Primeiro Conto de Nadal

/en , , , , , , , , , /por

Velaquí un conto de nadal que percorre escenarios emblemáticos da cidade de Vigo dende a soñadora ollada dun neto e a mirada crítica dun avó, ambos marcados pola ausencia dunha figura moi importante para eles: a avoa Lucía. A aprendizaxe común, o pensamento crítico e as emocións a flor de pel polo dó, pero tamén polo regreso dunha familiar dende Gaza, protagonizan estas liñas.

A Manuel, Breixo e Carmela, a nosa primeira luz

I

Cando o domingo baixamos a Vigo, o meu avó deixoume ben clara a súa opinión sobre as luces de Nadal: «Xandre, para min isto non ten pés nin cabeza, é un dispendio inxustificado de enerxía, que produce unhas emisións superiores a 1.000 toneladas de CO2. As festas duran case dous meses e outros tantos de montaxe e outros de retirada, a metade do ano. Eu sonche un vello daquel tempo de nadal que abrangue apenas trece noites e trece lúas, días de panxoliñas, rondallas, aguinaldos e manueles. De aquí sobra polo menos a metade do tempo, das luces e da decoración de nadal, que interrompe a cada pouco o paseo da xente. E atende, Xandriño, estas luces pagámolas todos os vigueses e viguesas, que cada un pon 8,30 euros, que as contas xa as botaron as xornalistas». Eu con semellante discurso quedei chafado, non me atrevín a arrepoñerme, non fose poñerme un bico de poupa. Aforrara a paga de toda a semana, seis euros, para subir a nora da Alameda, coma xa fixera a miña amiga Lúa, que me confesou non tivera medo, a pesar de que a cesta se movía, que pagaba a pena xa que se miraban os tellados da cidade. Moncho, como lle chama todo o mundo ao meu avó, cando chegamos a rúa Colón seguiu co seu monólogo, no que botaba a vida de Noé: «Eu a semellante nora non me subo aínda que me paguen unha mariscada, que xa non estou para andar polas alturas dando voltas. E, por riba, mira o atasco que provoca no tráfico, non habería outro lugar mellor no porto para instalar semellante armatoste?» E chegados ao mercadiño da Alameda, non quixo entrar a tomar algo, como eu agardaba, aducindo que se estaba deteriorando un xardín histórico de cento cincuenta anos, con árbores senlleiras de Galicia que soportaban un estrés innecesario.» Deume como única alternativa a de tomar un chocolate quente en Marqués de Valladares, onde fan dos mellores churros de todo Vigo, quentiños e crocantes. Soubéronme a gloria. Ao saír pedinlle, por favor, que fósemos pasar por debaixo da árbore xigante. Tivemos sorte e non agardamos máis dun cuarto de hora na cola da rúa Elduayen. Fixémonos unha autofoto chulísima, que o avó mandou decontado a Alba, miña nai, que levaba case corenta oito horas de garda no hospital, onde traballa como pediatra neonatal.

II

Desde que no verán morreu a avoa Lucía, mamá dime que é importante que acompañe ao avó que está de duelo, deprimido tras a perda da que foi a súa compañeira de vida durante catro décadas: «faille moito ben para o seu benestar emocional e a ti para aprender tantas cousas que sabe, é coma unha enciclopedia andante». Gústame acompañalo a biblioteca, a libraría e a Balaídos, onde queda con dous compañeiros, tamén mestres retirados, cos que comparte dende hai décadas localidade en Río Alto. Fíxome socio do Celta, aínda que estou en lista de espera como abonado. Secasí, non sei que fai para conseguirme localidade, que no estadio non entra de moca ninguén. O ambiente no campo é moi emocionante, sobre todo cando se canta a coro o himno da «Oliveira dos cen anos» de Tangana, coas bufandas celestes ganduxando as tres gradas, e xa non digamos se metemos un gol, cando por arte de maxia aparecen a revoar. O avó ocúpase de me levar e recoller do ensaio da escola de música da banda da parroquia, onde aprendo a tocar o clarinete, co que tamén me pelexo en casa. Estes días ensaiamos o desfile da rondalla coas súas bandeiras por diante facendo debuxos no ar.

III

Á miña avoa Lucía era un cacho de pan, a quen todas querían. Tampouco lle chistaba esta clase de nadal de tantas luces e un mundo de trangalladas. Criticábao nas redes sociais, onde era moi activa e tiña milleiros de amizades. Argumentaba que provocaba impacto na contaminación acústica e luminosa, que impedía ver as estrelas, e reclamaba o decrecemento nos consumos enerxéticos, sobre todo os fósiles, o mesmo que di a miña titora en clase de natureza. Lucía lembraba na súa conta que nos portais dos lugares máis emblemáticos das luces, durmían algunhas persoas entre cartóns, fose polas súas adiccións, por ser transeúntes ou simplemente por carecer de vivenda, o que debería avergonzarnos a todos. O pasado nadal, cando estaba en cadeira de rodas, xa moi maliña da súa doenza, celebrou moito co avó a camiseta que lle mercou a amizade invisible serigrafada cunha frase que dende entón non esquecín: «Non é ter millóns de luces é vivir nunha cidade con luz propia». Meses despois, morreu sen valerse por ela, co corpo dun paxariño, dixo mamá, tras ser ingresada nunha residencia onde contaba cos coidados especializados que nin o avó nin mamá podían xa proporcionarlle. Lucía traballara durante tres décadas como bibliotecaria nunha das primeiras facultades do Cuvi. Queríana moitísimo polos seus consellos bibliográficos, organizaba os fondos e promovía clubs de lectura temáticos, onde participaban profesorado e alumnado xuntos. Gustábanlle os libros tanto coma o avó, que enchían a casa deles. Alí aos dez anos, Lucía púxome nas mans Un conto de Nadal de Charles Dickens, traducido ao galego hai corenta anos. A avoa aseguroume: «con este libro vas rir e vas chorar, vaiche mudar a vida coa irrupción dun elemento fantástico e inesperado». E non lle faltou razón a mamá Lucía. Encantoume o libro de Dickens sobre todo pola aparición dos tres espíritos dos nadais, que se lle van presentando ao cobizoso Ebenezer Scrooge, que se negaba a dar o aguinaldo para os pobres nin quería sentar a mesa de Noiteboa. O primeiro, o dos nadais pasados, un ser cunha luz emitida pola súa cabeza. O segundo, o do nadal presente, un xigante boíño que leva un facho na man. E o terceiro, o dos nadais futuros, unha figura que oculta o seu rostro e que cunha man lle anuncia a Scrooge a morte en soidade. Tras as visitas dos tres fantasmas, o avaro esperta coma outra persoa, que abraza o espírito de solidariedade do Nadal achegando axuda a quen a precisa. O avó díxome que «Dickens escribiu esta noveliña nun mes para pagar todos os calotes que tiña, xaora non perdeu actualidade neste mundo capitalista onde as cidades compiten pola altura das súas árbores de nadal e as persoas valóranse máis polos cartos e propiedades que posúen ca pola axuda que proporcionan as máis necesitadas».

IV

Cando xa chegaramos a Príncipe, coincidimos cos excursionistas de Portugal, cargados cos seus xantares e paraugas, que parecían perdidos andando a laghareira na procura dun banheiro. Chegar a paso de galiña até o boneco de Vialia por Urzaiz fíxose pesado, salvando moreas de xente que baixaba. Cando pasamos o Paquete, onde os visitantes se fotografan diante da escultura dos mariñeiros, o avó propúxome parar a xogar unha participación dun euro cincuenta do Gordo da Primitiva do domingo 21 de decembro. Deixoume escoller a aposta. Agradecinllo e lembrei que a avoa Lucía lle gustaba xogar a Primitiva. Escollín os cinco números relacionados con ela: 05 12 54, pola data do seu nacemento; 24 polo número da casa, 7 polo andar e 2, como número clave, polas dúas fillas, miña nai Alba e miña tía Cristina. E así fixemos a nosa aposta, agardando a noite do domingo 21 para coñecer que fortuna nos agardaba. O avó non me fallou e fomos directos á pista de xeo, onde estiven escoitando sevillanas e levando cuadas seguido. Non sabía que era tan difícil manter o equilibrio sobre o xeo nin sei como non é posible escoitar ao longo dunha hora algún tema de Galician Army ou Fillas de Casandra, ás que vin en Balaídos. Mentres estiven na pista, o avó visitou o mercadiño que non lle chegou a chistar, «cheo de cousas de fóra, sen xeito ningún», para engadir que lle gustaba moito máis aquel «Feito a man», onde sempre atopaba algo con xeito para Lucía.

V

Saímos a fume de carozo de Vialia, cando xa era hora de prepararlle a cea a mamá, que chegaría a casa devecendo por comer algo rico. O avó preparou a tortilla e eu a ensalada de tomate. Estaba tan derreadiña que a pobre marchou para cama antes de que comezase a segunda parte do partido do Celta no Bernabeu. Marabilla foron os dous caroliños de Williot, que fixo barro coas orellas diante de Curtois. Fíxonos chorar de ledicia. O avo repetíame: «Xandre non esquezas o que acabas de mirar, é unha vitoria da nosa canteira e dese gran adestrador que é Claudio Giráldez». Secasí, o mellor do domingo chegou cando xa estaba en cama relendo emocionado O conto de Nadal de Dickens. O avó petou nas portas e fíxonos erguer para lernos a mensaxe que acababa de recibir de Cristina, a xemelga de mamá, que dende decembro de 2023 formaba parte do persoal da UNRWA, Axencia das Nacións Unidas para a poboación refuxiada de Palestina, onde traballou itinerante como cirurxiá pediátrica: «ESTA VEZ SI. VOLVO A CASA, PAPÁ!!! CHEGO A PEINADOR O 21 DE DECEMBRO ÁS 21.30 HORAS. BEIXIÑOS PARA ALBA E XANDRE. QUÉROVOS!!! Vaia coincidencia! Lendo a Dickens acababa de irromper nas nosas vidas o fantasma inesperado do nadal do futuro. Non mudo os millóns de leds pola luz que emite a miña tía Cristina, que hai uns meses ocupou unha páxina na edición dominical de Faro de Vigo que titulou «Pediatra viguesa, heroína na Gaza ocupada».

VI

Contando coa tía Cristina, que chegou feita un pirixel e durmiu trinta e seis horas seguidas, o avó propuxo que na primeira noiteboa sen mamá Lucía gozariamos do seu menú preferido: unha presiña de camaróns, bacallao con coliflor e de sobremesas leite frito, polvoróns e figuriñas de mazapán da confitaría Ramos de Teis. No meu caderno fun escribindo o que me viña á cabeza, sen borrar nunca, como quere a miña titora, o que lle sucedeu á miña familia naquel domingo ás portas do Nadal. Paseillo a ler ao avó, que me corrixiu apenas uns detalles. Díxome, mirándome aos ollos: «Moitos parabéns, Xandre. Podes soñar esperto. Escribiches a primeira versión do teu primeiro conto de Nadal. Agora corríxea un cento de veces. Logo pásallo a túa nai e a túa tía, que che farán boas suxestións e algunha crítica. Ten paciencia, a escritura é escribir, borrar e volver a escribir, até deixar que o texto flúa no papel ou na pantalla coma a auga do Lagares chega a Samil. Apuntas a promesa das letras galegas do futuro. E non esquezas nunca de ler ás e aos mellores, como Jostein Gaarder, autor do meu libro preferido, El enigma y el espejo, aí tes un conto marabilloso do xénero natalicio». Gustáronme as gabanzas, a pesar de que sabía que o meu avó esaxeraba, que utilizaba a hipérbole, unha doenza que mamá di é tan frecuente en Vigo, «que ameaza con forma parte do escudo da cidade xunto a oliveira». O avó díxome que o 21 non houbera sorte co Gordo da Primitiva, que podíamos recuncar no sorteo de fin de ano coa mesma combinación da avoa Lucía. Non imos baixar os brazos á primeira.

VII

Na biblioteca pública do Calvario collín como préstamo o libro que me recomendara o avó. Trátase dunha conversa no tempo de Nadal entre Cecilia, unha rapaza que está moi enferma, e Ariel, un anxo que quere coñecer como é o mundo dos humanos. Anotei no meu caderno de citas unha frase que xa lla escoitara ao avó: «nunca debemos lamentar un pensamento que se nos escapa». El enigma y el espejo resultoume un libro conmovedor, que me fixo rir e chorar. No caderno copiei esoutra frase coa que pecho o meu primeiro conto de Nadal: «Os seres humanos tamén derramamos algunha bágoa cando algo é bonito, como nos poñemos tristes ao ver algo bonito, porque sabemos non vai durar para sempre. O momento está aquí e agora».

Escrito por Xandre en Vigo, o 23 de decembro de 2025

Publicado en Faro de Vigo: 24/12/2025

Contos de nadal

/en , , , , , , , , , , /por

Un dos proxectos de edición dos que me sinto orgulloso foi a publicación de Contos de Nadal (Xerais 2003), libro de formato de sobremesa, con textos de Manuel Rivas e ilustracións de Miguelanxo Prado. Diálogo expansivo entre dous dos nosos mellores narradores, chamados a modernizar o conto de nadal galego, tamén chamado, conto de inverno. Xénero que na literatura galega apenas tiña o precedente dos Contos de Santos e Nadal de Ramón Otero Pedrayo, escritos en 1956, publicados postumamente por Galaxia en 1988, coa intención, en palabras de Pedrayo, «de contar aos máis e a nós mesmos intres e aconteceres sospeitados e non vividos». Ao que se sumaron dous contos de Álvaro Cunqueiro, publicados en Faro de Vigo o 24 de decembro de 1962, titulados «Olaf Gunnarson [o viquingo] estivo en Belén» e «O leigo de Viccino [conto de Reis]», rescatados por Ramón Nicolás en 1998. Narradores que anosaban unha tradición universal caracterizada por mesturar no tempo das trece noites e trece lúas un retrato da vida cotiá ou familiar de persoas humildes no que irrompe un elemento máxico ou extraordinario, como a presenza dos señores de Oriente ou do lapón Noel, que lles axuda a recuperar a esperanza ou polo menos a enxergar a liña do horizonte cos ollos do porvir. Xénero que desde Charles Dickens e o seu Un conto de Nadal (inglés: 1843; galego: Xerais, colección Xabarín 1985, Kalandraka 2019) utiliza como motor narrativo a procura dunha transformación na vida da protagonista á que os autores nosos engaden outros ingredientes como o humor e a presenza importante do inesperado. Xaora comparten esa tradición de solidariedade laica os contos de nadal de Rivas, hoxe xa clásicos, como «O namorado de María», «Madonna», «O partido de Reis» ou «A chegada de Ingrid», nos que se abordan algúns dos temas esenciais da literatura como o amor, a perda, a dor, o respecto, a esperanza… Contos que dúas décadas despois conmoven e convidan a compartir a luz dos afectos e dos compromisos como a estrela que nos guía. Bo Nadal galego!

Publicado en Nós diario:24/12/2025

Editio

/en , , , , , , , , , /por

Dende a creación do Calendario do libro e da lectura, vense celebrando o 17 de decembro como Día da Edición. Data que coincide co aniversario do nacemento de Ánxel Casal Gosende, o histórico libreiro, impresor e editor galego mártir. Efeméride na que se homenaxea ao cofundador da editora Lar (1924), xunto a Leandro Carré, e ao creador de «Nós, pubricacións galegas e imprenta» (1927), proxecto editorial compartido coa súa dona María Miramontes, onde se imprimiron as publicacións galeguistas (entre elas Nós e A Nosa Terra) e se foi desenvolvendo o primeiro catálogo da literatura galega. Militante do Partido Galeguista, alcalde de Santiago, vicepresidente da Deputación da Coruña, asasinado polos sublevados o 19 de agosto de 1936 en Cacheiras, Casal representa para a edición actual a ansia, a actitude e o compromiso máis auténtico do editor galego. Coa intención de reivindicalo e actualizalo, a Asociación Galega de Editoras (AGE) creou o «Premio Editio á Promoción do Libro Galego» que por vez primeira será entregado en Compostela a Libraría Cartabón. Un recoñecemento oportuno á libraría viguesa –coincidindo co corenta aniversario da súa apertura por Gonzalo Pérez Nieves e Maribel Tato– referente para o libro galego no eido da libraría tanto polo coidado e dimensións da súa colección, arredor das vinte mil referencias, como pola calidade e continuidade da súa actividade de promoción do libro e da lectura no espazo comercial (máis dun cento de convocatorias anuais), nas feiras do libro e nas redes sociais. Nacido co aliciente engadido de que o seu trofeo fose creado por Pepe Barro, o noso primeiro deseñador gráfico de libros e publicacións, a creación deste novidoso Premio Editio engade doses de enerxía e autoestima compartidas que tanto precisa o sector editorial galego, que a pesar da súa mala saúde de ferro, continúa sendo estratéxico na nosa industria cultural. Parabéns a Gonzalo e Maribel polo Editio. Gratitude toda ás editoras galegas que preside o noso admirado Miguel Toval.

Publicado en Nós diario: 17/12/2025

Presenza escasa

/en , , , , , , /por

Barcelona foi a convidada de honra da 39ª edición da Feira Internacional do Libro (FIL) de Guadalaxara, México, o encontro da cultura do libro máis importante do mundo latinoamericano, onde foi recoñecido o ensaísta de orixe libanesa e expresión francesa Amin Maalouf co Premio FIL de linguas romances. Declarada pola UNESCO coma unha das vinte cidades literarias do mundo, entre as que están Óbidos e Granada, Barcelona presentouse na feira de Jalisco cunha potente delegación de setenta autores e autoras e un programa musical, cinematográficos e de artes escénica e visuais, á altura da que é capital da industria editorial española, tanto en castelán como en catalán, como referente mundial do libro e a lectura pola súa efeméride do 23 de abril e a súa rede bibliotecaria pública. FIL que contou coa presenza de dúas editoras galegas, Kalandraka e Triqueta, con espazo propio, ademais de Creotz ediciones e a distribuidora Arnoia, que o alugaron no pavillón español. Outra edición na que, coma xa sucedeu no resto das feiras internacionais do libro, a Xunta de Galicia prescindiu da Asociación Galega de Editoras (AGE) e presentou un programa de actividades baixo o epígrafe de «Literatura de Galicia», no que participaron seis autores e autoras e un editor, que desenvolveron un programa de tres actos e diversas entrevistas. Unha presenza profesional escasa, coa ausencia nesta edición da propia AGE, por carecer de recursos, que amosa a lamentable ausencia de acordo entre a Xunta de Galicia e o sector editorial galego sobre cal debe ser a estratexia da proxección da literatura galega e da nosa industria editorial no mundo. Con todo, nin Galicia nin a literatura galega poden deixar de aspirar a ser convidadas de honra da FIL nin os autores e autoras nosos a ser alí premiados. Aspiración lexítima que pasa por acadar un acordo entre Xunta de Galicia e AGE sobre a presenza do libro e da literatura galega nas feiras internacionais, reclamado polo sector profesional galego dende hai quince anos.

Publicado en Nós diario: 10/12/25

Marconi nas Rías Baixas

/en , , , , , , /por

No artigo da semana en Faro de Vigo lembro as tres visitas que parece realizou o premio nobel Giulielmo Marconi ás Rías Baixas:

Giulielmo Marconi, enxeñeiro italiano, inventor da radiografía sen fíos, Premio Nobel de Física en 1909 en recoñecemento das súas contribucións no desenvolvemento da telegrafía inalámbrica, visitou Vigo en tres ocasións, 1924, 1928 e 1932, a bordo do seu iate Elettra. Na primeira chegou o 21 de agosto de 1924, camiño de Lisboa, acompañado da súa primeira muller Beatrice O’ Brien. Polo publicado Faro de Vigo sabemos que deron un paseo pola cidade nunha visita motivada, quizais, pola necesidade de recargar ou por algún contratempo da embarcación.

A segunda durou catro días, do xoves 10 ao domingo 13 de maio de 1928, acompañado pola súa segunda dona. Mantiveron unha axenda pública preparada por Guido Paganini, cónsul italiano en Vigo, membro pioneiro coma o propio Marconi do Partido Fascista italiano, industrial da salgadura, coa intención de que coñecesen a fábrica de conservas de Massó en Bueu, unha das máis modernas das Rías Baixas. A tarde da súa chegada visitaron de incógnito a cidade, mais na mañá do día seguinte o alcalde Mauro Alonso, o presidente da Cámara de Comercio, Tomás Mirambell e outros presidentes das institucións viguesas acudiron ao Elettra para saudar aos visitantes e agasallar a Cristina Bezzi-Scali cun ramo coas fitas das bandeiras italiana e española. Ao mediodía, o concello convidounos a un banquete no Hotel Moderno, entón o establecemento máis acreditado da cidade, inaugurado en 1906 por Jesús Fernández Otero, propietario do hotel Continental da Laxe. Durante o xantar algúns participantes fixéronlle apuntamentos sobre as instalacións radiográficas do Monte Vixiador, desmanteladas pola Compañía Nacional de Telegrafía sen fíos. Marconi e a súa dona asinaron na segunda páxina do Libro de ouro da cidade e foron agasallados con dous libros moi coidados de recente publicación, o Álbum de Vigo 1927 de P.P.K.O e as Estampas compostelanas do fotógrafo Ksado, 55 láminas impresas en sepia por Gráficas Villarroca.

Tras o xantar, Paganini tiñálles organizada unha viaxe en automóbil até a península do Morrazo, na que pasaron por Redondela, Figueirido, Santa Cristina de Cobres, subiron ao monte Xaxán, para dirixirse despois á fábrica de Massó de Bueu. De regreso, embarcaron en Cangas nos botes do Elettra, que os trasladaron a bordo do buque laboratorio, cunha tripulación de trinta e dúas persoas ao mando do capitán Lauro. A embarcación contaba con seis camarotes e un equipamento de transmisores e receptores que permitían unha comunicación con territorios asiáticos de ultramar. Fora adquirida polo inventor en 1922 por 21.000 liras, sendo o seu nome orixinal o de Rovenska, utilizada como buque patrulla da Royal Navy na Canle da Mancha durante a Guerra do 14.

Na visita de Bueu, os viaxeiros tiveron a oportunidade de coñecer o gabinete de curiosidades dos propietarios da fábrica, Gaspar e José María Massó, que foi de grande interese para eles. En concreto, pola crónica que fixeron os anfitrións, sabemos que Marconi prendeu o seu interese nos pregos das transaccións dos buques negreiros con América dos séculos XVI e XVII, conservados polos Massó, entre outras coleccións de documentos. Libros, maquetas e obxectos de navegación, como reparou nunha zanfona, instrumento musical medieval que descoñecía. O italiano aconsellou aos Massó que organizasen aquelas reliquias como un pequeno museo da navegación e da pesca, comprometéndose de facelo, a volver e inauguralo.

O sábado, o terceiro día da escala, os Marconi cancelaron a visita a Compostela, limitándose a acudir a sede da rúa do Príncipe do Círculo Mercantil, atendendo o convite do seu primeiro presidente, Bernardo Bernárdez. O domingo, antes de saír ao mar pasaron polo Club Náutico e percorreron a ría nunha canoa-automóbil do señor Cervera que pilotou con grande pracer a señora Brezzi. E horas antes, Marconi aínda atendeu a visita dunha representación do profesorado e alumnado do Instituto de Vigo, creado hai pouco, ofrecéndolles a oportunidade de experimentar coas ondas inalámbricas e coñecer o funcionamento do gramófono eléctrico.

Parece que Marconi non fallou ao seu compromiso cos Massó e visitou as rías nunha terceira ocasión, aínda que non temos constancia dela nos medios. O 26 de novembro de 1932 inaugurou o museo que os Massó abriron en Bueu, do que deixou constancia asinando no libro de ouro do Museo Massó, que continúa aberto tras nove décadas, como herdanza desta visita. Marconi investigaría no seu buque laboratorio até o seu falecemento en 1937, tras nove infartos, sobre o campo das microondas, que daría pé a tecnoloxía dos radiofaros. Á morte de Marconi, o Elettra sería vendido ao Ministerio de Telecomunicacións italiano, lrequisado pola armada nazi e atacado e fundido pola aviación aliada o 22 de xaneiro de 1941.

 

Entrevista en Biosbardia

/en , , , , , , , , , , /por

César Lorenzo entrevistoume o pasado 15 de novembro para a serie Os oficios do libro que publica Biosbardia a instancia da libraría Cartabón. Agradezo a deferencia de escoitarme e publicala en you tube. Queda para o arquivo.

 

Entropía

/en , , , , , , , , , /por

Aos editores galegos que soñaron Culturgal

Jaume Subirana, vicepresidente do PEN catalán, no seu ensaio Literatura, lengua y lugar (Anagrama 2025) pregúntase se é posible continuar falando de literatura catalá nun mundo tan alterado e cambiante, no que linguas atacadas coma a súa sofren unha regresión evidente e diminúe o peso social da lectura. Coa intención de evitar converterse nun glaciar chamado a desfacerse, propón aos polisistemas do libro e da lectura repensarse en termos de entropía, esa magnitude que na física mide a enerxía non utilizable para facer un traballo e a desorde existente nun sistema. Atendendo á segunda lei da termodinámica, a que establece que a entropía tende sempre a aumentar, reclama actuacións para os sectores da lectura que lles permitan gañar enerxía. Durante décadas, as linguas e literaturas catalá, euscalduna e galega foron perseguidas de tal xeito que se sentiron tan febles que tiveron a tentación de aferrarse a unhas poucas certezas resistentes, vinculando a literatura propia coa lingua. Advertindo que ningunha literatura é un sistema pechado nin estable, que hoxe a lingua é espiñazo pero nin lente nin chumbada, que o único terreo de xogo posible é o do mercado e a industrialización e dixitalización do libro e da cultura e que nese escenario as identificacións entre espazos e linguas mudaron, Subirana propón que, se non pretendemos compracernos no agravio noso, é imprescindible unha achega de enerxía, que non é máis que capacidade de traballo, de actividade humana consciente. Noutras palabras, a nosa literatura, concibida como sistema do libro e da lectura en galego, cara o futuro precisa axitar todas as súas pezas, repensar rutinas, etiquetas e instrumentos sen renunciar a súa vontade de presenza colectiva para superar o que Álex A. Nogueira chama «fantasmas dos momentos primitivos». O Culturgal desta fin de semana, na súa décimo oitava edición con máis actividades que nunca, é unha oportunidade excelente para recibir un xute enerxético de emotividade e entusiasmo que precisamos.

Publicado en Nós diario: 26/11/2025

As trampas da pornografía

/en , , , , , , , , , , , , /por

Coincidindo co 25-N dedico o artigo da semana en Faro de Vigo ao libro Las Trampas de la pornografía de Amada Traba, Priscila Retomozo e Chis Oliveira (Catarata 2025):

Coincidindo coa xornada do 25N de eliminación da violencia contra as mulleres está dispoñible nas librarías Las trampas de la pornografía. La sexualidad que deseamos (Catarata 2025) de Amada Traba, Priscila Retamozo e Chis Oliveira, voces feministas con ampla traxectoria na investigación e docencia en ciencias sociais e coeducación. Obra sólida e exhaustiva na documentación, rigorosa nas análises, moi fluída no discurso sobre a pornografía e comprometida na aposta pola educación afectiva sexual. Para Ana de Miguel, profesora da Universidad Rey Juan Carlos de Madrid, autora do prólogo, «este libro é unha poderosa ferramenta de consulta, pensamento e debate dirixido tanto a mulleres coma homes» sobre un imaxinario sexual pornográfico dominante que deshumaniza ás mulleres e invisibiliza a subxectividade sexual feminina tanto no público como no privado. Obra valente, irritante para o machismo, con vontade de intervención na que se abordan temas como o auxe da machosfera, a normalización do abuso sobre as mulleres, a hipersexualización das menores e o que se ven chamando “pornificación”, un modelo de sexualidade no que o poder, a dominación e a humillación masculinas substitúen ao coidado e ao respecto ao desexo das mulleres.

Xaora, a pornografía é unha industria poderosa, que move no ecosistema dixital máis de 100.000 millóns de dólares cada ano, e contribúe á normalización da violencia sexual e a cousificación das mulleres baixo a aparencia dunha actividade recreativa orientada a persoas adultas. A pornografía reforza a idea de que o pracer masculino debe prevalecer sobre o consentimento, lexitimando prácticas de subordinación e explotación, destinadas a ser consumidas por públicos diversos, entre eles o dos menores, que dende os 11 anos, e de forma case xeral, acceden a contidos deste tipo que atopan de forma doada en internet. Porno nativos que consolidan un imaxinario sexual baseado nunha narrativa patriarcal que constrúe as mulleres como obxectos pasivos cuxa función principal é satisfacer o desexo masculino. O que constitúe un desastre, xa que a violencia se amosa como parte do desexo masculino, o sometemento como algo erótico e a falta de consentimento como elemento excitante. A pornografía hexemónica presenta ás mulleres non só como obxectos sexuais, senón que no súmmum da cousificación as reduce a corpos, aos orificios dispoñibles para o pracer masculino.

Un informe do goberno francés confirma que o 90 % da pornografía mainstream contén actos violentos non simulados, incluíndo a tortura, a humillación e escenas de violación, reducindo ás mulleres a simples obxectos de uso sexual. En definitiva, a pornografía normaliza esta violencia sexual contra as mulleres, ensinando a erotizar o pracer do dominio, que non se trata só de pracer físico, senón de gozar da humillación e sometemento das mulleres. Estudos diversos apuntan que a exposición á pornografía violenta aumentan aínda máis a probabilidade de condutas agresivas. Máis aínda, a evidencia apunta a que a repetición da visión deste tipo de escenas pornográficas desensibiliza, normaliza a agresión sexual e configura esquemas de desexo onde a violencia se presenta como fonte de excitación. Citando a feminista Andrea Dworkin, as autoras lembran que non hai acontecemento violento da historia, incluídos os campos de concentración nazis ou a guerra de Ucraína e o xenocidio de Gaza, que non fose incluído xa como escenario de humillacións e violencias por parte da industria do porno. Unha oferta pornográfica que segmenta e monetariza os corpos femininos, transformando ás mulleres en produtos consumibles segundo criterios raciais, corporais, de idade e mesmo de extrema vulnerabilidade.

Trampas da pornografía, recollidas en título afortunado, tanto as explícitas como as virtuais, que corren polas redes dixitais, como a supersexualización infantil e xuvenil ou cos negocios do sexo dixital (OnlyFans) creados no capitalismo neoliberal que poñen a sexualidade ao servizo do consumo. Como alternativa, as autoras propoñen situar no centro do debate o pracer, a comunicación e o afecto, eixos dunha sexualidade concibida como unha forma de coñecemento emocional. O que precisa dunha coeducación afectivo sexual integral baseada na evidencia científica e na ollada feminista, que incorpore o desexo, o consentimento, a diversidade e a liberdade como os seus piares. Se esta educación afectiva se consolida nos mozos e mozas, non só mellorará a súa saúde sexual, tamén reducirá violencia contra as mulleres. Moitos parabéns as autoras e á viguesa Carme Pérez, editora de Libros de la Catarata, editorial independente, responsable dunha oportunísima edición. Recomendo Las trampas de la pornografía moi vivamente.

Petróleo

/en , , , , , , , /por

Lendo no ensaio Literatura, lengua y cultura. Termodinámica aplicada (Anagrama 2025) de Jaume Subirana, atopo os datos da potente industria editorial catalá: 885 editoras, que publican 4.000 títulos, fabrican 111 millóns de exemplares, empregan a 4.700 persoas e ocupan a 18.000 colaboradoras. Sector que factura 1.500 millóns de euros, a metade do mercado interior español do libro, dos que 600 millóns corresponden a Cataluña e 278 aos títulos en catalán, o 23 % do mercado, que en cada Sant Jordi sube ao 50 %. Sector que edita en catalán sobre 9.000 títulos por ano, cifra superior á de Grecia, que non chega aos 7.000, Suecia con 4.000, Letonia con 2.000 ou Galicia con máis de mil. Cataluña conta cunha poboación que le habitualmente en catalán do 32,5 %, en 2016 do 26, 9 %, polo tanto que se incrementa na última década, subindo ao 55,7 % no segmento de dez a trece anos. Ecosistema do libro en catalán alicerzado sobre 108 empresas, que forman parte d’ Associació d’ Editors en Llengua Catalana; 1.713 membros d’ Associació d´Escriptors en Llengua Catalana, dos que apenas o 10 % se ocupa de forma exclusiva da escritura; 460 librarías que constitúen o Gremi de Llibreters de Catalunya. Ecosistema lector animado por un potente sector de lectura pública formado por 428 bibliotecas e 12 bibliobuses, con 3,5 millóns de usuarias, o 43,7 % da poboación, considerado como un dos servizos públicos mellor valorados; ao que se engaden 1.250 certames literarios e un amplo fenómeno popular e autoxestionado de clubs de lectura. Cultura do libro e da lectura que Carlos Puigdemont, presidente da Generalitat, cualificou con fachenda en Boloña (2017), cando Cataluña foi convidada de honra, como «o noso petróleo». Estando moi lonxe desa hiperliteraturización catalá, se comparamos con realismo esas cifras coas recentes do caso galego, non é difícil inferir que existe unha ameaza real de que o futuro do libro e da lectura en galego sexa a dun bonito glaciar destinado a desaparecer de forma silenciosa.

Publicado en Nós diario: 19/11/2025

Hemingway en Vigo

/en , , , , , , , /por

Dedico o artigo da semana en Faro de Vigo á escala que fixo en Vigo Ernest Hemingway o 18 de decembro de 1921:

Publicada a segunda edición do Mapa Literario de Vigo, proxecto da Biblioteca Pública Municipal Xosé Neira Vilas de Vigo, non hai dúbida ningunha da importancia literaria da cidade nosa. Iniciativa moi novidosa na promoción da lectura dende unha biblioteca pública, presentada o día do libro de 2018, esta nova entrega dun documento, que adopta o formato dun mapa do transporte urbano de Vigo, amplía a doce as liñas que conectan os principais puntos literarios. Engade unha rota Circular, que identifica e xeolocaliza obras que deitan unha ollada máis global, e outra Especial dedicada a fitos e referentes da historia viguesa presentes en textos literarios, como a batalla de Rande, a Reconquista, o Celta, o Faro de Vigo, Radio Vigo ou Vitrasa. Un repositorio de 3.307 referencias, 153 autores e autoras e 285 obras, dispoñible na web mapaliterariodevigo.com. Corpus bibliográfico, onde non faltan os textos de escritores que deixaron pegada da súa escala no porto, como Jules Verne, que dedicou á baía de Vigo o capítulo oitavo de Vinte mil leguas de viaxe baixo os mares (1870), antes das súas visitas de 1878 e 1884, ou as páxinas viguesas de George Borrow na súa Biblia en España, ou de Stephan Zweig no Diario e nas memorias El mundo de ayer.

Secasí, entre estas referencias de escritores viaxeiros destaca as que deixou Ernest Hemingway, premio Nóbel de literatura 1954, a primeira vez que desembarcou en Vigo, e España. Foi nunha lancha motora o 18 de decembro de 1921, procedente de Nova York, camiño de Le Havre, acompañado da súa primeira muller Hadley Richardson, a bordo do transatlántico Leopoldina, cando o de Chicago tiña 22 anos, vivía en París e xa publicaba no The Toronto Star Weekly. Apenas un paseo de catro horas por Vigo que provocou no escritor unha fonda emoción, impresionado pola paisaxe que rodeaba o porto, polos prezos tan baratos do coñac, a catro pesetas litro, e a do viño, apenas dúas pesetas o cuarto, e polos bancos de atúns dun metro de largo, que «parecía facían ferver a auga da ría».

Daquela breve escala deixou constancia nunha carta para a súa familia do 20 de decembro na que se refire ao porto de Vigo como grande escondedoiro para os submarinos alemáns na guerra do 14, sen esquecer contarlles que viron unha balea preto de cabo Fisterra. Noutra carta do mesmo día, enviada ao seu amigo William B. Smith JR, escribe: «Vigo. España. Este si que é un sitio para un macho! Un porto case pechado e case tan grande coma o de Traverse Bay, onde se pode mercar un barco de vela latina por cinco dólares. O Gran Hotel [refírese ao Moderno na Porta do Sol] custa un dólar por día». A carta remata dicindo: «Imos volver».

No entanto, será no artigo publicado o 18 de febreiro de 1922 no The Toronto Star Weekly, titulado «A pesca do atún en España», onde fará unha crónica memorable da visita a Vigo, sobre todo do espectáculo que coñeceu dos pescadores nunha ría chea de peixe. Un texto que forma parte da historia do Vigo literario que, traducido por Carlos Casares, comeza así: «Vigo é unha cidade que parece de cartón, con rúas de lastro, revocada en branco e laranxa, erguida á beira dun porto grande e case pechado de todo, que practicamente podería ter amarrada a toda a flota británica. Os montes queimados polo sol métense no mar coma vellos dinosauros fatigados e a cor da auga é tan azul coma unha litografía da baía de Nápoles. Unha igrexa gris de cartón con torres xemelgas e un castelo aplanado, de aspecto triste, que coroa o monte sobre o cal se ergue a cidade, miran cara a baía azul, a onde se dirixirán os bos pescadores…»

Na ría de Vigo atopou Hemingway a «valentía solitaria» dos seus pescadores, esa conduta física que transmite un verdadeiro sentimento de admiración, que tanto lle serviría trinta anos despois para retratar o protagonista d’ O vello e o mar (1952), novela traducida ao galego por Carlos Casares (1998), convertido en pescador canario emigrado a Cuba e transformando os atúns grandes e prateados en peixes espada.

O que empezara en Vigo non deixou de empuxar a Hemingway a coñecer case toda Galicia. Fixo outras cinco viaxes, fascinado pola paisaxe e xente galega e sobre todo por Santiago de Compostela, á que consideraba «a cidade máis fermosa de España», onde pasou varias tempadas aloxado no hotel Suízo, e pola catedral que confesaba significaba para el máis que calquera outro edificio do mundo. Conducindo o seu Ford visitou tamén Ourense, Verín, Lugo e A Coruña, «unha gran cidade metida no vello atlántico, sen beirarrúas nin cunetas». Para Hemingway Galicia era un fermoso país montañoso, moi parecido a Terranova, «onde a choiva é tan natural que parece que non te mollas».

O 15 de maio de 1931 desembarcaría de novo en Vigo, a bordo do Volendam, procedente da Habana, mais xa marchou directamente para Madrid. Non hai constancia de viaxes posteriores.