Listado de la etiqueta: italo_calvino

O noso estado da lectura

/en , , , , , , /por

Dedico o artigo da semana en Faro de Vigo os datos de hábitos de lectura ambiental:

Sei que está cristalizada a idea errónea de que lemos cada vez menos, que nos gustaría contar con máis tempo para dedicalo a esa gozosa lectura de lecer, na que poidamos protagonizar outras vidas e buscar entre liñas, como escribiu Xabier DoCampo, o que hai de min, ou o que hai de nós, entre as súas follas. A lectura é unha actividade individual saudable, ben de textos de ficción e literarios, ben aqueloutra de textos informativos, que en todos os casos require de atención e esforzo para, primeiro, descodificar a escritura; despois, para comprendela e inscribila en contextos significativos; e, por último, para interpretala e elaborar significado.

Botando man de Italo Calvino, sempre didáctico e divulgador, «ler é ir ao encontro de algo que está a punto de ser e aínda non se sabe se será». Xaora, a lectura é hoxe unha competencia imprescindible para toda a cidadanía para participar e vivir en democracia, xa que son constantes as transaccións lectoras e escritas que debemos afrontar para resolver o día a día.

De aí o interese de coñecer cal é o estado da nosa saúde como lectorado. O máis recente informe sobre hábitos de lectura e de compra de libros en Galicia, elaborado pola empresa Conecta para a Consellaría de Cultura, Lingua e Xuventude ofrece un retrato dunha sociedade galega lectora. Cunha poboación maior de 14 anos que no 96,7 % dos casos le de forma habitual (unha vez por trimestre) todo tipo de textos e hipertextos, sobre soportes impresos ou en pantallas de formatos diversos. E o que moito máis significativo que o 91,7 % le frecuentemente polo menos unha vez por semana e o 86,2 % utiliza as pantallas como soporte de lectura. Índices de lectura na media española, nalgúns casos por riba, como sucede no da lectura de xornais, que pechan a fenda lectora que arrastrabamos dende que existían estes datos.

Porén, os datos amosan unha diminución dos hábitos lectores en galego, xa que son apenas un 6,6 % as persoas que confesan ter lido o seu último libro no idioma noso, e no mellor dos casos é considerada só por 11,8 % do lectorado como práctica habitual, o que require un estudo monográfico e unha profunda reflexión para o porvir da lingua e edición galega. Como tamén é significativo que a lectura de libros, excluídos os de texto, acade o 69,9 %, situándose case na media estatal, 70,3%, o que constitúe un fito.

Son menos coñecidos e non menos significativos, os datos referidos á lectura de textos de actualidade (sintagma máis preciso que textos informativos), onde tamén se incrementan os indicadores. Ademais de que o 91,7 % destes textos sexa lectorado frecuente (semanal), chama a atención que o 77,9 % de lectorado de xornais en Galicia sexa claramente superior ao 70,3 % de España, un 80,6 % os lectores e o 75,5 % lectoras; e, ollo!, o 51 % é lectorado que acude ás edicións dixitais. Sen menoscabo do apoio dun lectorado frecuente do 73,5 %, o que expresa unha fidelidade do lectorado con cadansúa cabeceira preferida. Lectura de xornais na que se identifica un nesgo xeracional, xa que mentres entre os maiores de 55 anos representa o 83,59 %, entre os de 14 a 24 se reduce ao 57,6 %. Índices que desvelan que as provincias de Lugo (83,2 %) e Ourense (79,1 %) son as máis lectoras de xornais. Como tamén superior á media, o 32 % do lectorado de revistas, cifra que no caso das lectoras chega ao 35,8 % e ten un marcado carácter xeracional xa que nos maiores de 60 anos acada o 42 %.

No caso de Internet, o índice de lectura de webs e blogs é do 60, 3 % por debaixo da media, correspondendo aos lectores o 66,8 % e as lectoras o 54,3 %, contando cun lectorado frecuente de 46,9 %; mentres que o índice de lectura en redes sociais é do 59,8 % na liña da media estatal, cun nivel de fidelización semanal do 52,4 %, cunha clara diferenza de xénero, xa que as lectoras representan o 63,1 %, como xeracional xa que no caso da poboación de 25 a 44 anos, o índice é do 83 %.

Cifras que retratan a actual lectura en Galicia como unha práctica social e cultural moi hibridada, onde se comparten os soportes analóxico e dixital, medrando a lectura de libros de lecer, coa excepción dos publicados en galego, como a lectura de actualidade, impulsada pola oferta nas pantallas de webs, blogs e redes sociais. Xaora son singulares no caso galego, primeiro, os elevados niveis de lectura de xornais, superior á media española, mais que na súa metade xa se le nas diversas pantallas e, segundo, o incremento do índice de lectura de libros, excluídos os de texto.

Intentando resumir máis: a poboación residente en Galicia maior de 14 anos le cada vez máis, sobre todo en pantallas, tanto libros impresos como hipertextos de xornais, webs e redes sociais. Mapa lector anovado que precisa da formación interxeracional dun lectorado crítico e competente, capaz de comprender e interpretar os textos no seu contexto. Un reto colectivo!

Porrúa editor

/en , , , , , , , , , , , , , , , /por

O editor Paco Porrúa recibirá na Gala dos Premios Follas Novas do Libro Galego unha homenaxe cando se fan dez anos do seu pasamento en Barcelona, onde vivía dende 1977. Tributo que faltaba para un xigante da edición literaria do século XX, fundador hai setenta anos de Minotauro, editorial referente da ciencia ficción en castelán, e asesor, despois, director literario da editorial Sudamericana durante case dúas décadas, nas que apostou por obras hoxe esenciais na literatura contemporáena, como Rayuela (1963) de Julio Cortazar ou Cien años de soledad (aparecida o 30 de maio de 1967) de Gabriel García Márquez. Afortunado e intuitivo nas súas escollas e nas obras que traduciu, entre elas Crónicas marcianas (1955) de Ray Bradbury, que asinou como Francisco Abelenda e O Señor dos Aneis (1977) de J.R.R. Tolkien, firmada por Luis Domenech, ensinou que no exercicio do seu oficio, o editor debe ser anónimo e discreto, consciente de que non é outra cousa que o seu catálogo e que cando morra non quedarán máis que os seus libros. Sabía que a primeira función do editor era a de lector, para escoller os mellores textos, logo editalos ben e conversar e acompañar sempre aos autores. Prácticas que lle permitiron legar un catálogo extraordinario, encabezado polos autores citados, aos que engadiu tantos outros nomes, como os de Alejandra Pizarnik, Onetti e Sarduy, entre os sudamericanos, e Italo Calvino, Philip K. Dick, Ursula K. Le Guin ou Angela Carter, entre os traducidos. Nacido en Corcubión (1922), educado na Patagonia, onde emigrou con dous anos, nunca perdeu a súa relación con Galicia, a que regresou durante dous anos da súa adolescencia, o que non lle impedía confesar «ser un galego sen saudade». Retratado o 7 de xaneiro de 1973 na serie «Figuraciós» de La Voz de Galicia, Luís Seoane recoñecía no seu amigo Paco Porrúa «a paixón polos grandes escritores aparentemente sen lectores». Rescatalo do esquecemento e reintegralo á memoria da nosa edición histórica merece todas as beizóns.

Publicado en Nós diario: 08/05/2024

Oficio de edición

/en , , , , , , , , , /por

Italo Calvino confesou que traballando nunha editorial «se lle volve a un o corazón de pedra», «alí un remata por non sentir nada, por asumir unha máscara de cinismo». Afirmacións con intención de desmitificar o oficio de edición, que exerceu durante tres décadas en Einaudi editore, mais que no fondo reflicten algo que sabemos todos os editores: o noso é un oficio que, en termos xerais, provoca máis antipatía que simpatías, no que se combinan algunhas xornadas de gozo con moitas outras de melancolía. Pola súa natureza de actividade de mediación lectora, a edición achega máis insuficiencias ca satisfaccións, xa que ademais de desenvolvela na oficina, obriga a quen a exerce a participar nas políticas culturais do seu tempo. O editor escolle, filtra e coida os textos; conversa e acompaña aos autores e autoras, mais tamén se compromete no devir da sociedade da que forma parte. Velaí como no caso galego, non hai posibilidade de edición, se non existe un compromiso inquebrantable coa causa resistente da lingua e da propia nación. Certo é que no oficio existen criterios e estilos diversos para desenvolvelo, aínda que todos estean condicionados polas cifras dos custes editoriais e das vendas libreiras, xa que se as edicións non se venden, non hai retorno posible para continuar publicando outras novas. Con todo e volvendo ao Calvino editor, o anterior ás Leccións americanas (Kalandraka 1999), asumo que continúan sendo útiles os seus tres criterios para valorar se un orixinal merece ser publicado: acreditar se posúe unha linguaxe de seu, xa que editamos textos; identificar se posúe unha estrutura, xa que publicamos libros; acreditar se amosa algo, a ser posible algo novo, xa que ofrecemos novidades ou recuperamos a memoria literaria. Xaora, sexa utilizando os criterios de Calvino ou non, comparto o que escribiu o editor Constantino Bértolo en Una poética editorial (Trama 2022): «no oficio de edición hai que desvelarse por achegar, por intervir, por contaxiar» entusiasmo.

Publicado en Nós diario: 28/02/2024

Baixo Elduayen

/en , , , , , , /por

Dedico o artigo da semana en Faro de Vigo aos achados nas obras de Elduayen e na Porta do Sol:

Rematado o trimestre de luces e panxoliñas, que converteu a Vigo por desexo da súa alcaldía na capital do Nadal catódico das cidades felices, a nosa abella da ribeira recupera por outros nove meses o ritmo do seu latexo, unha gráfica con picos, onde non faltan azos para a esperanza nin sobran motivos para a preocupación. Unha diferenciación entre cidades felices e infelices que xa non admitía Italo Calvino no seu libro máis memorable, «As cidades invisibles», do que existe excelente versión galega de Miguel Anxo Murado (Xerais 2000), no que propoñía unha clasificación alternativa das cidades «entre as que, a través dos anos e das mutacións, seguen dando a súa forma aos desexos, e aquelas nas que os desexos ou logran borrar a cidade, ou son borrados por elas».

E abofé que de aceptar como útil esta liña divisoria, trazada nas conversas entre o emperador mongol Kublai Khan e o mercador veneciano Marco Polo, voces das fermosas narracións de Calvino, gustaría que Vigo se continuase adscribindo as primeiras, a aquelas cidades xustas que se constrúen coa pulsión colectiva da cidadanía sobre o substrato da súa memoria. Gustaría, considerando tamén, como propón o filósofo Antón Baamonde, que «unha cidade é un estado de ánimo, un corpo de costumes e tradicións, e de actitudes organizadas e sentimentos», que Vigo tras a invención deste mito natalicio, protagonizado pola alcaldía como estratexia de promoción turística, continuase sendo, como afirma X.L. Méndez Ferrín, ese volcán de dinamismos que ao longo dos dous últimos séculos «mudou con moita rapidez de fisionomía aínda que non de espírito». Gustaría, en definitiva, que o Vigo futuro fose un espazo urbano viable e sostible, innovador e creativo, que sen renunciar a súa identidade e tradición fose capaz de liderar a rede de cidades galego-portuguesas do Eixo Atlántico.

A retirada das luces de Nadal, aínda incompleta a comezos de febreiro no xardín histórico da Alameda e noutros espazos vigueses, sacou a luz nas obras do túnel de Elduayen a Policarpo Sanz, antigas edificacións e a bóveda do túnel de arredor de vinte metros que durante aproximadamente cincuenta anos, entre 1880 e o inicio da Segunda República, uniu a rúa do Príncipe coa canella dos Caños. Achados que non constitúen sorpresa ningunha para as especialistas en arqueoloxía e amantes da historia da cidade, mesmo recoñecibles en varias novelas viguesas, que alertaron reiteradamente da súa existencia cando se anunciou hai dous anos o proxecto do túnel, mais que agora abren un interesante debate cidadán sobre o coñecemento e a conservación do patrimonio cultural e histórico. Achados preciosos para coñecer a composición do palimpsesto urbano vigués, probablemente con vestixios de cando a cidade comezou a retirar a muralla e abrir os seus ensanches urbanos próximos, que constitúen unha oportunidade formidable, probablemente única, para saber máis da historia viguesa e reflexionar sobre as súas carencias e oportunidades.

As investigacións sobre este período decisivo de mudanza da rede viaria extramuros do arquitecto Jaime Garrido Rodríguez, recollidas no seu libro esencial «Vigo amurallado. Origen y evolución histórica» (Instituto de Estudios Vigueses, 2019), permiten coñecer que o trazado da actual rúa Elduayen, entón Travesía de Vigo (1879), proxectado por Manuel Fernández Soler, autor do que quizais puidese considerarse como o primeiro plan xeral de Vigo, obrigou a cortar as rúas do Pracer e da Misericordia, que partían da praza da Herba (hoxe Argüelles). Novo trazado que «obrigou ao derrubo total ou parcial de numerosos edificios e, entre eles, da capela gremial da Misericordia do século XVI, da maior parte da casa-pazo de Fuente-Pita e así mesmo da artística fonte de Neptuno». Vestixios de construcións familiares  como as da rede de sumidoiros da rúa Sombrereiros, contemplados en 1890 no ancheamento da nova travesía a quince metros, que probablemente continuarán aparecendo nas escavacións das vindeiras semanas.

As obras do túnel de Elduayen e da Porta do Sol, unha infraestrutura tan complexa e custosa como claramente innecesaria para a imprescindible peonalización deste espazo urbano de privilexio, constitúen unha oportunidade para debater sobre o tipo de Vigo que se pretende construír: unha cidade alicerzada sobre o palimpsesto da súa tradición e memoria identificable nestes achados ou ben outra que quere borrar esas pegadas ou botar terra sobre elas canto antes. Achados que aconsellan unha estratexia demorada de valoración deste xacemento por parte dos arqueólogos e restauradores, e mesmo a posibilidade, como propón o movemento Vigo Histórico, de deter as obras mentres os técnicos debaten como integrar estes restos históricos no tecido urbano futuro.

Onte 1070: Na época da mentira

/en , , , , /por

TC00238901O filósofo Carlos París morreu o pasado mes de xaneiro. Deixou sobre a mesa do seu estudio as probas de En la época de la mentira no que recolleu as súas conferencias de apertura do curso como presidente que foi do Ateneo de Madrid. Tras a revisión realizada por Lidia Falcón, a súa compañeira, a editorial Tecnos pechou unha obra que supón unha síntese da lucidez do pensamento crítico de quen fora catedrático de Filosofía da Universidade de Santiago en 1951, con apenas vinte e seis anos.

A mentira converteuse para o autor de Ética radical na estrutura que vertebra a nosa sociedade, un fluído capaz de disfrazar a arbitrariedade e vontade do poder baixo o manto dunha retórica ilustrada, a arma máis poderosa coa que contan os gobernos actuais para enganar aos seus pobos. Estamos afeitos a que os nosos gobernantes, fachendeando de realismo, xustifiquen que non son realizables outros mundos mellores, mais non teñen reparo en converter a miseria e a catástrofe no óptimo do factible. A mentirá é así o procedemento que avala as políticas económicas do FMI e Banco Mundial, as institucións que impoñen os ditados dun capitalismo cada vez menos produtivo e máis especulativo e financeiro, que provoca un aumento de vertixe das diferenzas de clase. A mentira xustifica tamén as actuais guerras económicas, violando a xustiza e a legalidade internacional, ao tempo que arrebata o coñecemento da historia recente e da súa verdade.

Como fixera Calvino coas súas seis leccións americanas, Carlos París artellou as súas seis leccións ateneístas coa intención de repasar os grandes temas filosóficos da civilización de entre séculos, dende o estado do dilema ético entre egoísmo e altruísmo, pasando polo papel dos intelectuais, até o valor da ciencia e da tecnoloxía no entorno dese estado vixía que amedrenta a súa cidadanía coa intención de fixar a súa conformidade. Especial atención dedica a analizar o papel da cultura neste contexto, integrando algunhas análises de Sennet e Bauman. Cultura que define con tres palabras: inestabilidade (sexa nas relacións humanas como institucionais), uniformidade (xa que as diferenzas se borran pola transformación do cidadán en consumidor) e infantilización (substituíndo a ficción polo escapismo do entretemento). Libro fecundo e moi útil para chantar novas raíces do pensamento crítico. Merece novas lecturas máis demoradas e reflexivas,