A batalla invisible

/en , , , , , , , , , , /por

Dedico o artigo da semana en Faro de Vigo ao libro de Gaston Leroux A batalla invisible:

Fanse corenta anos da publicación da tradución ao galego d’ O misterio do cuarto amarelo (Xerais 1986) coa que Gaston Leroux debutou en 1907 no xénero de «misterio en cuarto pechado», a primeira das oito aventuras de Joseph Rouletabille, xove xornalista e detective afeccionado. Como tamén está en galego O fantasma da ópera (Xerais 1998, tradución de Ana Luna e Xoán Garrido), novela gótica publicada en 1910 que acadou grande éxito, unha das primeiras levadas ao cine, na que mestura intriga, humor e fantasía. Porén, aínda non foi traducida La bataille invisible (1917), localizada na Ría de Vigo, publicada en castelán por Aguilar (1950) e recuperada polas viguesas Ediciones Agoeiro (2020), nunha edición promovida por Manuel Seoane Cordal, presidente da asociación Hermérico, prologada por Ceferino de Blas, o último cronista oficial de Vigo.

A batalla invisible forma parte da biloxía que baixo o epígrafe de «Aventuras de Herbert de Renich» Leroux iniciou con Capitán Hyx (1917), na que presenta ao comandante francés do submarino Vingador, a súa réplica do Nautilus do capitán Nemo, que aparece en Vinte mil leguas baixo os mares (Ir Indo 2003, Xerais 2019 ) e A illa misteriosa de Jules Verne (Xerais 2014). A trama d’ A batalla invisible desenvólvese durante a metade da Guerra do Catorce e localízase nas súas tres cuartas partes na Ría de Vigo, augas ou chaira líquida onde se enfrontan as empresas que representan o capitán Hyx e a do almirante von Treischke, que pretenden facerse co fabuloso tesouro de Rande, do que as dúas posúen licenza de busca repartida de forma salomónica polo neutral goberno español: a empresa do temible alemán o Leste, dende Rande á praia de Coia, onde ten no castelo a súa base; a canadiana o Oeste, dende Coia ás Cíes, onde se gorece na illa de san Martiño. Batalla que libran a seis metros oitenta e cinco de profundidade dous exércitos de buzos en cadansúa trincheira submarina. Épica batalla invisible no mar, continuada en terra polos espías de boches e aliados e polo mediador luxemburgués Herbert e Renich, que finalmente remata na Atlántida, milenaria cidade perdida no fondo dos mares, á que se accede máis alá de Cíes, onde se gardan os dous mil millóns de ouro dos doce apóstolos, os galeóns afundidos en Vigo en 1702. Cruel aventura bélica na que Leroux homenaxea a Verne e ao xénero da ciencia ficción, ademais de introducir elementos fantásticos, históricos e de intriga, que conforman unha das novelas viguesas máis orixinais, tanto polo protagonismo da ría como pola descrición recoñecible da paisaxe da beiramar e dos espazos portuarios.

Cando escribiu a biloxía, Gaston Leroux xa visitara Vigo como redactor do xornal parisino Le Matin. En concreto, intentaba conseguir ser o primeiro en entrevistar ao científico e explorador sueco Otto Nordenskjold que, ao seu regreso da proximidade do Polo Sur con outros vinte e tres expedicionarios, faría escala en Vigo procedente de Buenos Aires. Leroux soubo anticiparse ao xornalista sueco Otto Heukvist, que agardaba confiado en Vigo ao seu compatriota para entrevistalo en exclusiva, tras ser rescatado por un buque da armada arxentina. Leroux non perdeu tempo, viaxou a Lisboa e dende alí a Madeira, onde embarcou no Tijuca, transatlántico no que viaxaban os exploradores, e tivo tempo suficiente para saber o que lles aconteceu. Cando desembarcaron en Vigo, Leroux enviou a redacción de París o relato exclusivo nun longo telegrama, mentres Otto Nordenskjold, que permaneceu no buque, atendía a Heukvist e respondía a numerosa correspondencia recibida para el na sede viguesa da Compañía Hamburguesa. Non hai dúbida que Leroux aproveitou ben aquelas visitas de finais de 1903 e comezos de 1904 para coñecer as localizacións da batalla que en 1702 mantiveron na ría as frotas angloholandesa e hispanofrancesa, como para describir a paisaxe con admiración («Oh Vigo, Vigo! Canto tempo estiven contemplando o teu glorioso e enigmático panorama!» «Misteriosa e encantadora baía de Vigo») .

Non consta que Leroux fixera despois outras visitas a Vigo. Xaora, a publicación d’ A batalla invisible foi suficiente para que formase parte destacada do Vigo literario máis cosmopolita. Como outros títulos de enfoques e dirixidos a públicos diversos, mais cos que se podería facer unha Biblioteca literaria de Rande de grande interese para o lectorado vigués como para o internacional. Relación na que ademais das xa citadas, A batalla invisible (1917) e Vinte mil leguas baixo os mares (1870), non poden faltar La escuadra de plata (1935) de Avelino Rodríguez Elías, O Códice esmeralda (2017) de Alberto Blanco Casal, Os Megatoxos e a batalla de Rande (2018) de Anxo Fariña, O albatros negro (2025) de María Oruña e A batalla de Rande (2023), cómic de David Braña e Pablo Prado, entre outros.

Fernando Franco

/en , , , , , , , , /por

Non hai palabras abondo no emocionario que utilizamos para expresar a nosa admiración e pesar polo pasamento do xornalista Fernando Franco, o grande cronista diario de Vigo das últimas cinco décadas. Para explicar a nosa desolación podemos escoller a palabra tristura, esa caída do noso estado de ánimo provocada pola perda dun amigo. Podemos acudir ao desamparo, que nos provoca a súa ausencia. Podemos intentalo coa saudade, ese baleiro que nos invade e apenas enchemos coas pingas da pena. Como lamentar a inevitable melancolía que non asaltou, sen avisar nin estar preparados, cando soubemos hai unhas horas do seu pasamento en Salamanca.

Foi a de Fernando unha marcha discreta e sorprendente, propia dun mestre da tenrura e da arte de vivir, tamén de contar o vivido, a quen lle acae o que escribiu Miguel Torga: «deixou no mundo unha afirmación singular, insólita, unha vida construída con palabras». E abofé que foron milleiros as crónicas publicadas por Fernando en Faro de Vigo coa intención de facer comunidade, de contribuír a tecer unha cidade onde se recoñecesen todos e todas, uns e outras, onde fose posible sorrir e compartir o orgullo de sermos veciñanza.

A vida é irremediablemente un don provisorio polo que merece a pena arriscarse, sabendo que «non hai máis bondade que a que emana da intelixencia», como recitaba en Évame Carlos Oroza, o noso poeta peripatético, que Fernando tanto admiraba, até facer da escritura a súa vida. Linlle a Hanif Kureishi que «os grandes escritores son esencialmente cómicos», o que lle acaía a Fernando que utilizou o humor como un bastión contra o aburrimento, a banalidade e o odio, consciente de que o único que queda é o amor, con escribiu Agustín Fernández Paz.

Modelo de xenerosidade desbordada, sabía facer importantes ás persoas que citaba con nome e apelidos nas súas crónicas de «Mira Vigo» do Faro de Vigo, sacándoas do anonimato, facéndoas visibles na súa comunidade, contextualizándoas na súa adscrición dos diversos vigos. Facíao sempre coa súa prosa elegante, vibrante e contida, onde o lectorado non atopaba nada que fose superfluo ou resultase innecesario.

Lector curioso e omnívoro, nada lle resultaba alleo a súa paixón por coñecer, como escritor asumía unha ascendencia cervantina na variedade de subxéneros xornalísticos que manexaba con excelencia. Mestre da entrevista e do perfil biográfico, lega á memoria da cidade varios centos de memorias viguesas dos eidos de actividade máis diversas. Articulista de opinión, a súa sección dominical «Sálvese quien pueda» no Faro de Vigo achegaba unha documentada ollada de arcea sobre temas de actualidade social, o derradeiro (do mesmo domingo 15 de marzo) sobre o tratamento da neurodiversidade e dos problemas de aprendizaxe na escola actual, no que utilizaba argumentos científicos sólidos e un enfoque esperanzoso para familias e ensinantes. Xaora, foron, probablemente, as súas crónicas de ambiente, iniciadas no Club Faro, e continuadas como crónica social das páxinas locais, o que o fixo tan popular, respectado e querido por toda a cidade, quizais pola súa vontade de ceder todo o protagonismo ás persoas, que celebraban un xantar de amizade, un aniversario ou simplemente a felicidade de sentirse vivas.

Como editor encargueille algúns limiares, xénero introdutorio e divulgador do que era auténtico mestre, como o foi como autor de monografías como a da moda en Galicia. Lembro a gratitude do seu amigo Magar cando prologou o primeiro dos seus volumes fotográficos no que fixo gala da súa enorme memoria viguesa, de acontecementos e persoas que por desgraza agora perdemos. Fernado era memorioso, benhumorado, sabía escoitar de forma activa, preguntaba sobre o oculto e non se lle escapaba, como bo conversador, un sorriso entre as comisuras da alma.

Criado no Arco de Quirós, onde a súa familia tiña unha tenda de ultramarinos, a achega de Fernando Franco á recuperación do Vigo vello, tamén a súa memoria, foi enorme, dende aqueles días de entusiasmo e crise industrial da Movida dos oitenta, dos que foi cronista e redactor de suplementos memorables, como Pharo The Bego, até o seu maxisterio na redacción do decano onde desenvolveu a súa cátedra de xornalismo humanista.

Fernando fixo da escrita a súa vida plena e gozosa e da súa vida relato. Non a interrompeu nin sequera cando a ferida da doenza se fixera presente con toda a súa ferocidade. E os seus lectores e lectoras, grazas a súa xenerosidade, continuabamos alleos ao drama que libraba, gozando do seu optimismo (voluntarioso). Dende hai dez días, sabía que a asociación Évame Oroza o distinguiría como Socio de Honra, o que lle produciu gran satisfacción, a quen non recibiu en vida todos os recoñecementos que merecía nunha cidade onde son tan escasos.

Sei que Fernando se identificaba con dous versos de Oroza, merecedores de ser recuperados na súa honra como epitafios: «Eles van, onde nós xa estivemos» e «O futuro é pasado. E o presente envolve na mesma acción os dous tempos».

Con todos os abrazos para os seus fillos, netos e persoas queridas, para as súas amizades (tantas e tan diversas na cidade) e para a redacción do Faro de Vigo. Todos choramos a súa perda e agradecemos tanto que nos ensinou e compartiu. Grazas, Fernando!

Publicado en Faro de Vigo: 17/03/2026

Einstein en Vigo

/en , , , , , , /por

Dedico o artigo da semana en Faro de Vigo ás escalas de Einstein en Vigo:

Entre as efemérides esquecidas o pasado ano en Vigo, a máis notable e singular foi a do centenario da recalada o 9 de marzo de 1925 de Albert Einstein, o científico máis popular do século XX. Noticia ben acreditada dende 2011 cando o físico vasco Santiago Rementería Sanz publicou o artigo «Un testimonio del interés de Einstein por las aplicaciones tecnológicas» na Revista Española de Historia de las Ciencias y las Técnicas. Visita do profesor xudeu rescatada en 2016 nas páxinas de Faro de Vigo polo noso sempre admirado Ceferino de Blas e que relataría Eduardo Rolland un ano despois. Investigación de Rementería centrada na carta que Einstein escribiu de puño e letra o 27 de maio de 1925 que testemuña, ademais das anotacións no seu diario, a recalada en varias cidades da fachada atlántica en 1925, con motivo da súa travesía a Sudamérica «extra rápida» a Buenos Aires. Viaxe a bordo do Cap Polonio da Compañía Hamburguesa Sudamericana, transatlántico de 20.600 toneladas e 200 metros de eslora, un vapor con todas as comodidades da época, anunciado como un palacio flotante, que contaba con todo tipo de servizos e salóns de música, lectura, ximnasia ou esgrima.

Embarcou Einstein en Hamburgo no Cap Polonio, que fixo a súa primeira escala no porto francés de Boulogne sur Mer, para seguir a Bilbao, onde o domingo 8 de marzo fondeou no porto exterior do estuario do Abra. Recalada da que o científico deixou constancia no seu diario: «Primeira vez que brilla o sol. Arredor das 11 achegámonos a Bilbao. Mar turquesa, beiramar con outeiros, primeiro prateada, logo baixo un sol refulxente». Foi recibido polos responsables da consignataria, da comandancia e varios representantes do sector mineiro biscaíño, que a Einstein lle pareceron «españois curiosos», «infantís e pagados de si mesmos». Pola tarde o buque colleu deriva cara a Vigo, onde chegou ao día seguinte, 9 de marzo, tal como recolleu nesta anotación do seu diario: «Pola mañá desembarquei na Coruña e pola tarde en Vigo, baía rodeada de illas montañosas cunha fascinante viliña con forma de pintoresca azotea. (Á tarde conversas sobre lóxica). Riqueza de cores e posta de sol en Vigo, incomparable. O sol do Sur embriaga». Sabemos polo Faro de Vigo do 10 de marzo, no que se informa da saída do Cap Polonio, «tras recoller medio cento de pasaxeiros», que a recalada do científico pasou en Vigo completamente desapercibida. Polo diario, sabemos que si desembarcou en Lisboa e visitou o castelo de San Xurxo e o mosteiro dos Xerónimos, anotando no seu caderno: «esta terra decaída exerce sobre min unha sorte de nostalxia». O 12 de marzo, o buque fixo escala en Tenerife, logo no Rio de Janeiro, Santos, Montevideo para atracar o 25 de marzo en Buenos Aires, onde tras dezaoito días de viaxe foi recibido polas «autoridades académicas arxentinas».

Tras impartir dezaoito conferencias e recibir diversas homenaxes, Einstein embarcou de regreso a Europa no Cap norte, un buque de 13.600 toneladas, da mesma compañía que o Cap polonio, que chegará ao porto de Vigo o 26 de maio de 1925, onde desembarcarán dous centos viaxeiros (as tres cuartas partes da pasaxe) e vinte e cinco sacas de correspondencia. No diario de Einstein non hai anotación desta segunda escala viguesa dunha viaxe transatlántica no camarote 41 de primeira clase con chegada a Hamburgo o 31 de maio. Periplo sudamericano que no seu diario resume como «unha gran axitación sen moito interese, pero tamén algunhas semanas de descanso durante a travesía» e da que se despide con «por fin libre, pero máis morto ca vivo».

Xaora, ten grande interese a carta que escribiu o 27 de maio, datada na proximidade de Bilbao, dirixida ao Dr. Glitscher, con quen traballaba nunha nova solución construtiva do compás e para quen deseñou un teodolito xiroscópico ou xiroscopio, que permitiría orientarse no interior das explotacións mineiras. Misiva pola que sabemos que en Vigo embarcaron catro pasaxeiros de primeira clase e outros tantos de terceira, entre os que estaba o Dr. Karl Lehemann, que viaxaba coa súa dona, xeólogo especializado en explotacións mineiras, a quen xa coñecera en Kiel, con quen en augas cantábricas conversou sobre a utilidade e o carácter do seu invento, do que incluíu un esquema gráfico. Testemuña de grande interese para a historia da ciencia xa que supón unha faceta novidosa de Einstein, a da súa inquedanza inventora, gustoso polo deseño e a construción de dispositivos técnicos, como audífonos ou unha cámara fotográfica con axuste automático de intensidade luminosa ou o desenvolvemento de ideas inventivas como as dun tecido impermeable ou a dun medidor óptico de líquidos. Inventos que para historiador Rementeria levaron a Einstein a ser máis consciente da relevancia e das dificultades do traballo experimental e de laboratorio.

A edición galega á intemperie

/en , , , , , , /por

A situación crítica da edición galega, que perdeu nunha década o 39,05 % da súa facturación, non se explica sen sumar as axudas directas achegadas pola Xunta de Galicia durante ese período, como polo impacto sobre o sector editorial do modelo de (falsa) gratuidade do libro de texto no ensino obrigatorio, mediante préstamo e banco de libros (renovados cada seis anos), e a redución das materias nas que se emprega o galego como lingua vehicular obrigada polo decreto 79/2010 de plurilingüismo. Unha intervención pública que, coma se da aperta do oso se tratase, obrigou a reconverter á primeira e máis estable das (cativas) industrias culturais galegas.

E para explicalo non se pode esquecer que a lei 17/2006 de 17 de decembro do libro e a lectura de Galicia recoñeceu no preámbulo que o libro e a súa industria precisan axuda. Razón pola que no artigo 2 se recoñece «o carácter estratéxico e prioritario do sector do libro pola súa importancia cultural, social e económica…» e no 7 regúlase o apoio ás editoras, concretado na «existencia dunha liña de axudas anual ou bienal, que atenda a todos os tipos de edición, que asegure tanto a presenza das novidades editoriais na rede bibliotecaria pública como a existencia dunha oferta suficiente de materiais didácticos naquelas área nas que a lexislación educativa determine que a lingua galega sexa a vehicular da súa aprendizaxe.»

Para evitar falsas interpretacións, á hora de analizar as axudas actuais da Xunta de Galicia (consultar o cadro), convén seguir a serie dende 2007, cando entrou en vigor a Lei 17/2016 da man do bipartito de Touriño e Quintana. Nese ano a totalidade das axudas ás editoras chegaron a 2.554.000 euros, dividas en tres liñas, que se manterían dende entón: a de compra de novidades editoriais impresas (1.300.000 euros) e as de tradución (204.000 €), xestionadas pola Dirección Xeral de Cultura; e a da edición de materiais didácticos (1.050.000 euros), pola Secretaría Xeral de Política Lingüística. Axudas que representaron entón un 11,61 % das vendas do sector, porcentaxe nunca superada. Non contabilizamos as axudas a promoción da lectura e creación literaria, feiras do libro e participación en feiras internacionais, que abordaremos nunha análise futura.

Cos gobernos de Núñez Feijoo chegaron os recortes, desapiadados e xustificados polo discurso das políticas de consolidación fiscal que, se ben afectaron a todas as administracións, no caso do sector do libro galego nunca tiveron unha volta atrás. Significativo foi o ano 2010, cando a totalidade das axudas baixaron até os 1.672.267 euros (un 34,5 % con respecto a 2007). Aínda que o sería moito máis no 2015, cando quedaron en 510.000 euros (un recorte á brava do 80 %), reducíndose a compra de novidades editoriais a 250.000 euros e modificándose o sistema de adxudicación, vinculado a solicitude das bibliotecas públicas nunha plataforma, o que reduciu a diversidade das novidades galegas das coleccións, sobre todo no eido do libro literario de poesía e ensaio, privilexiando o infantil e xuvenil e as coleccións narrativas. Como é moi significativo que as axudas á edición de libros de texto quedasen reducidas a 170.000 euros (un recorte do 83,8 %), si, leron ben, máis do oitenta por cento, ao que sei non foi allea a posición crítica que adoptamos as editoras no conflito do decreto de plurilingüismo.

Con todo, resulta novidoso comparar os datos de 2007 cos actuais, cando a Consellaría de Cultura e Lingua anuncia un novo plan de dinamización da lectura, con «cifras millonarias». Secasí a comparativa non pode ser máis clara: continúan os recortes. En 2025, as axudas directas a industria foron de 888.000 euros (un 65,22 % menos que en 2007); as compras de novidades de libro impreso de 200.000 euros (un 84,61 % menos); as axudas a materiais didácticos de 200.000 euros (un 81 % menos). Certo é que en 2025 houbo novas partidas: 150.000 euros á edición de audiolibros, 87.500 a mellora de títulos galegos das coleccións de bibliotecas e estimamos que 50.000 euros á adquisición de licenzas de libro electrónico para o programa «GaliciaLe», iniciado con carácter experimental en 2014, que axudou a consolidar o catálogo literario galego dixital, ben acollido polo lectorado. Apenas as axudas á tradución mantiveron nestas case dúas décadas a súa dotación, arredor dos 200.000 euros, o que sabemos habería que imputarlle a inflación. Dubida alguén que os gobernos de Feijoo e Rueda quixeron deixar á intemperie ao sector empresarial do libro galego?

Publicado en Nós diario: 27/02/2026

O Profesor

/en , , , , /por

Na miña vida como editor en lingua galega tiven a fortuna de publicarlle catorce libros ao profesor don Xesús Alonso Montero, ao tempo de acompañalo durante vinte e cinco anos presentando polos camiños de Galicia enteira os seus libros e moitos outros que lle confiaban, na súa calidade de grande orador. Cando choramos o seu pasamento, non poderei reiterarlle a miña gratitude por todo e tanto que aprendín ao seu carón en horas de conversa e afáns editoriais compartidos. Como a miña admiración pola coherencia da súa convicción republicana de que a patria é o territorio onde un tivo esperanzas e por manter contra vento e marea o seu compromiso político e cívico coa Galicia mártir, represaliada, humilde e perseguida, que levaba preto do corazón prendido naquel triángulo vermello invertido, símbolo de resistencia antifascista, ou protexido pola súa inseparable bufanda encarnada. Vigués de nacencia (1928), na rúa Urzaiz, criado na taberna dos seus pais Benito e Angelina, foi viticultor das palabras galegas, mamadas dende 1938 na parroquia materna de Ventosela, no Ribeiro, da man do seu tío Clodomiro Montero. Compromiso esperanzoso coa causa da lingua galega e do seu futuro que mantivo até seu o derradeiro salaio.

Non poderiamos entender a historia de Galicia e da lingua e literatura galega do noso tempo sen a achega esencial de Alonso, tanto pola súa bibliografía monumental como investigador literario, estudoso, editor e publicista sobre os máis diversos eidos das artes e das humanidades, como polo seu compromiso inquebrantable coa causa da igualdade e da xustiza, a principal da humanidade, e contra calquera tipo de tiranía, empregando como lle gustaba dicir «as únicas armas da luz da palabra e da fouce da razón». Como profesor, palabra que no seu caso constitúe metonimia da súa identidade, posuía un afán didáctico natural, tanto na dicción, no xesto como na ollada, que impregnou todo o seu maxisterio dentro e fóra das aulas , fose como formador de bachareis na súa década longa lucense, fose máis tarde no Colexio Universitario de Vigo e logo na Universidade de Santiago de Compostela, da que foi catedrático emérito.

Como un dos seus editores, non podo negar a miña admiración polo traballo literario rigoroso até a extenuación de Xesús, que presentaba cada orixinal manuscrito en bolígrafo BIC coa caligrafía ampla e ligada propia dos mestres. Antes, Xesús consultaba múltiples fontes para que lle achegasen novos detalles (aparentemente eruditos), mais que sabía lle permitían desvelar a memoria (oculta) antifascista de Galicia, ámbito onde realizou unha achega excepcional, recollida en libros de referencia internacional. Velaí Cartas de republicanos galegos condenados a morte (1936-1948) (Xerais 2009) ou Intelectuais marxistas e militantes comunistas en Galicia (1920-2006) (Xerais 200/), un libro moi vencellado a súa militancia no Partido Comunista durante sesenta e cinco anos. Como moi valiosas son as súas biografías intelectuais, entre as que destacan as de Luís Seoane, As palabras no exilio (1994, 2002) (Xerais 1994), e a do filólogo Aníbal Otero (Xerais 2011) con motivo do seu centenario, merecedora do premio Lousada Diéguez ou o libro sobre a viaxe de Castelao á Unión Soviética en 1938 (Xerais 2012).

Tampouco podo agochar a miña admiración pola dimensión de don Xesús como brillantísimo orador de verbo rítmico e preciso, de erudición asombrosa, froito dunha curiosidade desbordada. Orador que sabía dosificar o discurso a lume lento, introducindo pausas para a reflexión política ou literaria, co gume ben afiado da ironía e do escarnio cando o argumento do seu relato o facía preciso. Un orador que conquistaba decontado á audiencia, na xeira de Otero Pedrayo, co que compartiu foros e formas, como testemuñan as fotografías do inesquecible xantar do Hotel Roma de Ourense en 1966 no que a cultura (a esquerda) galega despedía ao poeta Celso Emilio Ferreiro e iniciaba o combate cívico contra o encoro de Fenosa en Castrelo de Miño, asolagando tamén as súas terras nativas.

Admirei a don Xesús pola súa conversa amenísima e sempre documentada, compartindo chocolate e bolo de leite, sobre outras cuestións que poden parecer quizais máis triviais, mais non menos relevantes, para o futuro das artes e da cultura. Sabiamos da importancia das goleadas do seu admiradísimo Lionel Messi ou comentabamos as xogadas memorables de Xavi. Outrosí sucedía cando lembrabamos as aliñacións históricas do noso Celta do corazón, ámbito do que Xesús foi un grande experto, como gustaba de frecuentar as bancadas da catedral do Fragoso como seareiro celtista. Este maxisterio oral do profesor, constitúe un macrotexto de dimensións extraordinarias, que conservaremos na memoria e no corazón as persoas que tivemos a fortuna de telo escoitado. A nosa maior gratitude para el e con todos os abrazos para a súa filla Sara e o resto da familia. Grazas, todas, Profesor!

Publicado en Faro de Vigo 13/02/2026

O faro cultural de Vigo

/en , , , , /por

Tras vinte e catro anos e mil semanas de «Faro da Cultura» (FC), unha proeza do profesor e escritor Xosé Ramón Pena Sánchez e do cadro dos seus colaboradores, Faro de Vigo (FV) afonda na súa tradición secular de converter as súas páxinas nun espazo de privilexio para a lectura literaria en lingua galega. Celebración milenaria, que ten o precedente naquelas catro páxinas do pioneiro «Faro das Letras» (FL), tamén coordinado por Xosé Ramón Pena, publicado entre abril de 1993 e setembro de 1996, que continuaba, a súa vez, a aqueloutra «Galicia literaria», suplemento de Diario 16 de Galicia, publicado entre 1989 e 1991, dirixido polo profesor e escritor Manuel Forcadela e o propio Xosé Ramón Pena.

Tres cabeceiras que puxeron os alicerces para que a literatura galega contase coa visibilidade e mediación da crítica literaria xornalística da que carecía. Suplementos dirixidos por Pena, que con intelixencia formou un grupo de colaboradores, a maior parte profesores vigueses, en certa maneira tamén un grupo xeracional, capaces de ir fixando un modelo de crítica das novidades editoriais en galego, non só literarias, que informase e valorase o seu contido. Modelo de crítica editorial de GL e FL que o FC estendeu ás novidades cinematográficas, musicais, das artes escénicas e visuais, que da súa man contaron cunha visibilidade inédita nun xornal de referencia como Faro de Vigo.

Sei, como editor en lingua galega, que é difícil ofrecer un modelo de crítica cultural xornalística de calidade. Reto que asumiu Xosé Ramón Pena cando solicita aos seus colaboradores unha crítica que analizase, avaliase e interpretase as obras culturais –sexan libros, concertos, funcións ou exposicións– coa intención de informar e orientar aos diversos públicos de forma fundada, sen menoscabo de gabalas ou censuralas en todo ou en parte de forma equilibrada e razoada. Crítica que no caso de culturas minorizadas, como é o caso noso, contribúe a fortalecer as industrias culturais e os sectores creativos, ampliando a sociedade lectora, fidelizando aos públicos do cinema, das artes escénicas e dos diversos xéneros musicais, incitando a curiosidade de visitantes a exposicións e museos, concienciando á cidadanía na protección do patrimonio ou mesmo nas manifestacións hibridadas da cultura dixital.

Apostar, en definitiva, pola recomendación xornalística, se podemos chamala así, que sabemos non vive os seus mellores momentos, xa que como noutros xéneros xornalísticos, está ameazada polas redes sociais, sobre todo polo que atinxe a súa autoridade, equiparada a de calquera creador de contido ou influencer, sexa booktubeiro ou instagrameiro, que non precisan utilizar os criterios de obxectividade e independencia da crítica xornalística e académica, en boa medida máis pendentes do interese dos departamentos de marketing das diversas industrias culturais. Modelo de crítica xornalística, asumido por FC, exercida por colaboradores independentes, que non incorren en conflitos de intereses, hoxe criterios imprescindible para evitar a derrota definitiva da cultura.

Estas oito mil páxinas de FC durante máis de dúas décadas constitúen a crónica do que foi a produción cultural galega neste período, dende o entusiasmo da primeira do século, ao que non foron alleas nin a resposta creativa dos sectores culturais da crise do Prestige nin as políticas culturais públicas, como o impacto que tivo o decreto de Plurilingüismo, sobre todo no sector editorial, e a crise da débeda, coincidentes ambas as dúas, cos gobernos de Núñez Feijoo, nos que diminuíu o volume da produción cultural e artística. Repasar hoxe o milleiro de entregas de FC –admirable pola súa continuidade, antigüidade e carácter monolingüe, publicación única na prensa galega– permite construír un índice das mudanzas valorativas como das tendencias da cultura galega de inicio de século.

Eis a irrupción das narradoras galegas, que coincide coa aparición do propio suplemento. Eis a obtención dos premios nacionais outorgados polo Ministerio de Cultura a 31 creadores e creadoras e a editorial Kalandraka, como mellor labor editorial cultural, premiados en todas as disciplinas literarias, mais tamén en xornalismo cultural, moda, arquitectura, fotografía ou artes plásticas, que recoñecen a Galicia como potencia cultural, a pesar das cativas axudas públicas destinadas á creación e promoción. Páxinas nas que identificamos a diversificación da industria cultural, atomizada en editoras independentes, pequenas compañías teatrais, cun peso cada vez maior do sector audiovisual e das redes sociais na mediación cultural, que cuestionan o papel do enfoque crítico do propio FC.

Especial atención tivo en FC o seguimento da cultura viguesa, tanto da programación de exposicións, concertos, funcións teatrais e estreas do novo cinema galego como do «Vigo noir», acuñado polo profesor e escritor Xaquín Núñez Sabarís, fenómeno da novela negra localizada en Vigo, como do máis amplo do «Vigo literario», visible no Mapa Literario de Vigo, elaborado pola Biblioteca Pública Municipal Xosé Neira Vilas. Fenómenos que avalan a posibilidade de solicitar a inclusión de Vigo dentro da rede de cidades da literatura da UNESCO, o que contribuiría á proxección de todo o sector cultural vigués. Candidatura que atoparía nas páxinas deste faro cultural de Vigo os seus mellores argumentos para a súa defensa.

Parabéns a Xosé Ramón Pena, hoxe asesor literario de FC, por facer posible durante un milleiro de xoves, nos que ventou e choveu, un proxecto estratéxico para a cultura en lingua galega. Beizóns que merece a empresa e dirección de Faro de Vigo por continuar coa súa aposta pola crítica cultural de calidade.

Publicado en «Faro da Cultura» 1000 Faro de Vigo: 13/02/2026

Vigo cidade da literatura

/en , , , , , , , , , /por

Dedico o artigo da semana en Faro de Vigo a propoñer a candidatura de Vigo como cidade da literatura da Unesco:

A declaración como Patrimonio da Humanidade foi a estratexia que seguiron quince cidades españolas, entre elas Santiago de Compostela, para conservar o patrimonio monumental dos seus cascos históricos. Tamén a UNESCO desenvolveu unha rede de cidades creativas, hoxe máis de 250, coa intención de promocionar o desenvolvemento local dende o eido da creación e da diversidade das artes. Nesta rede naceu o programa «Cidade da literatura da UNESCO», dedicado as cidades que ofrecen un espazo de intercambio literario e de creación cara o mundo dos seus autores e autoras. Distinción que recoñece a excelencia literaria e apoia os proxectos editoriais que contribúan a acadar públicos lectores máis amplos e diversos posibles, tanto a nivel local como internacional. Iniciada en Edimburgo, primeira cidade da literatura 2004, recoñecía a ampla nómina de autorías da capital escocesa, mais tamén os seus cafés literarios, o seu Festival Internacional do Libro, o maior do mundo, e a súa rede de bibliotecas e librarías. Seguiron á cidade de Robert Louis Stevenson, entre outras, Granada (2014), Barcelona e Óbidos en 2015, Rio de Janeiro (2023) e Lund e Aberystwyth o pasado 2025.

Para outorgar o nome «Cidade da literatura», a UNESCO valora o cumprimento dunha serie de requisitos. Primeiro, contar cun catálogo de autorías e títulos enraizados ou localizados na cidade. Segundo, tratarse dunha cidade do libro e da lectura, entendendo como tal a que mantén unha actividade editorial destacada, tanto en calidade, cantidade como diversidade de oferta. Terceiro, desenvolver unha actividade literaria relevante para a vida cultural da cidade, por medio de clubs de lectura, presentacións ou lecturas de novidades formando parte da axenda local. Cuarto, dispoñer dunha rede de bibliotecas, librarías e centros culturais, públicas e privadas, onde se faga visible decote a literatura local e foránea. Quinto, organizar festivais literarios, feiras do libro, residencias literarias e outros acontecementos coa presenza de autorías destinados a promover a literatura propia e a traducida. Por último, a UNESCO valora a implicación dos medios de comunicación locais, impresos e dixitais, na promoción da lectura e na consolidación dun mercado para produtos literarios dirixidos a públicos diversos, dende o infantil e xuvenil ao do lectorado adulto.

Lendo estes requisitos é inevitable preguntarse que posibilidades tería Vigo de ser declarada «cidade da literatura UNESCO» e integrarse na selecta rede mundial de cidades creativas no eido do libro e da lectura, hoxe con cincuenta e tres membros. Nunha lectura devagar de cada un deles, non parece disparatado que Vigo preparase a súa candidatura. Primeiro, o carácter literario forma parte do ADN de Vigo, creado polo poeta Martín Codax, iniciando así un mapa literario cuxa versión máis actualizada identifica 153 autores e autoras, 285 títulos narrativos e máis de 3.300 referencias. Segundo, chamado pola crítica académica «Vigo noir» e «Vigo literario», este fenómeno casa cunha actividade editorial desenvolvida dende hai dous centos anos, indiscutible capital do libro en galego, dende hai setenta e cinco, ademais de oitava cidade española por número de títulos editados e libros impresos. Terceiro, Vigo conta co Hematofesti, festival de literatura infantil e humor e cos premios Carlos Oroza de poesía e co anunciado Ángeles Terrazo de novela, ademais dunha oferta de librarías culturais, con máis de catro décadas de experiencia, como Librouro e Cartabón, distinguidas pola Federación de Editoras de España pola súa actividade de promoción literaria. Cuarto, os medios vigueses dedican atención continuada ao feito literario, con especial relevancia Faro de Vigo, xornal decano que dende hai máis de dúas décadas publica en galego o suplemento Faro da Cultura.

Certo é que Vigo posúe o hándicap da precariedade da súa oferta bibliotecaria, por carecer dunha biblioteca do estado, como pola errática política municipal que, tras a apertura da Biblioteca Xosé Neira Vilas, optou por instalar salas de estudo en Navia, Beiramar e Teis, identificándoas como bibliotecas públicas, aínda que non o son. Se crease unha rede de bibliotecas municipais, como centros de fomento da lectura e da actividade literaria, e integrase nela as bibliotecas especializadas da Fundación Penzol, do Instituto de Estudios Vigueses, da Universidade de Vigo e do Arquivo do Porto de Vigo, esta candidatura viguesa tería moitas posibilidades de saír adiante. Sería posible facer coincidir en 2030 esta designación da UNESCO coa apertura prevista da biblioteca pública do estado? O sector privado do libro debería colaborar co concello na preparación desta candidatura que proxectaría o Vigo literario no mundo.

A mala saúde de ferro da edición en lingua galega

/en , , , , , , , , /por

Xa non é novidade que a cota de mercado do libro en galego acadase en 2024 un novo teito negativo, o 7,00 %. Hai máis de trinta anos, era do 9,30 %, sobre unhas vendas de 12 millóns de euros a prezos de capa. Cifras que en 2007 medraron até o 13,33 %, con vendas de 22 millóns, coincidindo co goberno de coalición de PSdeG-PSOE e BNG e a aprobación da Lei do libro e da lectura, apoiada por toda a cámara. A cota baixou a 11,36 % en 2021 coa pandemia e o impacto brutal do decreto de plurilingüismo de Núñez Feijoo, iniciando o retroceso actual. No entanto, se revisamos a serie anual, a media desta cota foi do 12,00 %, na que se inclúe todos os tipos de edición e canles de comercialización. Tras a pandemia, a Asociación Galega de Editoras, desagregou a cifra, excluíndo os libros de texto e as canles de venda directa, até fixar no 8,00 as vendas de libro galego nas librarías, 6,13 millóns de euros, porcentaxe que comparaba coa do libro en éuscaro, 17,00 % e catalán, 24,00 % en cadansúa comunidade. Cota galega que volveu reducirse en 2024 até o 7,00 %, último Informe do Comercio Interior do Libro dispoñible, no que as vendas foron de 13,4 millóns, un decrecemento do 20,00 % con respecto aos tres anos anteriores. O que contrasta co crecemento do sector no estado que volveu superar a cifra de facturación dos tres mil millóns.

Xaora, a cifra de vendas e a cota de mercado non son os únicos indicadores fiables no estado da nosa edición. Particular interese ten coñecer a distribución desas vendas polos tipos e xéneros editoriais. Antes da pandemia, os libros de texto lideraban a edición en galego, o 49,60 % da facturación en 2007, o que mudará a partir de 2021, cando a literatura infantil e xuvenil supuxo o 35,20 % das vendas, o que se incrementou en 2024 até o 39,10%. Cifras que en todo caso amosan a continuidade da primacía das «vendas educativas» (libro de texto + libro infantil e xuvenil): 46,70 % (2003), 67,80 % (2007), 71,80 % (2011), 68,00 % (2021) é 72,00 % (2024), a cifra máis elevada nas tres últimas décadas. A diferenza, as vendas do libro literario, cunha participación que veu flutuando entre o 13,00 % e o 15,00 %, reducíronse en 2024 até 11,80 %, apenas un millón seiscentos mil euros, dos que un millón corresponde a narrativa, un dos peores resultados do que vai de século. Retrato actual do libro galego actual que resumimos en tres cifras: 40,00 % edición escolar, 30,00 % libro literario (do que o 20 % é narrativa), 30,00 % libro de non ficción. Cifras que expresan o esforzo das editoras galegas de continuar publicando unha oferta diversa, que non corresponde coas súas vendas previsibles. Outro tanto sucede coa tirada media, reducida na última década á metade, facilitada polas posibilidades da impresión dixital actual con tiradas de novidades entre 150 e 300 exemplares, e posibilidades de reimpresión case a demanda. Procedemento que permite manter vivo en librarías un catálogo de 10.267 referencias, das que a edición escolar supón o 47,00 % dos títulos e a literaria o 16,60 %.

Non entenderiamos tampouco, o estado actual da edición, sen ter en conta que a obra traducida publicada supón o 15,00 %, sendo o número de traballos de tradución de 250 por ano. Nin tampouco que á hora de analizar a edición en galego apenas o 60,00 % está publicada por editoras galegas, 1.095 títulos en 2024, dun total de 1.924, o que só se entende pola importancia que está collendo o libro publicado en galego por editoras de Madrid e Barcelona, 829 títulos. Fenómeno sen parangón nas editoras galegas, cuxa publicación en castelán é de apenas o 6,00 %. Sen menoscabo de que as vendas do sector continúan privilexiando a canle da libraría, o 55,40%, a pesar do incremento no último ano de case o 10,00 % das de Amazón e que ofrece unha oferta anual de libro dixital do 20,00 %, que fixo un catálogo de dúas mil referencias, a maior parte accesibles dende o programa «Galicia le».

Retrato do estado actual da edición en galego no que para entender o debate sobre a profesionalización das autoras e autores é preciso coñecer que os pagamentos por dereitos de autoría representan un millón e medio de euros, realizados polas editoras agremiadas á AGE, máis de corenta, con douscentos empregos nos cadros de persoal e outros tantos de colaboradoras, tras unha década horribilis de perdas continuadas.

Publicado en Nós diario: 31/01/2026

O Vigo de Otero Pedrayo

/en , , , , , , , , /por

Dedico o artigo da semana en Faro de Vigo ao ano oteriano:

O ano 2026 estará dedicado a Ramón Otero Pedrayo coincidindo co cincuentenario do seu pasamento o 10 de abril de 1976 na mesma casa da rúa da Paz número 25 onde naceu o 5 de marzo de 1888. Efeméride coincidente co centenario da publicación da súa Guía de Galicia (Espasa Calpe, 1926), obra en castelán esencial e impresionante, síntese da xeografía e historia, arte e economía do país, reeditada en 1945 pola libraría e editorial Galí de Santiago e a partir da terceira edición de 1954 por Galaxia, ilustrada con fotografías de José Suárez e actualizada en 1965 e 1980. Centenario da tradución de anacos en galego do Ulises (1922) de James Joyce, en concreto dos titulados «Ithaca» e «Cyclops», publicados o 15 de agosto de 1926 no número 32 da revista Nós, realizada polo propio Otero pouco despois de que fose publicada a tradución ao francés, mostra expresión de modernidade e universalidade da cultura galega. Sen esquecer que no mes de xullo de 1926, coincidindo coa celebración do ano santo xubilar, Otero camiñou de Ourense a Compostela durante catro días, formando parte dun grupo que integraban Vicente Risco e Xavier Prado Lameiro, entre outros galeguistas ourensáns.

Ademais da necesaria actualización da biografía desta figura conservadora que encarna a dignidade galeguista e republicana, agardamos que o ano oteriano, declarado por unanimidade no Parlamento de Galicia, facilite a investigación e divulgación dunha obra literaria monumental, que abrangue dende a narrativa e o teatro, á literatura paisaxística e xeográfica da que continúa sendo referente. Sucede así cos traballos oterianos sobre Vigo e a súa rexión urbana, presentes xa na citada Guía de Galicia de 1926, no que atribúe a Jovellanos a afirmación de que «a ría de Vigo é a máis fermosa cousa do Reino de España». Texto no que salienta, ademais, que «o desenvolvemento de Vigo dende mediados e fins do século XIX, particularmente nos anos actuais [refírese a década de 1920], é seguramente o máis extraordinario dunha poboación marítima española, se se ten en conta a cativeza do seu centro antigo». Texto no que hai cen anos Pedrayo diagnostica sen panos quente a principal das carencias viguesas: a precariedade das comunicacións terrestres cun porto que naquela altura contaba con once liñas transatlánticas e cunha flota pesqueira, «a máis importante de España polo número e características dos seus barcos, desprazamento e autonomía, construídos na súa totalidade en estaleiros vigueses.

No entanto, habería que agardar case cincuenta anos para que don Ramón Otero Pedrayo publicase a súa monografía viguesa por excelencia, a titulada simplemente Vigo. Publicada polo concello de Vigo no mes de xullo de 1970, con intención propagandística, forma parte principal dun libro de sobremesa de 200 páxinas, con acabado acartonado e caixa de soporte, impreso por Seix Barral en Barcelona, co que o alcalde Antonio Ramilo Fernández-Areal pretendía enviar a todas as terras de España a mensaxe polícroma de que «Vigo é unha cidade de traballadores que se creou a si mesma, a golpes de enerxía». Xaora, o polígrafo de Amoeiro, utilizando o seu coñecemento xeográfico interpreta que Vigo non debería ser considerada unha cidade exenta e única senón unha comarca multiforma, que chamaba «cidade en bisbarra», estendida ao longo da Ría e do farturento Val do Fragoso, onde se produce un tránsito suave entre o fondo das montañas e a costa. Cidade atlántica, con raíz central e permanente nas industrias derivadas do mar, para Otero Pedrayo o Vigo de hai máis de cinco décadas era «a máis nova e moderna, tamén a máis populosa, a máis impaciente en expresarse na súa plenitude das cidades galegas». Cidade froito tamén «dunha escura, profunda e positiva vontade colectiva», «dun afán e dunha dignidade de dominio do porvir». Palabras que expresaban a expansión industrial e demográfica que agromaba en todos os sectores industriais vigueses, con especial relevancia na automoción e construción naval.

Non esquece Otero Pedrayo na súa monografía de 1970 o Vigo literario, dende a súa referencia ao «sagrado de Vigo», a milagreira transposición lírica de Martín Codax ou a presenza constante dos relatos atlánticos traídos polos viaxeiros, nunha cidade posuidora de acento british e de tintas de azul portugués como a que non renuncia a celebración da romaría popular, a contar cun atraente museo en Castrelos ou coa actividade artesanal dun erudito editor como o suízo Krapf facendo libros como La Celestina na Porta do Sol. Vigo cosmopolita de Pedrayo, cabeceira do espazo xeográfico que vai entre a ría de Vigo e o río Miño que, Atlántico por medio, corresponde as praias de Rhode Island e os lameiros de Connecticut, como ten lembrado o mestre Ferrín. Volver sobre a lectura do Vigo de Pedrayo merece moito a pena.

https://bretemas.gal/

 

Vigo en tres paisaxes

/en , , , , , , , , /por

Dedico o artigo da semana en Faro de Vigo á publicación dunha nova edición dos Sonetos a la ciudad de Vigo de Manuel Lueiro Rey, baixo o título Vigo en tres paisajes (Luscofusco edicións, 2025):

Nun ano de excelente colleita bibliográfica sobre a cidade de Vigo, destaca a terceira edición de Vigo en tres paisaxes (Luscofusco edicións 2025), o libro de sonetos de Manuel Lueiro Rey dedicado a Vigo. Autoeditado en Pontevedra en 1960 como un libriño de 28 páxinas distribuído entre as amizades, Sonetos a la ciudad de Vigo, trinta anos despois na segunda edición mudóuselle o título por Vigo en tres paisajes (Kantil C.B.1990), libro de 96 páxinas, ilustrado, deseñado e epilogado por Antonio M. Chaves Cuíñas, prologado polo xornalista Gerardo González Martín e do que a imprenta Feito de Hernán Cortés fixo dúas mil copias. Edición de outono de 1990, días antes do falecemento de Lueiro, sendo a derradeira á que lle deu o seu visto e prace. Presentada en 1993, no Auditorio Municipal de Vigo, no que sería tamén unha homenaxe ao autor, na que falaron Uxío Novoneyra, Carlos Casares, Herminio Barreiro, Modesto Hermida, Luis Cochón e Xesús Alonso Montero e na que, ademais, Carlos Oroza recitou un dos sonetos entre cada un dos discursos.

Esta terceira edición, ao coidado do editor Xabier Romero de Luscofusco, en formato de libro de lectura, ilustrada por Xavier Magalhães, incluíndo textos de Alonso Montero, Luis Cochón e Modesto García, recupera un clásico da bibliografía viguesa, que para Ramón Nicolás, o primeiro coñecedor da figura do escritor de Fornelos de Montes, recolle «os mellores sonetos dedicados á cidade de Vigo que se teñan publicado». Sonetario, non o esquezamos, consecuencia de gañar o concurso literario convocado en 1960 polo concello de Vigo, con categorías e dotacións distintas en castelán e galego, sobre o tema: «cantar á cidade de Vigo». Obra nacida dunha intervención externa, exercicio de estilo no que o autor puxo o seu talento no xénero métrico por excelencia ao servizo dun tema que non escolleu, coa lexítima pretensión de obter as 3.000 pesetas coas que estaba dotado o primeiro premio. Obxectivo que acadou utilizando a forma do soneto da que Lueiro foi, para o profesor Luis Cochón, un dos mellores cultivadores españois do século XX, tanto polo monllo de sonetos vigueses de ourivaría grandiosa coma polos cinco dedicados ao poeta Miguel Hernández publicados na revista Ínsula e recitados polo autor o 14 de decembro de 1967 na homenaxe ao poeta oriolano do Ateneo de Pontevedra. Produción sonetística que en 1963 valéralle a Lueiro o segundo premio do concurso do concello de Ourense, no que cantou á cidade das Burgas en oito sonetos, certame do que fora gañador Celso Emilio Ferreiro cun canto ao Río Miño, cando acaba de publicar Longa noite de pedra.

Organizado en tres partes (paisaxes) –de oito, tres e dous sonetos respectivamente– de feitura clásica e esmerada preceptiva, o sonetario ofrece un percorrido polo rumor das rúas, fábricas e paisaxes dunha cidade que se mira no espello: dende a luz, que permite a contemplación da beleza do Vigo amado, até a tarde e a noite nas que a cidade «atada ao esforzo colectivo» queda sosegada polo deber cumprido. Paisaxes definidas polo vento («titán que ao buque dá tormento»), polo mar («ese glauco, camiño, salgado»), pola ave («lenta a gaivota mariñeira»), pola pedra («arcos e capiteis inmolados ao barrio do Berbés»), polo monte («Vigo, aos teus pés rendido, encadeado») como pola árbore («ambición de raíz para a oliveira») e polo porto («xa non queda na terra unha bandeira que non acendera o seu saúdo»). Canción fermosa do traballo dunha cidade proletaria definida polo martelo, pola roda e pola máquina, que se deu ao camiño do futuro aberta «nunha loita vertical cara a vida», mais que non renuncia a gozar no descanso. Sonetario que celebra a nosa cidade atlántica e, ao mesmo tempo, constitúe unha lección literaria de forma, ritmo e mirada. Libro xa incluído na historia viguesa por acuñar algunha das metáforas e imaxes máis luminosas e emocionantes sobre a cidade nosa: «Vigo, abella da ribeira», «Vigo [Berbés], porta do mundo [cando o mundo pasaba por Vigo]», «Vigo, cidade feliz e poderosa», «Vigo, cidade exacta, cerebral e astrolabiada», «Vigo, cidade do castro e das murallas», «Vigo, cidade que pugna cada día na batalla» …

Libro cento por cento vigués que contribúe ao que no seu día chamamos «Causa Lueiro», a de poñer en valor a obra e a figura de Manuel Lueiro Rey, poeta, narrador e xornalista, autor dunha obra literaria extensa e polifacética en castelán, dende os anos sesenta tamén en galego, comprometido militante, como sinala Xesús Alonso Montero, «coas xentes que padecen a historia». Recomendo vivamente esta oportunísima edición de Vigo en tres paisajes marabilloso canto ao Vigo creado por Martín Codax, o irmandado coa luz e co traballo; escrito por Manolo Lueiro hai sesenta e cinco anos, chega aos nosos días coa frescura e a forza coa que contaba entón.