Vigo en tres paisaxes

/en , , , , , , , , /por

Dedico o artigo da semana en Faro de Vigo á publicación dunha nova edición dos Sonetos a la ciudad de Vigo de Manuel Lueiro Rey, baixo o título Vigo en tres paisajes (Luscofusco edicións, 2025):

Nun ano de excelente colleita bibliográfica sobre a cidade de Vigo, destaca a terceira edición de Vigo en tres paisaxes (Luscofusco edicións 2025), o libro de sonetos de Manuel Lueiro Rey dedicado a Vigo. Autoeditado en Pontevedra en 1960 como un libriño de 28 páxinas distribuído entre as amizades, Sonetos a la ciudad de Vigo, trinta anos despois na segunda edición mudóuselle o título por Vigo en tres paisajes (Kantil C.B.1990), libro de 96 páxinas, ilustrado, deseñado e epilogado por Antonio M. Chaves Cuíñas, prologado polo xornalista Gerardo González Martín e do que a imprenta Feito de Hernán Cortés fixo dúas mil copias. Edición de outono de 1990, días antes do falecemento de Lueiro, sendo a derradeira á que lle deu o seu visto e prace. Presentada en 1993, no Auditorio Municipal de Vigo, no que sería tamén unha homenaxe ao autor, na que falaron Uxío Novoneyra, Carlos Casares, Herminio Barreiro, Modesto Hermida, Luis Cochón e Xesús Alonso Montero e na que, ademais, Carlos Oroza recitou un dos sonetos entre cada un dos discursos.

Esta terceira edición, ao coidado do editor Xabier Romero de Luscofusco, en formato de libro de lectura, ilustrada por Xavier Magalhães, incluíndo textos de Alonso Montero, Luis Cochón e Modesto García, recupera un clásico da bibliografía viguesa, que para Ramón Nicolás, o primeiro coñecedor da figura do escritor de Fornelos de Montes, recolle «os mellores sonetos dedicados á cidade de Vigo que se teñan publicado». Sonetario, non o esquezamos, consecuencia de gañar o concurso literario convocado en 1960 polo concello de Vigo, con categorías e dotacións distintas en castelán e galego, sobre o tema: «cantar á cidade de Vigo». Obra nacida dunha intervención externa, exercicio de estilo no que o autor puxo o seu talento no xénero métrico por excelencia ao servizo dun tema que non escolleu, coa lexítima pretensión de obter as 3.000 pesetas coas que estaba dotado o primeiro premio. Obxectivo que acadou utilizando a forma do soneto da que Lueiro foi, para o profesor Luis Cochón, un dos mellores cultivadores españois do século XX, tanto polo monllo de sonetos vigueses de ourivaría grandiosa coma polos cinco dedicados ao poeta Miguel Hernández publicados na revista Ínsula e recitados polo autor o 14 de decembro de 1967 na homenaxe ao poeta oriolano do Ateneo de Pontevedra. Produción sonetística que en 1963 valéralle a Lueiro o segundo premio do concurso do concello de Ourense, no que cantou á cidade das Burgas en oito sonetos, certame do que fora gañador Celso Emilio Ferreiro cun canto ao Río Miño, cando acaba de publicar Longa noite de pedra.

Organizado en tres partes (paisaxes) –de oito, tres e dous sonetos respectivamente– de feitura clásica e esmerada preceptiva, o sonetario ofrece un percorrido polo rumor das rúas, fábricas e paisaxes dunha cidade que se mira no espello: dende a luz, que permite a contemplación da beleza do Vigo amado, até a tarde e a noite nas que a cidade «atada ao esforzo colectivo» queda sosegada polo deber cumprido. Paisaxes definidas polo vento («titán que ao buque dá tormento»), polo mar («ese glauco, camiño, salgado»), pola ave («lenta a gaivota mariñeira»), pola pedra («arcos e capiteis inmolados ao barrio do Berbés»), polo monte («Vigo, aos teus pés rendido, encadeado») como pola árbore («ambición de raíz para a oliveira») e polo porto («xa non queda na terra unha bandeira que non acendera o seu saúdo»). Canción fermosa do traballo dunha cidade proletaria definida polo martelo, pola roda e pola máquina, que se deu ao camiño do futuro aberta «nunha loita vertical cara a vida», mais que non renuncia a gozar no descanso. Sonetario que celebra a nosa cidade atlántica e, ao mesmo tempo, constitúe unha lección literaria de forma, ritmo e mirada. Libro xa incluído na historia viguesa por acuñar algunha das metáforas e imaxes máis luminosas e emocionantes sobre a cidade nosa: «Vigo, abella da ribeira», «Vigo [Berbés], porta do mundo [cando o mundo pasaba por Vigo]», «Vigo, cidade feliz e poderosa», «Vigo, cidade exacta, cerebral e astrolabiada», «Vigo, cidade do castro e das murallas», «Vigo, cidade que pugna cada día na batalla» …

Libro cento por cento vigués que contribúe ao que no seu día chamamos «Causa Lueiro», a de poñer en valor a obra e a figura de Manuel Lueiro Rey, poeta, narrador e xornalista, autor dunha obra literaria extensa e polifacética en castelán, dende os anos sesenta tamén en galego, comprometido militante, como sinala Xesús Alonso Montero, «coas xentes que padecen a historia». Recomendo vivamente esta oportunísima edición de Vigo en tres paisajes marabilloso canto ao Vigo creado por Martín Codax, o irmandado coa luz e co traballo; escrito por Manolo Lueiro hai sesenta e cinco anos, chega aos nosos días coa frescura e a forza coa que contaba entón.

Primeiro Conto de Nadal

/en , , , , , , , , , /por

Velaquí un conto de nadal que percorre escenarios emblemáticos da cidade de Vigo dende a soñadora ollada dun neto e a mirada crítica dun avó, ambos marcados pola ausencia dunha figura moi importante para eles: a avoa Lucía. A aprendizaxe común, o pensamento crítico e as emocións a flor de pel polo dó, pero tamén polo regreso dunha familiar dende Gaza, protagonizan estas liñas.

A Manuel, Breixo e Carmela, a nosa primeira luz

I

Cando o domingo baixamos a Vigo, o meu avó deixoume ben clara a súa opinión sobre as luces de Nadal: «Xandre, para min isto non ten pés nin cabeza, é un dispendio inxustificado de enerxía, que produce unhas emisións superiores a 1.000 toneladas de CO2. As festas duran case dous meses e outros tantos de montaxe e outros de retirada, a metade do ano. Eu sonche un vello daquel tempo de nadal que abrangue apenas trece noites e trece lúas, días de panxoliñas, rondallas, aguinaldos e manueles. De aquí sobra polo menos a metade do tempo, das luces e da decoración de nadal, que interrompe a cada pouco o paseo da xente. E atende, Xandriño, estas luces pagámolas todos os vigueses e viguesas, que cada un pon 8,30 euros, que as contas xa as botaron as xornalistas». Eu con semellante discurso quedei chafado, non me atrevín a arrepoñerme, non fose poñerme un bico de poupa. Aforrara a paga de toda a semana, seis euros, para subir a nora da Alameda, coma xa fixera a miña amiga Lúa, que me confesou non tivera medo, a pesar de que a cesta se movía, que pagaba a pena xa que se miraban os tellados da cidade. Moncho, como lle chama todo o mundo ao meu avó, cando chegamos a rúa Colón seguiu co seu monólogo, no que botaba a vida de Noé: «Eu a semellante nora non me subo aínda que me paguen unha mariscada, que xa non estou para andar polas alturas dando voltas. E, por riba, mira o atasco que provoca no tráfico, non habería outro lugar mellor no porto para instalar semellante armatoste?» E chegados ao mercadiño da Alameda, non quixo entrar a tomar algo, como eu agardaba, aducindo que se estaba deteriorando un xardín histórico de cento cincuenta anos, con árbores senlleiras de Galicia que soportaban un estrés innecesario.» Deume como única alternativa a de tomar un chocolate quente en Marqués de Valladares, onde fan dos mellores churros de todo Vigo, quentiños e crocantes. Soubéronme a gloria. Ao saír pedinlle, por favor, que fósemos pasar por debaixo da árbore xigante. Tivemos sorte e non agardamos máis dun cuarto de hora na cola da rúa Elduayen. Fixémonos unha autofoto chulísima, que o avó mandou decontado a Alba, miña nai, que levaba case corenta oito horas de garda no hospital, onde traballa como pediatra neonatal.

II

Desde que no verán morreu a avoa Lucía, mamá dime que é importante que acompañe ao avó que está de duelo, deprimido tras a perda da que foi a súa compañeira de vida durante catro décadas: «faille moito ben para o seu benestar emocional e a ti para aprender tantas cousas que sabe, é coma unha enciclopedia andante». Gústame acompañalo a biblioteca, a libraría e a Balaídos, onde queda con dous compañeiros, tamén mestres retirados, cos que comparte dende hai décadas localidade en Río Alto. Fíxome socio do Celta, aínda que estou en lista de espera como abonado. Secasí, non sei que fai para conseguirme localidade, que no estadio non entra de moca ninguén. O ambiente no campo é moi emocionante, sobre todo cando se canta a coro o himno da «Oliveira dos cen anos» de Tangana, coas bufandas celestes ganduxando as tres gradas, e xa non digamos se metemos un gol, cando por arte de maxia aparecen a revoar. O avó ocúpase de me levar e recoller do ensaio da escola de música da banda da parroquia, onde aprendo a tocar o clarinete, co que tamén me pelexo en casa. Estes días ensaiamos o desfile da rondalla coas súas bandeiras por diante facendo debuxos no ar.

III

Á miña avoa Lucía era un cacho de pan, a quen todas querían. Tampouco lle chistaba esta clase de nadal de tantas luces e un mundo de trangalladas. Criticábao nas redes sociais, onde era moi activa e tiña milleiros de amizades. Argumentaba que provocaba impacto na contaminación acústica e luminosa, que impedía ver as estrelas, e reclamaba o decrecemento nos consumos enerxéticos, sobre todo os fósiles, o mesmo que di a miña titora en clase de natureza. Lucía lembraba na súa conta que nos portais dos lugares máis emblemáticos das luces, durmían algunhas persoas entre cartóns, fose polas súas adiccións, por ser transeúntes ou simplemente por carecer de vivenda, o que debería avergonzarnos a todos. O pasado nadal, cando estaba en cadeira de rodas, xa moi maliña da súa doenza, celebrou moito co avó a camiseta que lle mercou a amizade invisible serigrafada cunha frase que dende entón non esquecín: «Non é ter millóns de luces é vivir nunha cidade con luz propia». Meses despois, morreu sen valerse por ela, co corpo dun paxariño, dixo mamá, tras ser ingresada nunha residencia onde contaba cos coidados especializados que nin o avó nin mamá podían xa proporcionarlle. Lucía traballara durante tres décadas como bibliotecaria nunha das primeiras facultades do Cuvi. Queríana moitísimo polos seus consellos bibliográficos, organizaba os fondos e promovía clubs de lectura temáticos, onde participaban profesorado e alumnado xuntos. Gustábanlle os libros tanto coma o avó, que enchían a casa deles. Alí aos dez anos, Lucía púxome nas mans Un conto de Nadal de Charles Dickens, traducido ao galego hai corenta anos. A avoa aseguroume: «con este libro vas rir e vas chorar, vaiche mudar a vida coa irrupción dun elemento fantástico e inesperado». E non lle faltou razón a mamá Lucía. Encantoume o libro de Dickens sobre todo pola aparición dos tres espíritos dos nadais, que se lle van presentando ao cobizoso Ebenezer Scrooge, que se negaba a dar o aguinaldo para os pobres nin quería sentar a mesa de Noiteboa. O primeiro, o dos nadais pasados, un ser cunha luz emitida pola súa cabeza. O segundo, o do nadal presente, un xigante boíño que leva un facho na man. E o terceiro, o dos nadais futuros, unha figura que oculta o seu rostro e que cunha man lle anuncia a Scrooge a morte en soidade. Tras as visitas dos tres fantasmas, o avaro esperta coma outra persoa, que abraza o espírito de solidariedade do Nadal achegando axuda a quen a precisa. O avó díxome que «Dickens escribiu esta noveliña nun mes para pagar todos os calotes que tiña, xaora non perdeu actualidade neste mundo capitalista onde as cidades compiten pola altura das súas árbores de nadal e as persoas valóranse máis polos cartos e propiedades que posúen ca pola axuda que proporcionan as máis necesitadas».

IV

Cando xa chegaramos a Príncipe, coincidimos cos excursionistas de Portugal, cargados cos seus xantares e paraugas, que parecían perdidos andando a laghareira na procura dun banheiro. Chegar a paso de galiña até o boneco de Vialia por Urzaiz fíxose pesado, salvando moreas de xente que baixaba. Cando pasamos o Paquete, onde os visitantes se fotografan diante da escultura dos mariñeiros, o avó propúxome parar a xogar unha participación dun euro cincuenta do Gordo da Primitiva do domingo 21 de decembro. Deixoume escoller a aposta. Agradecinllo e lembrei que a avoa Lucía lle gustaba xogar a Primitiva. Escollín os cinco números relacionados con ela: 05 12 54, pola data do seu nacemento; 24 polo número da casa, 7 polo andar e 2, como número clave, polas dúas fillas, miña nai Alba e miña tía Cristina. E así fixemos a nosa aposta, agardando a noite do domingo 21 para coñecer que fortuna nos agardaba. O avó non me fallou e fomos directos á pista de xeo, onde estiven escoitando sevillanas e levando cuadas seguido. Non sabía que era tan difícil manter o equilibrio sobre o xeo nin sei como non é posible escoitar ao longo dunha hora algún tema de Galician Army ou Fillas de Casandra, ás que vin en Balaídos. Mentres estiven na pista, o avó visitou o mercadiño que non lle chegou a chistar, «cheo de cousas de fóra, sen xeito ningún», para engadir que lle gustaba moito máis aquel «Feito a man», onde sempre atopaba algo con xeito para Lucía.

V

Saímos a fume de carozo de Vialia, cando xa era hora de prepararlle a cea a mamá, que chegaría a casa devecendo por comer algo rico. O avó preparou a tortilla e eu a ensalada de tomate. Estaba tan derreadiña que a pobre marchou para cama antes de que comezase a segunda parte do partido do Celta no Bernabeu. Marabilla foron os dous caroliños de Williot, que fixo barro coas orellas diante de Curtois. Fíxonos chorar de ledicia. O avo repetíame: «Xandre non esquezas o que acabas de mirar, é unha vitoria da nosa canteira e dese gran adestrador que é Claudio Giráldez». Secasí, o mellor do domingo chegou cando xa estaba en cama relendo emocionado O conto de Nadal de Dickens. O avó petou nas portas e fíxonos erguer para lernos a mensaxe que acababa de recibir de Cristina, a xemelga de mamá, que dende decembro de 2023 formaba parte do persoal da UNRWA, Axencia das Nacións Unidas para a poboación refuxiada de Palestina, onde traballou itinerante como cirurxiá pediátrica: «ESTA VEZ SI. VOLVO A CASA, PAPÁ!!! CHEGO A PEINADOR O 21 DE DECEMBRO ÁS 21.30 HORAS. BEIXIÑOS PARA ALBA E XANDRE. QUÉROVOS!!! Vaia coincidencia! Lendo a Dickens acababa de irromper nas nosas vidas o fantasma inesperado do nadal do futuro. Non mudo os millóns de leds pola luz que emite a miña tía Cristina, que hai uns meses ocupou unha páxina na edición dominical de Faro de Vigo que titulou «Pediatra viguesa, heroína na Gaza ocupada».

VI

Contando coa tía Cristina, que chegou feita un pirixel e durmiu trinta e seis horas seguidas, o avó propuxo que na primeira noiteboa sen mamá Lucía gozariamos do seu menú preferido: unha presiña de camaróns, bacallao con coliflor e de sobremesas leite frito, polvoróns e figuriñas de mazapán da confitaría Ramos de Teis. No meu caderno fun escribindo o que me viña á cabeza, sen borrar nunca, como quere a miña titora, o que lle sucedeu á miña familia naquel domingo ás portas do Nadal. Paseillo a ler ao avó, que me corrixiu apenas uns detalles. Díxome, mirándome aos ollos: «Moitos parabéns, Xandre. Podes soñar esperto. Escribiches a primeira versión do teu primeiro conto de Nadal. Agora corríxea un cento de veces. Logo pásallo a túa nai e a túa tía, que che farán boas suxestións e algunha crítica. Ten paciencia, a escritura é escribir, borrar e volver a escribir, até deixar que o texto flúa no papel ou na pantalla coma a auga do Lagares chega a Samil. Apuntas a promesa das letras galegas do futuro. E non esquezas nunca de ler ás e aos mellores, como Jostein Gaarder, autor do meu libro preferido, El enigma y el espejo, aí tes un conto marabilloso do xénero natalicio». Gustáronme as gabanzas, a pesar de que sabía que o meu avó esaxeraba, que utilizaba a hipérbole, unha doenza que mamá di é tan frecuente en Vigo, «que ameaza con forma parte do escudo da cidade xunto a oliveira». O avó díxome que o 21 non houbera sorte co Gordo da Primitiva, que podíamos recuncar no sorteo de fin de ano coa mesma combinación da avoa Lucía. Non imos baixar os brazos á primeira.

VII

Na biblioteca pública do Calvario collín como préstamo o libro que me recomendara o avó. Trátase dunha conversa no tempo de Nadal entre Cecilia, unha rapaza que está moi enferma, e Ariel, un anxo que quere coñecer como é o mundo dos humanos. Anotei no meu caderno de citas unha frase que xa lla escoitara ao avó: «nunca debemos lamentar un pensamento que se nos escapa». El enigma y el espejo resultoume un libro conmovedor, que me fixo rir e chorar. No caderno copiei esoutra frase coa que pecho o meu primeiro conto de Nadal: «Os seres humanos tamén derramamos algunha bágoa cando algo é bonito, como nos poñemos tristes ao ver algo bonito, porque sabemos non vai durar para sempre. O momento está aquí e agora».

Escrito por Xandre en Vigo, o 23 de decembro de 2025

Publicado en Faro de Vigo: 24/12/2025

Atlas histórico de Vigo

/en , , , , , , /por

Dedico o artigo da semana en Faro de Vigo á publicación do Atlas histórico de Vigo (IEV 2025) de Gonzalo Méndez Martínez:

Publicado polo Instituto de Estudios Vigueses, que preside dende a pasada semana a historiadora Mercedes Bangueses, chegou ás librarías Atlas histórico de Vigo (IEV, 2025), unha completa escolma de vinte e seis mapas, cartas e planos do Vigo metropolitano, catalogados por Gonzalo Méndez Martínez, especialista en cartografía e profesor titular da Universidade de Vigo. Libro visual, como aqueloutro seu precedente Atlas básico de Vigo e a súa área (Xerais, 1999), preparado polo xeógrafo Xosé Manuel Souto, pretende implicar ao lectorado na mellor comprensión do territorio da contorna, fose espazo urbano fose litoral, onde naceu a cidade nosa. Coñecedor de primeira man da cartografía galega, Méndez presenta neste altas as pezas principais da produción cartográfica sobre Vigo, iniciada no século XVI coa carta náutica gravada en cobre da costa occidental galega, incluída no atlas do piloto Lucas Jansz Waghenaer (1583). Peza novidosa, na que xa se sinalan as principais vilas costeiras (Vigo, Baiona, Rondello e Cannas), destaca polo seu carácter decorativo, xa que aparece un animal mariño fantástico e unha rosa náutica de 32 ventos.

Méndez pon de relevo a importancia do primeiro mapa no que aparece Vigo en 1603, o do dominico Hernando Ojea, Descrición do Reino de Galicia, do que se fixo en 1635 unha segunda edición, Gallaecia Regnum, que corrixe erros e ofrece elementos decorativos como o da cartela principal sostida por Neptuno. Mapa ao que suceden Il Regno de Galicia de Giacomo Canteli de Vignola (1696), onde os topónimos se recollen con coidada caligrafía; o de Gabriel Bodenehr (1715), que comeza o que serán habituais representacións da batalla de Rande, ben en atlas, estampas gravadas, medallas e moedas. Pezas entre as que destaca a carta náutica da baía de Vigo de Jacques Nicollas Belin, incluída no Petit Atlas Maritime, publicado en París en 1764.

Como primeiro plano de Vigo reprodúcese o depositado no Instituto de Historia e Cultura Militar, datado o 28 de xaneiro de 1773, no que utilizando a escala un por 1.700 se identifica a trama urbana do Vigo amurallado, cunha poboación estimada de 3.500 persoas, incluído os castelos de San Sebastián e do Castro, e os barrios do Salgueiral, Pracer, Falperra e Berbés, cinguidos por campos de labor, cereal e vide. Nesta escolma, Gonzalo Méndez deixa fóra, cremos que por carecer de escala, o Plano esbozo de Vigo atribuído a Leonardo Turriano, enxeñeiro militar milanés ao servizo de Filipe ii, até agora considerado o plano máis antigo coñecido da vila de Vigo. Datado en 1597, cando a ría de Vigo e resto da costa galega sufriran as incursións de Drake de 1585 e 1589, identificaba 650 lumes (casas), que conformaban as rúas e prazas primixenias da vila. Un esbozo de plano que sería esencial para que décadas despois se erguesen as murallas. Descuberto por Xaime Garrido no arquivo de Simancas, a súa autoría non está exenta de polémica, como reflicte Antonio Giráldez na súa magnífica novela 1598: La peste en Vigo (Editorial Elvira, 2020), que abre a posibilidade de que o autor fose o enxeñeiro Pedro Rodríguez Muñiz, a quen o arcebispo de Santiago, encargou os planos de Pontevedra (1595), Noia e outras vilas. Entre outros planos de Vigo posteriores, Méndez inclúe marabillas gráficas coma as de Francisco Coello de 1856, autor tamén do mapa da provincia de Pontevedra; o de Emilio Valverde Álvarez de 1886, a escala 1 por 10.000, no que se identifica a actual Alameda; e o de Ramiro Pascual de 1916, que leva a escala a 1 por 5.000, sendo o primeiro a cor.

Esta escolma de cartas náuticas, mapas e planos permite coñecer como se entendía o espazo en cada momento da historia de Vigo. Secasí, é moi apreciable tamén o carácter decorativo, sobre todo das pezas iniciais, como as de Ojea ou Nicollas Bellin, que se vai abandonando na mesma medida que se utiliza a codificación da linguaxe cartográfica presente xa no Mapa Xeográfico do Reino de Galicia de 1784 de Tomás López e, sobre todo, na extraordinaria e monumental Carta xeométrica de Galicia de 1845 do matemático Domingo Fontán, que utiliza a escola 1 por 100.000 e foi gravada en doce seccións da que a décima corresponde a Vigo-Tui. Como foi intención do autor do atlas recoller tanto o progreso do coñecemento cartográfico sobre o territorio actual do Vigo metropolitano como os momentos máis decisivos da súa historia. Vimbios cos que se ofrece un dos libros máis atractivos da bibliografía viguesa recente, publicada polo Instituto de Estudios Vigueses. Libro visual fermoso, de coidada edición gráfica e deseño didáctico, permite mirar a historia e xeografía de Vigo coa lente transversal do gran angular. Debería ser transformado nunha grande e atractiva exposición e na cerna dunha sala dedicada á cartografía do gran museo da historia de Vigo que nos falta.

As trampas da pornografía

/en , , , , , , , , , , , , /por

Coincidindo co 25-N dedico o artigo da semana en Faro de Vigo ao libro Las Trampas de la pornografía de Amada Traba, Priscila Retomozo e Chis Oliveira (Catarata 2025):

Coincidindo coa xornada do 25N de eliminación da violencia contra as mulleres está dispoñible nas librarías Las trampas de la pornografía. La sexualidad que deseamos (Catarata 2025) de Amada Traba, Priscila Retamozo e Chis Oliveira, voces feministas con ampla traxectoria na investigación e docencia en ciencias sociais e coeducación. Obra sólida e exhaustiva na documentación, rigorosa nas análises, moi fluída no discurso sobre a pornografía e comprometida na aposta pola educación afectiva sexual. Para Ana de Miguel, profesora da Universidad Rey Juan Carlos de Madrid, autora do prólogo, «este libro é unha poderosa ferramenta de consulta, pensamento e debate dirixido tanto a mulleres coma homes» sobre un imaxinario sexual pornográfico dominante que deshumaniza ás mulleres e invisibiliza a subxectividade sexual feminina tanto no público como no privado. Obra valente, irritante para o machismo, con vontade de intervención na que se abordan temas como o auxe da machosfera, a normalización do abuso sobre as mulleres, a hipersexualización das menores e o que se ven chamando “pornificación”, un modelo de sexualidade no que o poder, a dominación e a humillación masculinas substitúen ao coidado e ao respecto ao desexo das mulleres.

Xaora, a pornografía é unha industria poderosa, que move no ecosistema dixital máis de 100.000 millóns de dólares cada ano, e contribúe á normalización da violencia sexual e a cousificación das mulleres baixo a aparencia dunha actividade recreativa orientada a persoas adultas. A pornografía reforza a idea de que o pracer masculino debe prevalecer sobre o consentimento, lexitimando prácticas de subordinación e explotación, destinadas a ser consumidas por públicos diversos, entre eles o dos menores, que dende os 11 anos, e de forma case xeral, acceden a contidos deste tipo que atopan de forma doada en internet. Porno nativos que consolidan un imaxinario sexual baseado nunha narrativa patriarcal que constrúe as mulleres como obxectos pasivos cuxa función principal é satisfacer o desexo masculino. O que constitúe un desastre, xa que a violencia se amosa como parte do desexo masculino, o sometemento como algo erótico e a falta de consentimento como elemento excitante. A pornografía hexemónica presenta ás mulleres non só como obxectos sexuais, senón que no súmmum da cousificación as reduce a corpos, aos orificios dispoñibles para o pracer masculino.

Un informe do goberno francés confirma que o 90 % da pornografía mainstream contén actos violentos non simulados, incluíndo a tortura, a humillación e escenas de violación, reducindo ás mulleres a simples obxectos de uso sexual. En definitiva, a pornografía normaliza esta violencia sexual contra as mulleres, ensinando a erotizar o pracer do dominio, que non se trata só de pracer físico, senón de gozar da humillación e sometemento das mulleres. Estudos diversos apuntan que a exposición á pornografía violenta aumentan aínda máis a probabilidade de condutas agresivas. Máis aínda, a evidencia apunta a que a repetición da visión deste tipo de escenas pornográficas desensibiliza, normaliza a agresión sexual e configura esquemas de desexo onde a violencia se presenta como fonte de excitación. Citando a feminista Andrea Dworkin, as autoras lembran que non hai acontecemento violento da historia, incluídos os campos de concentración nazis ou a guerra de Ucraína e o xenocidio de Gaza, que non fose incluído xa como escenario de humillacións e violencias por parte da industria do porno. Unha oferta pornográfica que segmenta e monetariza os corpos femininos, transformando ás mulleres en produtos consumibles segundo criterios raciais, corporais, de idade e mesmo de extrema vulnerabilidade.

Trampas da pornografía, recollidas en título afortunado, tanto as explícitas como as virtuais, que corren polas redes dixitais, como a supersexualización infantil e xuvenil ou cos negocios do sexo dixital (OnlyFans) creados no capitalismo neoliberal que poñen a sexualidade ao servizo do consumo. Como alternativa, as autoras propoñen situar no centro do debate o pracer, a comunicación e o afecto, eixos dunha sexualidade concibida como unha forma de coñecemento emocional. O que precisa dunha coeducación afectivo sexual integral baseada na evidencia científica e na ollada feminista, que incorpore o desexo, o consentimento, a diversidade e a liberdade como os seus piares. Se esta educación afectiva se consolida nos mozos e mozas, non só mellorará a súa saúde sexual, tamén reducirá violencia contra as mulleres. Moitos parabéns as autoras e á viguesa Carme Pérez, editora de Libros de la Catarata, editorial independente, responsable dunha oportunísima edición. Recomendo Las trampas de la pornografía moi vivamente.

Hemingway en Vigo

/en , , , , , , , /por

Dedico o artigo da semana en Faro de Vigo á escala que fixo en Vigo Ernest Hemingway o 18 de decembro de 1921:

Publicada a segunda edición do Mapa Literario de Vigo, proxecto da Biblioteca Pública Municipal Xosé Neira Vilas de Vigo, non hai dúbida ningunha da importancia literaria da cidade nosa. Iniciativa moi novidosa na promoción da lectura dende unha biblioteca pública, presentada o día do libro de 2018, esta nova entrega dun documento, que adopta o formato dun mapa do transporte urbano de Vigo, amplía a doce as liñas que conectan os principais puntos literarios. Engade unha rota Circular, que identifica e xeolocaliza obras que deitan unha ollada máis global, e outra Especial dedicada a fitos e referentes da historia viguesa presentes en textos literarios, como a batalla de Rande, a Reconquista, o Celta, o Faro de Vigo, Radio Vigo ou Vitrasa. Un repositorio de 3.307 referencias, 153 autores e autoras e 285 obras, dispoñible na web mapaliterariodevigo.com. Corpus bibliográfico, onde non faltan os textos de escritores que deixaron pegada da súa escala no porto, como Jules Verne, que dedicou á baía de Vigo o capítulo oitavo de Vinte mil leguas de viaxe baixo os mares (1870), antes das súas visitas de 1878 e 1884, ou as páxinas viguesas de George Borrow na súa Biblia en España, ou de Stephan Zweig no Diario e nas memorias El mundo de ayer.

Secasí, entre estas referencias de escritores viaxeiros destaca as que deixou Ernest Hemingway, premio Nóbel de literatura 1954, a primeira vez que desembarcou en Vigo, e España. Foi nunha lancha motora o 18 de decembro de 1921, procedente de Nova York, camiño de Le Havre, acompañado da súa primeira muller Hadley Richardson, a bordo do transatlántico Leopoldina, cando o de Chicago tiña 22 anos, vivía en París e xa publicaba no The Toronto Star Weekly. Apenas un paseo de catro horas por Vigo que provocou no escritor unha fonda emoción, impresionado pola paisaxe que rodeaba o porto, polos prezos tan baratos do coñac, a catro pesetas litro, e a do viño, apenas dúas pesetas o cuarto, e polos bancos de atúns dun metro de largo, que «parecía facían ferver a auga da ría».

Daquela breve escala deixou constancia nunha carta para a súa familia do 20 de decembro na que se refire ao porto de Vigo como grande escondedoiro para os submarinos alemáns na guerra do 14, sen esquecer contarlles que viron unha balea preto de cabo Fisterra. Noutra carta do mesmo día, enviada ao seu amigo William B. Smith JR, escribe: «Vigo. España. Este si que é un sitio para un macho! Un porto case pechado e case tan grande coma o de Traverse Bay, onde se pode mercar un barco de vela latina por cinco dólares. O Gran Hotel [refírese ao Moderno na Porta do Sol] custa un dólar por día». A carta remata dicindo: «Imos volver».

No entanto, será no artigo publicado o 18 de febreiro de 1922 no The Toronto Star Weekly, titulado «A pesca do atún en España», onde fará unha crónica memorable da visita a Vigo, sobre todo do espectáculo que coñeceu dos pescadores nunha ría chea de peixe. Un texto que forma parte da historia do Vigo literario que, traducido por Carlos Casares, comeza así: «Vigo é unha cidade que parece de cartón, con rúas de lastro, revocada en branco e laranxa, erguida á beira dun porto grande e case pechado de todo, que practicamente podería ter amarrada a toda a flota británica. Os montes queimados polo sol métense no mar coma vellos dinosauros fatigados e a cor da auga é tan azul coma unha litografía da baía de Nápoles. Unha igrexa gris de cartón con torres xemelgas e un castelo aplanado, de aspecto triste, que coroa o monte sobre o cal se ergue a cidade, miran cara a baía azul, a onde se dirixirán os bos pescadores…»

Na ría de Vigo atopou Hemingway a «valentía solitaria» dos seus pescadores, esa conduta física que transmite un verdadeiro sentimento de admiración, que tanto lle serviría trinta anos despois para retratar o protagonista d’ O vello e o mar (1952), novela traducida ao galego por Carlos Casares (1998), convertido en pescador canario emigrado a Cuba e transformando os atúns grandes e prateados en peixes espada.

O que empezara en Vigo non deixou de empuxar a Hemingway a coñecer case toda Galicia. Fixo outras cinco viaxes, fascinado pola paisaxe e xente galega e sobre todo por Santiago de Compostela, á que consideraba «a cidade máis fermosa de España», onde pasou varias tempadas aloxado no hotel Suízo, e pola catedral que confesaba significaba para el máis que calquera outro edificio do mundo. Conducindo o seu Ford visitou tamén Ourense, Verín, Lugo e A Coruña, «unha gran cidade metida no vello atlántico, sen beirarrúas nin cunetas». Para Hemingway Galicia era un fermoso país montañoso, moi parecido a Terranova, «onde a choiva é tan natural que parece que non te mollas».

O 15 de maio de 1931 desembarcaría de novo en Vigo, a bordo do Volendam, procedente da Habana, mais xa marchou directamente para Madrid. Non hai constancia de viaxes posteriores.

Contubernio Peniche

/en , , , , , , , , /por

Dedico o artigo de Faro de Vigo á aparición de Contubernio Picacho (Editorial Elvira 2025) de Xaime Fandiño:

Despois de agardar seis anos a que fosen retirados os parapetos provisionais, abriuse a parte do miradoiro do Paseo de Afonso comprendido entre a Oliveira e a primeira volta da rúa Poboadores, a popular e case centenaria «Beirarrúa voada» de formigón armado, desde a que, por agora, se pode gozar do espectáculo do buligar da actividade portuaria ou enxergar no serán a marabilla da liña do horizonte agochándose nas Cíes. A endémica falta de colaboración entre a Xunta de Galicia e o concello de Vigo, neste caso o departamento autonómico de Patrimonio Histórico, que debía autorizar unhas obras de reforzamento da estrutura, valoradas apenas en 42.000 euros, prolongou o período de peche dun espazo urbano xa de por si moi degradado polo impacto das obras da urbanización do Barrio do Cura como do triste abandono de catro décadas da Panificadora e das súas edificacións anexas da rúa Falperra. No entanto, desde a peonalización (por ventura xa sen volta posible) da preciosa rúa Elduayen, a Oliveira e o paseo de Afonso convertéronse no salón de privilexio que precisaba o Vigo vello, recuperando aquel carácter de espazo de encontro interxeracional da nosa infancia hai seis décadas, cando funcionaba como referente do paseo o quiosco de Pepiño Barcia.

Espazo urbano vigués que o escritor Xaime Fandiño converteu en psicoxeografía literaria da nosa xeración, a da primeira rapazada nacida xa na abella da ribeira a finais dos cincuenta, retratada con prodixiosa memoria nos artigos publicados en Faro de Vigo, baixo o epígrafe «La acera volada», recollidos en libro esencial de título homónimo por Atendo en 2021, e agora novelada en Contubernio Picacho (Editorial Elvira 2025). Tras El último concierto, cuando la vejez se torna herejía (Editorial Elvira 2024), Fandiño ofrece unha poderosa peza xeradora de memoria para toda canta xente medramos nos portais do barrio do ensanche da estrada de Baiona, un territorio de descuberta formado por catro vértices: o do monte do Castro, a Panificadora e as rúas Cachamuíña e Falperra; o da Oliveira, a Beirarrúa voada e a fonte da Barroca; o de Picacho, as rúas Llorente, Santa Marta e a Fábrica do Gas (e mesmo algún campo do cemiterio abandonado en 1904); e o de Peniche, ao fondo de Pi e Margall, onde se bifurcaba o tranvía cara a Bouzas e a costa de San Gregorio ou cara a Travesas e A Florida, entre a residencia das Anxélicas e a consulta do doutor Adrio. Un barrio reconstruído nas páxinas desta novela coral, polo tanto unha peza de ficción glocal, localizada tamén no Morrazo e mesmo en México, coa que o autor propón reflexionar sobre como o binomio azar / destino pode encargarse de forma caprichosa de escribir a historia.

Compartindo semellante substrato emocional, entusiasmoume este Contubernio Picacho, unha obra de ficción marcada polo peso da memoria antifranquista, matizada cunha ollada inclusiva no futuro e unha profunda convicción na convivencia interxeneracional, intercultural e cooperativa como o mellor modelo de convivencia e de xestión dos coidados. A presencia protagonista da música e dos gozos diversos que a vida en todas as súas etapas nos proporciona, sexa cal sexa a nosa idade, atrapan ao lectorado deste relato de vidas que conflúen nestes ideais alternativos. Como a confianza cega na ciencia e no pensamento racional e a opinión documentada son os criterios cos que se adoptan as decisións políticas na península do Morrazo convertida en territorio libre de idadismo. A transformación da abandonada fábrica de Massó do Salgheirón nunha residencia interxeneracional, «A Balea», constitúe unha proposta revolucionaria, transgresora e anticipatoria de organización dos coidados, que suscita un gozo prolongado de lectura e obriga a repensar os modelos actuais das residencias como meros aparcamentos de maiores.

Xaime Fandiño desenvolve unha trepidante historia transversal de intriga, utilizando personaxes reais e ficticios nunhas localizacións identificables, un motor de ficción ben calibrado no peso exacto dos diálogos, reflexións e acontecementos, destreza que domina con eficacia, como veterano director audiovisual que é. Para ledicia de lectores e lectoras, sexan vellas ou mozas, desde o primeiro capítulo a novela flúe, clara, seguida e ben, como aconsellaba Cunqueiro elaborar a prosa. A presenza de detalles de humor, a precisión no uso da documentación, como a constante aparición de sorpresas e cambios de perspectiva contribúen á construción de cada lectura. Lean, gocen, reflexionen, atrévanse a sorprenderse, a emocionarse con esta peza narrativa de ourivería sofisticada e moderna. Unha novela interxeneracional e multiusos. Máis non se pode pedir. Grazas, Fandiño, por ofrecer esta lectura antiidadista e memoriosa para un tempo de entusiasmo.

 

A Protestante

/en , , , , , , /por

Dedico o artigo da semana en Faro de Vigo a publicación do libro La Protestante (IEV 2025) de Paco Niebla:

O pleno da corporación do 31 de marzo de 2008, presidida por Abel Caballero, cando no Campo de Granada gobernaban en coalición o PSdeG-PSOE e o BNG, acordou engadir ao nomenclátor das rúas viguesas o nome de seis mulleres represaliadas polo franquismo. Un acordo que, como viña solicitando a Asociación Viguesa pola Recuperación da Memoria Histórica do 36, supoñía a primeira homenaxe institucional para estas viguesas vítimas da violencia franquista, até entón ocultas ou silenciadas nos libros de historia e ausentes nas hemerotecas, esquecidas, pendentes de xustiza e reparación, cuxos relatos vitais comezaban a ser rescatados por investigacións heroicas como as do historiador Xoán Carlos Abad Gallego, recollidas no seu libro piar Héroes o forajidos. «Fuxidos» y guerrilleiros en la comarca de Vigo (Instituto de Estudos Vigueses, 2005), ao que unha década despois engadiría Días negros. Crónica lutuosa dalgúns dos feitos que encheron de dor e morte o sur da provincia de Pontevedra. (Dende 1936 até 1978), (IEV, 2016),  Máis días negros (IEV, 2017) e O soño crebado. Da República á Guerra Civil en Vigo (IEV, 2019), ilustrado por Evaristo Pereira,  catro libros extraordinarios, indispensables e referenciais, para a recuperación da memoria republicana na rexión urbana de Vigo.

Aquelas viguesas foron todas mulleres novas e comprometidas coas luces da República. Rosario Hernández Diéguez «A Calesa», vendedora de xornais na porta da sociedade o Ximnasio da rúa do Príncipe, hoxe a Sede do Celta, torturada e asasinada nun cuartel de Falanxe o 3 de setembro de 1936, cando contaba apenas vinte anos. Carmen Miguel Agra, ama de casa, suicidouse aos vinte e catro, cando o 23 de abril de 1937 intentaba fugarse co seu home, Anxo Nogueira Nogueira, e outros republicanos, no bou Eva, un dos episodios máis estarrecedores da historia viguesa. Urania Mella Serrano, profesora de piano, pioneira feminista, condenada a morte coma o seu home, Humberto Solleiro, fusilado o 30 de outubro de 1936, á que lle sería conmutada a pena por 30 anos e liberada en 1945, un mes antes do seu pasamento, consumida por un tumor cerebral, xestado no cárcere de mulleres de Santurrarán. Margarita Bilbatúa Zubeldía, costureira, irmá de Antonio e Demetrio, dirixentes socialistas fusilados o 27 de agosto de 1936, conseguiu fuxir a Francia, antes de refuxiarse en México DF onde viviu até o seu pasamento en 1979. Mercedes Núñez Tegra, posuidora do triángulo vermello no campo de concentración de Ravensbrück, liberada en 1945, días antes de que estivese prevista a súa execución.

Foi a sexta destas referentes de memoria Ángela Iglesias Rebollar, costureira, sindicalista, pioneira feminista, comunista, colaboradora da sección viguesa de Socorro Vermello Internacional, asasinada cando estaba grávida, despois de ser violada no monte da Guía por unha manada de fascistas a noite do domingo 11 de abril de 1937, xunto ao seu home José García Niebla, fogueiro da draga portuaria que construía o peirao de transatlánticos, tras ser detidos a mesma noite por un pelotón de falanxistas e membros da Garda Civil que os acusaron de acoller na casa de Sanjurjo Badía a César Rosas, dirixente de CNT e a Antonio Iglesias, os roxos máis buscados da provincia. Terrible historia a de Ángela, nacida o 28 de marzo de 1911 no barrio A Pasaxe, na parroquia de Camposancos, do concello da Guarda, onde abrazou a fe evanxélica, moi coñecida en Teis, onde se trasladou en 1930 cando casou, como a «Angelita, la protestante», novelada polo seu neto, o xornalista Paco Niebla, tras unha longa investigación, publicada co título La Protestante. Ojos azules, corazón rojo (IEV, 2025).

Niebla reconstrúe a infancia e mocidade de Ángela na Guarda, onde sufriu o pasamento prematuro da súa nai e dunha irmanciña, e os días vigueses de entusiasmo da República, nos que naceron os seus fillos Pepe e Chicho, até os meses de terror faccioso. Velaí onde a historia novelada adquire todo o seu sentido, tras o tráxico e perturbador desenlace dos seus avós, vítimas do terror máis atroz e desapiadado, que afectou ao José Ramón Curbera, o conserveiro que negociou as condicións das súas empregadas con Ángela, que sufriu ao día seguinte un infarto repentino. Desgracia que sufriron tamén os tres fuxidos acubillados na casa de Ángela e José, dos que César e Antonio se suicidaron, para evitar ser detidos, e Ernesto tras ser capturado fusilado no Castro o 1 de xullo de 1937. Historia novelada con firme pulso narrativo, completa por Niebla cun epílogo no que reconstrúe as biografías das vítimas e se dá conta dos pormenores dunha investigación que se alongou máis de dúas décadas. Outra excelente publicación do IEV, que contribúe a desvelar a biografía desta muller xenerosa e comprometida, de ollos azuis e corazón vermello.

Aforismos

/en , , , , , , , /por

O aforismo, un enunciado conciso que resume un asunto esencial, é un xénero literario híbrido que integra elementos da filosofía e poesía, da ética e estética, decote cunha feliz participación do humor, da retranca e da creatividade verbal. Con presencia escasa na nosa literatura, foron títulos pioneiros do aforismo contemporáneo os de Arturo Casas, Fragua íntima (1991) e Futurario (2011); algunhas páxinas de Xurxo Borrazás de Brevedume (2019); os de Ricardo Martínez-Conde, Debullar (1998) e Ecos da néboa (2012); ademais do volume, coordinado por Pancho Pillado e Xavier Seoane, Aforismos do riso futurista (2017 Xerais), no que participaron expresamente 48 autores e autoras. Xaora, é tamén Seoane o autor galego que asumiu de forma máis sistemática a brevidade e o enxeño do aforismo como unha das cernas creativas da súa obra literaria. Autor de Arca cotidiana / Irispaxaros (1984), libro pioneiro, ilustrado por Manuel Facal, e d’ A rocha imantada (2009), acaba de publicar a súa terceira entrega aforística, O lapis do mono (Medulia 2025), onde se amosa como auténtico xenio da brevidade, artesán lingüístico de pequenas epifanías, desas faíscas concentradas de lucidez e marabilla na lingua nosa. Para Antón Baamonde, autor do prólogo, Seoane ofrece un texto que adquire «a figura e a firma dunha lírica modesta á escala humana», «ideas lixeiras, rápidas, guiadas polo afán de capturar a beleza dun intre coma o voo dunha bolboreta no solpor, cando a luz baixa fai máis iridescentes as ás gráciles da vida». Seoane no seu libro aforístico máis rotundo e conseguido, refunda o aforismo galego, asumindo as posibilidades creativas dun formato, sometido sempre a constante metamorfose, hoxe en auxe pola facilidade da súa difusión dixital. «O infinito vai por libre» porque «os ventos non se deixan adestrar». Son das verdades acuñadas con xenialidade por Seoane nas páxinas dun libro «claro e breve, como falan os grandes talentos». Recomendo vivamente O lapis do mono, lectura gozosa e reflexiva.

Publicado en Nós diario: 10/09/2025

Impresións de Castelao en Vigo

/en , , , , , , , , , , , , , , , , , , , /por

Dedico o artigo da semana de Campo de Granada en Faro de Vigo (o 1.300, dende agosto de 1999) á exposición «Impresións de Castelao en Vigo», na Pinacoteca Fernández del Riego, comisariada por José Luis Mateo e Miguel Anxo Seixas:

Dentro da sempre interesante visita a Pinacoteca Fernández del Riego, mesmo a pesar dos seus horarios reducidos, este verán ofrece o aliciente da magnífica exposición «Impresións de Castelao en Vigo» cuxo fío condutor narrativo é a relación do polígrafo nacionalista coa industria editorial viguesa. Comisariada por José Luis Mateo, membro do Instituto de Estudios Vigueses, e Miguel Anxo Seixas, presidente da Fundación Castelao, a mostra reúne 150 pezas de diversos fondos sobre as relacións de Castelao con Vigo, entre as que destaca o atractivo da súa obra gráfica procedente das coleccións dos museos municipais de Castrelos e Fernández del Riego.

Sen renunciar, xaora, a presentar as pegadas persoais que Castelao deixou en Vigo, fose cando visitaba a consulta da rúa Elduayen do doutor Ramón González-Sierra para tratarse dos seus problemas oculares; para atender os convites de sociedades culturais viguesas como o Ateneo, onde no seu local da praza da Constitución expuxo en 1923 as 48 imaxes que formarían o álbum Nós; ou en calidade de político galeguista comprometido coa conquista da República e do Estatuto de Autonomía, que pronunciou discursos memorables como o do 25 de xullo de 1931 no García Barbón.

Mostra de excelente deseño museográfico, clara, didáctica e exhaustiva, presenta de forma ordenada unha síntese esencial da obra gráfica de Castelao publicada na prensa viguesa durante vinte e cinco anos. Primeiro, os seus debuxos cómicos na revista Vida Gallega de Jaime Solá, publicación gráfica da que sería autor da portada do primeiro número de xaneiro de 1909. Logo, cando colabora con Galicia. Diario de Vigo, o xornal do seu amigo Valentín Paz Andrade, aparecido o 25 de xullo de 1922, con sede primeiro en Montero Ríos, logo na rúa Urzaiz, para o que deseñou a cabeceira tipográfica e publicou numerosos textos e caricaturas. Máis tarde, con El Pueblo Gallego, aparecido o 27 de xaneiro de 1924, onde dende o 17 de outubro de 1926, cando publica o relato «O pai de Migueliño», irá adiantando os contos e ilustracións, que titula como Cousas, que en 1929 recollerá o editor Ánxel Casal na Coruña na súa editora Nós. Como adiantará en 1927 nas páxinas do xornal vigués de Portela Valladares tres capítulos da novela Os dous de sempre que en 1934 publicará Nós en Compostela.

E, xa por último, a súa colaboración gráfica con Faro de Vigo, unha das máis sobranceiras das que fixo ao longo da súa vida, que lle permitiu chegar a un público xeral dende o xornal de maior difusión na Galicia do seu tempo. Baixo o epígrafe «Cousas da vida», Castelao publicou o 16 de outubro de 1926 a primeira das súas viñetas que levaba o seguinte pé: «O mellor remedio contra a gordura e o sacho: non vos hai labrego que teña bandullo». Un traballo que se estendería ao longo de máis de seis anos, interrompido o 10 de xullo de 1927 e recuperado o 2 de febreiro de 1930 con dúas colaboracións semanais, até que a pechou o 9 de abril de 1933, cunha viñeta de pé abondo explícito: «–A República xa veu. –Agora falta a Autonomía». En total 355 cousas da vida, traballo monumental escolmado na mostra da Pinacoteca, como xa fixera o propio Castelao naquel Almanaque Faro de Vigo 1931. Cousas da vida, dunha impresionante tirada de 20.000 exemplares. Publicación artística e comercial na que aparecían anuncios como o de Vicus, entidade cinematográfica viguesa de Xulio Rúa, membro da Agrupación Dramática Galega, que anuncia o film titulado A traxedia de Xirobio, produción de sete partes e un limiar, versión dun conto de máscaras do celebrado libro Cousas da vida de Alfonso R. Castelao, primeira ficción do cinema galego, na que, por certo, aparece a figura dos merdeiros, máscara do entroido tradicional vigués.

Acertan os comisarios cando dedican tamén a súa atención a relación de Castelao con Vigo durante a ditadura, fose polo porto onde entraron de matute os exemplares de Sempre en Galicia editados en Buenos Aires, fose polas edicións que Galaxia, a partir de 1953, e edicións Castrelos, a partir de 1964, fixeron das súas obras literarias ou a que Serigrafía Galega de Álvaro Álvarez Blázquez popularizara, a partir de 1971, algunha das súas obras gráficas. Como non esquecen presentar un itinerario vigués de Castelao, sobre o plano de Ramiro Pascual de 1916; lembrar as primeiras representacións d´Os vellos non deben namorarse en Vigo, a do grupo ourensán Las Burgas o 19 de xuño de 1969 no Teatro García Barbón, a do Teleclub de Coruxo en 1971 e a do Grupo Xiada de Valadares en 1974. Como rescatan a presencia no noso rueiro desde o 25 de xullo de 1981, no que a avenida de Samil pasou a chamarse avenida Castelao ou os tres centros educativos que levan o seu nome. Unha homenaxe moi atractiva á figura do guieiro galego cando lembramos o seu 75 cabodano. Recomendabilísima até o 31 de agosto.

Escritora migrante

/en , , , , , , , , , , , /por

Sara Guerrero abriu en 2019 o blog literario «Rehabilitar o rural» coa intención de narrar a vida dunha aldea galega de varias ducias de habitantes a través da «ollada estraña» dunha escritora migrante procedente da cidade de México. Proxecto literario de 54 episodios, publicados en galego de forma quincenal nas páxinas dixitais de El Salto, relata a experiencia migrante que durante cinco anos viviron no concello de Mondariz a xornalista e crítica literaria mexicana e mais o seu compañeiro que, catro décadas despois, reabre a abandonada casa familiar. Un relato que vai do namoramento inicial cunha comunidade veciñal xenerosa e coidadora, onde absorberon de forma inmersiva tanto a lingua como a forma de traballar a leira, á outra fase na que se sentiu vixiada e cuestionada, coincidindo coa reclusión da Covid e a incómoda situación de ser migrante irregular. Novelada pola dramaturga mexicana en Eu son o monte (Euseino 2024) como unha experiencia de escisión, cóntase dende a sensación inicial de perda do que ela foi até o trauma posterior que supuxo desvincularse do territorio e da comunidade, representada pola metáfora do monte, á que se incorporou. É, recoñece, a aldea a que provocou a súa crise identitaria, mais tamén a que permitiu conectar coa cultura que a recibe, a pesar de que a comunidade receptora non se interesase por saber que era. Texto narrativo breve, recomendabilísimo, amosa que vivir no rural obriga a atender aos desexos persoais sen descoidar a voz colectiva; como imprescindible é escoitar con empatía ás persoas maiores para que dese encontro xurda o intercambio de coidados e saberes. Sara Guerrero, hoxe traballadora da Fundació Surt de Barcelona, será homenaxeada o 15 de agosto en Mondariz por A Sega, plataforma feminista de crítica literaria, como «Nosa Señora das Letras 2025». Recoñecerase o seu compromiso de escritora migrante coa lingua galega e cos feminismos, unha experiencia interseccional rebelde e incómoda, que non sempre atopou terra acolledora.

Publicado en Nós diario: 13/08/2025