzalo Pérez Nieves e Maribel Tato– referente para o libro galego no eido da libraría tanto polo coidado e dimensións da súa colección, arredor das vinte mil referencias, como pola calidade e continuidade da súa actividade de promoción do libro e da lectura no espazo comercial (máis dun cento de convocatorias anuais), nas feiras do libro e nas redes sociais. Nacido co aliciente engadido de que o seu trofeo fose creado por Pepe Barro, o noso primeiro deseñador gráfico de libros e publicacións, a creación deste novidoso Premio Editio engade doses de enerxía e autoestima compartidas que tanto precisa o sector editorial galego, que a pesar da súa mala saúde de ferro, continúa sendo estratéxico na nosa industria cultural. Parabéns a Gonzalo e Maribel polo Editio. Gratitude toda ás editoras galegas que preside o noso admirado Miguel Toval.

Publicado en Nós diario: 17/12/2025

Presenza escasa

Barcelona foi a convidada de honra da 39ª edición da Feira Internacional do Libro (FIL) de Guadalaxara, México, o encontro da cultura do libro máis importante do mundo latinoamericano, onde foi recoñecido o ensaísta de orixe libanesa e expresión francesa Amin Maalouf co Premio FIL de linguas romances. Declarada pola UNESCO coma unha das vinte cidades literarias do mundo, entre as que están Óbidos e Granada, Barcelona presentouse na feira de Jalisco cunha potente delegación de setenta autores e autoras e un programa musical, cinematográficos e de artes escénica e visuais, á altura da que é capital da industria editorial española, tanto en castelán como en catalán, como referente mundial do libro e a lectura pola súa efeméride do 23 de abril e a súa rede bibliotecaria pública. FIL que contou coa presenza de dúas editoras galegas, Kalandraka e Triqueta, con espazo propio, ademais de Creotz ediciones e a distribuidora Arnoia, que o alugaron no pavillón español. Outra edición na que, coma xa sucedeu no resto das feiras internacionais do libro, a Xunta de Galicia prescindiu da Asociación Galega de Editoras (AGE) e presentou un programa de actividades baixo o epígrafe de «Literatura de Galicia», no que participaron seis autores e autoras e un editor, que desenvolveron un programa de tres actos e diversas entrevistas. Unha presenza profesional escasa, coa ausencia nesta edición da propia AGE, por carecer de recursos, que amosa a lamentable ausencia de acordo entre a Xunta de Galicia e o sector editorial galego sobre cal debe ser a estratexia da proxección da literatura galega e da nosa industria editorial no mundo. Con todo, nin Galicia nin a literatura galega poden deixar de aspirar a ser convidadas de honra da FIL nin os autores e autoras nosos a ser alí premiados. Aspiración lexítima que pasa por acadar un acordo entre Xunta de Galicia e AGE sobre a presenza do libro e da literatura galega nas feiras internacionais, reclamado polo sector profesional galego dende hai quince anos.

Publicado en Nós diario: 10/12/25

Entrevista en Biosbardia

César Lorenzo entrevistoume o pasado 15 de novembro para a serie Os oficios do libro que publica Biosbardia a instancia da libraría Cartabón. Agradezo a deferencia de escoitarme e publicala en you tube. Queda para o arquivo.

 

Entropía

Aos editores galegos que soñaron Culturgal

Jaume Subirana, vicepresidente do PEN catalán, no seu ensaio Literatura, lengua y lugar (Anagrama 2025) pregúntase se é posible continuar falando de literatura catalá nun mundo tan alterado e cambiante, no que linguas atacadas coma a súa sofren unha regresión evidente e diminúe o peso social da lectura. Coa intención de evitar converterse nun glaciar chamado a desfacerse, propón aos polisistemas do libro e da lectura repensarse en termos de entropía, esa magnitude que na física mide a enerxía non utilizable para facer un traballo e a desorde existente nun sistema. Atendendo á segunda lei da termodinámica, a que establece que a entropía tende sempre a aumentar, reclama actuacións para os sectores da lectura que lles permitan gañar enerxía. Durante décadas, as linguas e literaturas catalá, euscalduna e galega foron perseguidas de tal xeito que se sentiron tan febles que tiveron a tentación de aferrarse a unhas poucas certezas resistentes, vinculando a literatura propia coa lingua. Advertindo que ningunha literatura é un sistema pechado nin estable, que hoxe a lingua é espiñazo pero nin lente nin chumbada, que o único terreo de xogo posible é o do mercado e a industrialización e dixitalización do libro e da cultura e que nese escenario as identificacións entre espazos e linguas mudaron, Subirana propón que, se non pretendemos compracernos no agravio noso, é imprescindible unha achega de enerxía, que non é máis que capacidade de traballo, de actividade humana consciente. Noutras palabras, a nosa literatura, concibida como sistema do libro e da lectura en galego, cara o futuro precisa axitar todas as súas pezas, repensar rutinas, etiquetas e instrumentos sen renunciar a súa vontade de presenza colectiva para superar o que Álex A. Nogueira chama «fantasmas dos momentos primitivos». O Culturgal desta fin de semana, na súa décimo oitava edición con máis actividades que nunca, é unha oportunidade excelente para recibir un xute enerxético de emotividade e entusiasmo que precisamos.

Publicado en Nós diario: 26/11/2025

Petróleo

Lendo no ensaio Literatura, lengua y cultura. Termodinámica aplicada (Anagrama 2025) de Jaume Subirana, atopo os datos da potente industria editorial catalá: 885 editoras, que publican 4.000 títulos, fabrican 111 millóns de exemplares, empregan a 4.700 persoas e ocupan a 18.000 colaboradoras. Sector que factura 1.500 millóns de euros, a metade do mercado interior español do libro, dos que 600 millóns corresponden a Cataluña e 278 aos títulos en catalán, o 23 % do mercado, que en cada Sant Jordi sube ao 50 %. Sector que edita en catalán sobre 9.000 títulos por ano, cifra superior á de Grecia, que non chega aos 7.000, Suecia con 4.000, Letonia con 2.000 ou Galicia con máis de mil. Cataluña conta cunha poboación que le habitualmente en catalán do 32,5 %, en 2016 do 26, 9 %, polo tanto que se incrementa na última década, subindo ao 55,7 % no segmento de dez a trece anos. Ecosistema do libro en catalán alicerzado sobre 108 empresas, que forman parte d’ Associació d’ Editors en Llengua Catalana; 1.713 membros d’ Associació d´Escriptors en Llengua Catalana, dos que apenas o 10 % se ocupa de forma exclusiva da escritura; 460 librarías que constitúen o Gremi de Llibreters de Catalunya. Ecosistema lector animado por un potente sector de lectura pública formado por 428 bibliotecas e 12 bibliobuses, con 3,5 millóns de usuarias, o 43,7 % da poboación, considerado como un dos servizos públicos mellor valorados; ao que se engaden 1.250 certames literarios e un amplo fenómeno popular e autoxestionado de clubs de lectura. Cultura do libro e da lectura que Carlos Puigdemont, presidente da Generalitat, cualificou con fachenda en Boloña (2017), cando Cataluña foi convidada de honra, como «o noso petróleo». Estando moi lonxe desa hiperliteraturización catalá, se comparamos con realismo esas cifras coas recentes do caso galego, non é difícil inferir que existe unha ameaza real de que o futuro do libro e da lectura en galego sexa a dun bonito glaciar destinado a desaparecer de forma silenciosa.

Publicado en Nós diario: 19/11/2025

Sete por cento

A cota de mercado do libro galego acada un novo teito negativo: «SETE POR CENTO». Iso acredita o Informe de Comercio Interior del Libro 2024 da Federación de Gremios de Editores de España, sector que recupera músculo comercial superando os tres mil millóns de facturación e un crecemento anual do 6,3 %. Máis alá da dificultade de interpretar no informe as cifras do libro en galego e do libro editado en Galicia, que non cadran (para cando un informe monográfico do libro en galego, como o de 2007, contabilizando o editado en Madrid e Barcelona?), o devalo do comercio do libro en galego se acentúa, xa que acada os 13,4 millóns de euros, a metade da facturación das editoras da AGE, 27,5 millóns, que retroceden apenas un 0,4 % con respecto ao ano anterior. Cifras fracas que contrastan co excelente momento do libro en Galicia, un mercado de 194 millóns de euros, o 6,4 % do sector español, moi por riba do que nos corresponde por poboación. Esforzo editorial en galego compartido por 47 editoras (ás que habería que engadir as tres ou catro non asociadas aínda na AGE), o que amosa un sector diversificado, que no seu catálogo vivo depende cada menos das dúas “editoras tractoras”, no que a edición infantil e xuvenil se consolida como primeiro subsector, 31,3 % das novidades e o 39, 1 % da facturación, mentres o literario (“ficción” no informe) mantén a súa tradicional mala saúde de ferro, ofrecendo un terzo das novidades e unhas vendas de apenas o 11,8 %. Cifras que amosan a resiliencia dun sector que procura a súa viabilidade nas edicións electrónicas impresas de baixa tirada e na redución dos seus custes de creación editorial. Con todo o informe achega tamén algunhas cifras esperanzadoras, como as do incremento do emprego, unhas duascentas persoas nos cadros de persoal e outras tantas colaboradoras, tras máis dunha década de perdas continuadas, e as do mantemento do sector da libraría en vendas do 55,4 %, a pesar do incremento de Amazon, o que deixa varias luces acesas para o futuro.

Publicado en Nós diario: 12/11/2025

O festival do Vigo riquiño

Dedico o artigo da semana en Faro de Vigo ao Hematofesti 2025:

Tras cinco xornadas de actividades formativas e espectáculos, o Hematofesti, o festival de humor e literatura infantil de Vigo, consolidouse como un dos referentes culturais vigueses e galegos do ano. Dirixido pola escritora Ledicia Costas e o ilustrador Alberto Vázquez, concibido como homenaxe á figura do escritor coruñés Miguel López «Hematocrítico», patrocinado polo Ministerio de Cultura, a Xunta de Galicia, a Deputación Provincial de Pontevedra, o Concello de Vigo e a Zona Franca de Vigo (o que merece os parabéns para todas as cinco administracións pola súa intelixencia colaborativa) e contando coa axuda de trinta empresas colaboradoras, recoñecido polo Observatorio da Cultura da Fundación Contemporánea como unha das mellores propostas culturais novas no estado do ano 2024, este festival vigués de atrevido formato híbrido, divertida comunicación, localización expandida (en dezasete espazos da cidade) e elegante espírito transgresor volveu facer barro coa súa programación de calidade (máis de sesenta actos) para públicos diversos, dende o infantil e mozo até o profesional da edición do libro e dos videoxogos, da comunicación e xestión cultural.

Exposición de ilustracións na sede da Deputación, presentacións de libros infantís nas librarías, sesións de contos e proxeccións de curtametraxes de animación nas escolas viguesas e metropolitanas, obradoiros de fanzines, talleres de xoguetes ópticos, de ilustración con tecido e fío, de debuxo chalado e un espazo gaming en Vialia foron algunhas das actividades deste segundo Hematofesti que non defraudou. Xaora, entre as novidades máis celebradas desta segunda edición, destacou o encontro «Cultura e economía», concibido como un binomio fantástico de creatividade e emprendemento, que contou coa participación de profesionais do audiovisual e empresarios do sector cultural. Dimensión profesional continuada na xornada do sábado co encontro «Queremos literatura infantil», coordinado por Eva Mejuto e Montse Pena Presas, centrado na edición do álbum ilustrado. Houbo presencia protagonista de espazos de humor, unha das almas do festival, dende a gravación en directo con público do programa Hora veintipico de Héctor de Miguel, á academia de comedia irreverente de Ignatius Farray, que fusiona o humor absurdo coa reflexión filosófica e política. Co seu monólogo provocador, até superar a ambigüidade das marxes, o humorista canario pechou a Hematogala, na que tamén participaron Los Hermanos Pódcast e as humoristas viguesas Sobria e Serena (Arantxa Treus e Jazmín Abuín), velada conducida con moita retranca e xenio creativo por María Lado e Xosé Antonio Touriñán, onde non faltou a enerxía da música de Grande Amore, IGMIG e Silvia Superstar.

O concerto proxección d’ As aventuras do príncipe Achmed (1926), o film pioneiro de animación con siluetas de Lotte Reiniger, sobre historias das mil e unha noite, para o que o compositor Brais González do vigués grupo Caspervek fixera en 2014 banda sonora, foi outro dos momentos musicais máxicos e inesquecibles cando este Hematofesti iniciaba a súa andaina. Festival que deu unha puntada de ouro cando tributou homenaxe a actriz e cantante Teresa Rabal, recoñecéndoa co premio «Lenda do Recreo 2025» pola súa traxectoria de catro décadas como referente do entretemento musical da infancia. Creadora de cancións xogo míticas como «Veo veo» e «Me pongo de pie», protagonista da película Loca por el circo (1982), filmada no Val Miñor, Rabal marcou a educación televisiva de varias xeracións de crianzas, as maiores hoxe na fronteira da cincuentena; ademais de acompañar a mudanza da sociedade española, que tras a morte de Franco conquistou os dereitos negados pola ditadura, necesitaba dun soporte emocional e formativo alternativo para os nenos e as nenas no entorno familiar.

Deseñado coa intelixencia creadora de Ledicia Costas e Alberto Vázquez, dous ourives da creación contemporánea, contando cun excelente equipo de profesionais e persoas voluntarias, este segundo Hematofesti amosou que en Vigo tamén é posible gozar con eventos culturais nos que as artistas son respectadas como as únicas protagonistas no contacto cos seus públicos. Hematofesti en dúas edicións ofreceu en Vigo un espazo alternativo de excelencia para unha cultura infantil contemporánea, hibridada nos soportes e nos xéneros, orgullosa da súa orixinalidade creativa e riquiña na súa comunicación, como gustaba a Hematocrítico. Fronte a exaltación da hipérbole, do ditirambo, do alleo e do fuleiro, que a tantos vigueses nos leva o demo nos dous meses futuros, Hematofesti ofrece a alternativa do respecto, da retranca, do orgullo polo propio e da excelencia do orixinal. Longa vida para Hematofesti, o festival do Vigo riquiño.

Desde Vigo, Galicia como tarefa

Gardo no arquivo do blog a xenerosa entrevista que Xan Carballa me fixo para Sermos Galiza nº 681. Pode gardarse completa aquí.