A familia Fraiz represaliada

/en , , , , , , , /por

Dedico o artigo da semana en Faro de Vigo á represión sofrida pola familia Fraiz Castellanos:

No ciclo do Ateneo Atlántico relatei a traxedia dos Fraiz Castellanos, outra das historias de represión máis arrepiantes sufridas por unha familia viguesa. Memoria que comeza coa execución ás sete da mañá do 14 de setembro de 1937 no monte do Castro de Víctor Fraiz Villanueva, mestre nacional de 50 anos, con escola en Coia, tras ser xulgado por rebelión militar co resultado de sentenza a pena de morte polo delito de ser un dos fundadores da Federación de Traballadores do Ensino da UGT. Negra xornada lembrada durante anos pola necrolóxica que Salustiano, un dos sete fillos, publicaba nas páxinas de Faro de Vigo cada 14 de setembro, lembrando «aos seus mártires»: ao seu pai, a súa nai Placeres Castellanos Pan e aos seus tres irmáns, Víctor, Vicente e Moncho, vítimas daqueles anos de terror branco. Víctor e Placeres, a primeira muller da agrupación socialista de Vigo (1933), formaran unha familia grande con sete fillos que quedou rota dende o mesmo día do alzamento que a sorprendeu en Madrid nunha reunión do Socorro Vermello Internacional, da que ela era secretaria do comité de Vigo.

Víctor Fraiz Villanueva pasará a historia viguesa por representar as luces de progreso e igualdade emitidas pola educación da República, que saudou o 14 de abril de 1931, como un dos oradores máis destacados dos que falaron dende a casa do concello. Mestre, fillo, neto e irmán de mestres, emigrante en Cuba, onde se formou, dende as súas escolas de Pontecaldelas, Vilaza e Coia, loitou pola causa do maxisterio e da educación nova organizando aos mestres no sindicato FETE-UGT, pronunciando conferencias ou publicando artigos nos xornais ou en Escuela Vivida (1935).

Polos interrogatorios que lle fixo a policía, sábese que o día 20 de xullo de 1936, Víctor decide fuxir, pasa a primeira semana en Coia na casa de Gumersinda, unha antiga criada. Cando coñece que o seu nome é un dos primeiros da lista de desafectos, acubíllase na casa amiga do párroco de Camos. Non sentíndose seguro, foxe aos montes de Coruxo, vagando durante tres semanas polo Galiñeiro até chegar ao Monte da Maura, onde atopa refuxio nunha pequena cova, que comparte cun grupo de seis escapados. Volverá ao Val Miñor a ocultarse durante meses entre palleiros e alpendres, sufrindo un calvario que o leva a ir á casa dun cuñado en Vilaza, onde foi detectado por un grupo de gardas cívicos. Penalidades agravadas polo que sabía tráxico destino do seu fillo, Víctor Jesus (19 anos), que o mesmo 20 de xullo fora detido cando baixaba do tren procedente de Madrid, onde traballaba. Recluído no frontón de María Berdiales, semanas despois de ser conducidos á illa de San Simón aparecería paseado noutra noite de terror o 10 de novembro de 1936 no Alto da Concheira, non sen antes pasar por un cruel martirio que o deixará tan desfigurado que nin os seus irmáns nin a súa moza foron capaces de recoñecelo.

Tras a detención de dous dos seus fillos, Vicente (Perino) e Ramón (Moncho de 15 anos), decidiu entregarse no consulado de México a cambio de que os liberasen e el tivese un xuízo xusto. Mais sería detido no consulado por un grupo de gardas civís, probablemente o 23 de abril de 1937. No cárcere recibirá as visitas das súas fillas Chelo e Milagros, antes de ser acusado de «rebelión militar» e de «ter corrompido ao seu alumnado coas súa ideoloxía marxista e os seus principios anticristiáns». Traxedia que continuará coa morte de Perino na batalla do Ebro en 1938 e a de Moncho no Hospital Militar de Vigo en 1944, tras enfermar na fronte de febres. E se non abondase, Salustiano (Nanito), obrigado a participar na guerra no bando fascista, sufrirá penas de cárcere por negarse a disparar contra un barco de fuxidos, antes de coller o camiño do exilio cara Venezuela. O prego de cargos de Víctor, amosa a iniquidade do réxime de Franco co profesorado fiel ás luces da educación republicana. Como tamén as súas cartas de despedida ao seu irmán Celso e a súa muller expresan o desgarro atroz sufrido por esta familia viguesa.

Estremecedora foi a peripecia de Placeres Castellanos Pan, lonxe de Vigo e impotente ante a traxedia que sufría a súa familia. Mestra e enfermeira no Madrid resistente, en 1938 desprazouse a Valencia como secretaria da Solidariedade Galega Antifascista. Tras a caída da República, incorporouse en Francia en 1941 á terceira brigada da resistencia contra os nazis como guerrilleira 35.435. Finalizada a guerra continuaría coa súa participación en 1945 no Congreso Internacional de Mulleres de París e co reencontro en 1948 con Manuel, o seu fillo máis novo, con quen embarcaría en 1949 para Buenos Aires, onde vivía Celso, o seu cuñado, e viviron cinco anos. Despois de residir en varias cidades francesas, Placeres regresaría a Vigo en 1955 onde finaría o 25 de xuño de 1971, sendo enterrada no cemiterio de Pereiró xunto ao seu amado Víctor.

A Bilbatúa familia mártir

/en , , , , , , /por

Dedico o artigo da semana en Faro de Vigo  á familia Bilbatúa:

No Ciclo de Memoria Democrática do Ateneo Atlántico relatei a traxedia dos Bilbatúa Zubeldia, unha das historias de represión máis exemplar sobre unha familia viguesa, na que se combinaron os procedementos e maldades utilizados polos franquistas. Primeiro, fusilaron a dous dos cinco membros, ao irmán maior Antonino (42 anos) e a Demetrio (40 anos), o que o seguía. Antonino era telegrafista do estado, presidente da Casa do Pobo e deputado socialista. Demetrio era comerciante, propietario dun estudio de fotografía, presidente do PSOE de Vigo. Na causa 140/1936 aberta contra eles e José Antela Conde, o derradeiro alcalde republicano de Lavadores, foron acusados de participar na resistencia armada e sentenciados a pena de morte. Foron pasados polas armas ás cinco e media da mañá do 27 de agosto de 1936 fronte as tapias do cemiterio de Pereiro, xunto aos principais dirixentes socialistas vigueses, incluídos na causa 142/1936, acusados de oporse ao golpe de estado e repartir armas entre a veciñanza, entre os que estaba o alcalde de Vigo, Emilio Martínez Garrido.

Se aqueles dous consellos sumarísimos foron inxustificados, brutais e sen garantías, tamén foi lancinante a represión extraxudicial utilizada para aterrorizar á poboación civil. Foi o destino do terceiro e máis novo dos irmáns, Luis (37 anos), militante socialista, sen responsabilidades, o único solteiro dos tres homes, responsable da oficina viguesa de Telégrafos da Alameda, onde foi detido nas propias oficinas ás seis da tarde do 20 de xullo de 1936, sen acusación precisa ningunha, até que o 11 de setembro lle sería iniciada a incoación da causa 796/36. Foi paseado o 15 de setembro de 1936, xunto a outros seis presos sacados de madrugada, sen explicación ningunha do cárcere vigués, cuxos corpos baleados na caluga foron atopados de mañanciña na estrada por un grupo de leiteiras de Mos nunha curva inmediata ao cemiterio de Puxeiros. Foi a primeira daquelas «sacas» dirixida contra un grupo de reclusos republicanos que tiñan unha especial relevancia dentro da cidade, xustificada por unha trola e contando coa aprobación e o prace das autoridades militares, sendo un elemento fundamental para a instauración do terror do novo réxime.

Os tres irmáns Bilbatúa coincidirían uns días no cárcere, desde que Antonino e Demetrio foran detidos en Teis pola Garda Civil e policía, na casa de José Rodríguez, cuñado de Demetrio, tras pasar por Lavadores o 21 de xullo, onde non convenceron a veciñanza de que abandonasen toda a violencia, que só traería mortes inútiles. Mentres os tres irmáns estaban detidos no cárcere de Príncipe, unha das súas irmás, Margarita (36 anos), leváballes a cazola de comida, o que seguía facendo cando fusilaron a Antonino e Demetrio. Margarita, que traballaba na tenda de Demetrio, era membro do sindicato mercantil de UGT e directora da súa revista. O 15 de setembro un dos gardas do cárcere díxolle que se aforrase o xantar que o seu irmán xa o mataran e aparecera morto nunha gabia de Cabral. Conta a familia que coa rabia e impotencia provocada polo anuncio deulle un lapote ao garda. Un episodio suficiente para que Margarita fose detida no mes de outubro.

A familia Bilbatúa, orixinaria de Placencia de Armas, Guipuscoa, asentada en Vigo nos anos vinte, padeceu ademais unha represión económica desapiadada sobre as viúvas e orfos dos seus mártires, Soledad, muller de Antonino, e Sagrario de Demetrio, ás que se lles desposuíu dos seus bens a base de continuos rexistros e requisas na tenda de fotografía e nos seus domicilios, así como a obrigalas a facer fronte a unha elevadísima multa mancomunada dun millón de pesetas, que as deixou na rúa con tres rapazas e dous rapaces.

Posta en liberdade Margarita, axudada pola Cruz Vermella, fuxiu coa súa nai, Luisa Zubeldia, cruzando a fronteira de Irún o 10 de novembro de 1937. No sur de Francia viviron en varios campos de concentración, até que chegaron a París, onde Margarita, como fixera cursos de corte e confección, probablemente na Escola de Artes e Oficios, petou na porta do obradoiro de Balenciaga, onde aprendeu alta costura. Co estoupido da Guerra con Alemaña, decidiron embarcar no porto de Boulogne sur mer no transatlántico Statendam rumbo a México, onde chegaron, tras facer escala en Nova York, o 26 de xuño de 1939. Iniciaba así, a familia Bilbatúa o seu exilio na capital mexicana. Margarita convenceu a súa cuñada Sagrario, que debería abandonar España cos seus fillos. Reclamados por ela, o 23 de agosto de 1945 embarcaron cun billete de terceira clase en Vigo no transatlántico Magallanes camiño da península do Yucatán, dende onde voarían a México DF, onde os agardaban a avoa Luisa e a tía Margarita. Soledad, a viúva de Antonino, anos despois viaxarían tamén a México onde se iría felizmente reagrupando toda a familia.

A represión franquista en Vigo

/en , , , , , , /por

No artigo da semana en Faro de Vigo presento o ciclo de memoria democrática do Ateneo Atlántico no que interveño esta tarde nun panel sobre a represión sobre as familias Fraiz e Bilbatúa:

O Ateneo Atlántico iniciou un Ciclo de Memoria Democrática, no que se homenaxearán as vítimas da Guerra Civil e da ditadura na provincia de Pontevedra, coa intención de que non sexan esquecidas e se lles recoñeza a súa dignidade. Seis actos, un por mes, de xaneiro a xuño, que se celebrarán en diferentes espazos cívicos da cidade (Marco, AA.VV. Praza da Miñoca, Once, IES Politécnico e IES O Castro) e contan co apoio do Ministerio de Política Territorial e Memoria Democrática. Ciclo no que se presentarán testemuños da represión franquista sobre varias familias viguesas mártires e a  represión e o papel dos campos de concentración da illa de San Simón e de Camposancos, ademais das testemuñas de militantes perseguidas pola ditadura (1950-1975).

O programa contempla a participación do ilustrador Kiko da Silva, que presentará o libro de banda deseñada Regreso á illa de San Simón, ademais de contar con recoñecidos profesionais da investigación histórica, Conchi López Sánchez, Montse Fajardo, Cristina Caramés, X.M. Domínguez Freitas e Francisco Etxebarría Gabilondo, que reflexionarán sobre o papel da investigación na Memoria Democrática e o dereito á memoria, dignidade e a reparación das vítimas.

Os organizadores confesan que con este ciclo pretenden combater a desinformación e falsidades dos mitos creados polos que hoxe pretenden branquear o franquismo entre a mocidade como un réxime aceptable e negan que a Guerra Civil fose un golpe de estado de Franco contra un goberno lexítimo. Revisionismo auspiciado pola extrema dereita que oculta, como se pode ler na biografía Franco (Editorial Crítica 2025) de Julián Casanova Ruiz, que 200.000 persoas morreron en combate e operacións militares, 100.000 persoas vítimas da represión dos militares sublevados, das que 50.000 foron executadas entre 1935 e 1946; 55.000 vítimas pola violencia exercida na zona republicana; ao que se debe engadir a sobre mortalidade por doenzas e por fame que eleva a 350.000 as vítimas da Guerra Civil e posterior ditadura de catro décadas.

Datos que cómpre detallar por territorios para comprender as características da represión. En Galicia, o proxecto de investigación da Universidade de Santiago Nomes e voces fixa en 1.466 as persoas executadas por causas sumariais e 3.233 as mortes extraxudiciais, o que suporía 4.699 vítimas. No caso de Vigo e bisbarra, os datos achegados por Xoán Carlos Abad Gallego, historiador fundador do Instituto de Estudios Vigueses, autor de libros extraordinarios como Cen personaxes entorno a unha guerra. A República e a Guerra Civil na comarca de Vigo a través dos seus protagonistas (IEV 2008) , fixa en 149 as persoas fusiladas tras causas sumariais; sobre 500 as asasinadas extraxudicialmente, en sacas e paseos; máis de duascentas as obrigadas a fuxir ou agocharse nos montes da comarca, ás que habería que engadir as nunca contadas que colleron os camiños do exilio.

O ciclo do Ateneo examina no acto hoxe no auditorio da Miñoca a represión en Vigo e bisbarra, iniciada dende a lectura do bando de guerra na Porta do Sol o 20 de xullo de 1936. Represión que en Vigo foi violenta e sistemática, asañándose dende o inicio con algunhas familias da Fronte Popular, como os Bilbatúa, Moreda, Araújo ou Fraiz, coa vontade de ser exemplar e amedrentadora para toda a poboación. Concretouse na utilización de dous procedementos tan implacables como sanguentos: o xudicial das «causas sumariais» e o extraxudicial dos «paseos ou sacas». O primeiro, organizado por xulgados militares, catro no caso de Vigo, todos con sede no edificio do cárcere e Pazo de Xustiza. Causas que foron pantomimas xudiciais, procesos abreviados nun único acto xurídico, onde a instrución e a achega de probas, a defensa dos acusados e a condena levaban pouco tempo. En menos de dúas horas o reo entraba na sala para ser xulgado e saía condenado a morte polos delitos de «rebelión militar», «auxilio á rebelión militar», «sedición» ou «traizón» O segundo, «os paseos» das «brigadas do amencer» ou «sacas» liquidaban a presos escollidos entre os que agardaban pola investigación das súas posibles responsabilidades, mais que serían sacados de noite do cárcere da rúa do Príncipe, do Frontón de María Berdiales, das cortes do cuartel da Garda Civil da rúa Magallanes ou das súas propias casas por un grupo armado composto decote por gardas civís e falanxistas. Os cadáveres das vítimas aparecían ao día seguinte nas gabias ou nas praias, xeralmente cun tiro na barriga, que era marca simbólica dos falanxistas. Episodios de terror branco ao que se engadía o castigo da feroz represión económica, que arruinaba as familias das vítimas, e as penalidades sufridas polos fuxidos, os que se botaban ao monte ou se ocultaban, os entobados, temerosos de ser detidos polos falanxistas.

Irmandade ártica

/en , , , , , /por

Dedico o artigo da semana en Faro de Vigo ás irmandades da cidade de Vigo, en especial coa de Nasraq, localidade de Groenlandia:

As irmandades entre cidades naceron tras a Guerra Mundial, cando Eisenhower creou o movemento de Cidades Irmandadas e en Europa se pretendían crear lazos de amizade e coñecemento entre cidades que tiñan características semellantes ou metas comúns. Irmandades que tiñan o seu precedente na establecida en 1931 entre Toledo e a súa homónima do estado de Ohio, a primeira documentada no mundo. Habería que agardar á Reforma Política e a constitución das corporacións democráticas para que esta forma de cooperación se estendese a máis de trescentos concellos de toda España.

Vigo non quedou fóra deste movemento internacionalista, expresión simbólica de paz e fraternidade entre os pobos. Coa alcaldía de Manuel Soto, que gobernaba Vigo como cidade estado, irmandouse con Lorient (1983), cidade portuaria bretoa, que organizaba coma Vigo un gran festival de música celta. No mesmo ano fíxoo con Narsaq, porto pesqueiro de Groenlandia. En 1986 con Porto, cooperación reforzada coa cidade portuense en 1992 coa posta en marcha do Eixo Atlántico do Noroeste Peninsular. Coa alcaldía de Carlos G. Príncipe, Vigo irmandouse con Buenos Aires (1992) e Caracas, grandes urbes acolledoras de comunidades galegas, saídas do porto transatlántico vigués. Por último, coa alcaldía de Abel Caballero Vigo irmandouse en 2010 con As Palmas de Gran Canaria, en 2014 coas mexicanas de Celaya e Durango e en 2016 coa chinesa de Qingdao, cidade de máis de dez millóns de habitantes, colonia alemá no dezanove, famosa en todo o mundo pola súa cervexa Tsingtao (1903).

Destas nove irmandades de Vigo, a de Narsaq, localidade de 1.200 habitantes do concello de Kujalleq, no sur de Groenlandia, é a máis insólita, anticipándose ao interese actual pola illa máis grande do planeta. Con raíces na cultura viquinga, o chamado «pao de Narsaq» é a primeira inscrición rúnica descuberta en Groenlandia, comparte con Vigo o seu carácter de porto atlántico de augas profundas e nodo estratéxico para as comunicacións radiofónicas HF/DE, ademais de ter unha fábrica de Royal Greenland, histórica industria de procesado de peixe. Irmandade xestada naquel Vigo convulso dos oitenta, sumido na crise dos caladoiros e da reconversión industrial. O alcalde Soto cría que coa diplomacia da casa do concello, se podía axudar a atopar novas pescarías para a frota viguesa. Entre as posibilidades estudadas, reparouse nas de Groenlandia, illa ártica de administración dinamarquesa, cuxas pescarías quedaban fóra das limitacións da entón Comunidade Económica Europea (CCE), da que España aínda non formaba parte.

Dende a alcaldía organizouse unha viaxe até o porto groenlandés, con saída o 28 de febreiro de 1983. Soto convidou a que o acompañasen un membro de cada grupo municipal (Riera por UCD, Núñez polo PCG, García por EG), un representante da Cooperativa de Armadores (López Veiga) e da Cámara de Comercio (Casuso) e dous xornalistas veteranos, Segundo Mariño e Francisco Armesto, que coas súas crónicas enxeñosas fixeron mítica aquela viaxe en jet privado, da que se dicía custou 4,5 millóns de pesetas, con escalas en Islandia e pernocta incluída en base militar estadounidense. A viaxe foi devolta un ano despois, cando o 8 de abril de 1984, Agnette Nielsen, a alcaldesa de Narsaq, visitou Vigo acompañada de tres membros da súa corporación. Foi a vez primeira que en Vigo se falou publicamente inuit, lingua propia dos visitantes, á que foron traducidas todas as intervencións pronunciadas no xantar de honra que se lles ofreceu no Pazo de Castrelos. Certo é que esa irmandade ártica non abriu os caladoiros que precisaba a frota viguesa, mais anticipou o interese  por un territorio estratéxico, entre océanos, epicentro dos intereses estadounidenses actuais, xeado nas súa maior parte, ligado a Europa dende hai un milenio, até 1814 a Noruega e dende entón a Dinamarca.

Na tarefa de proxección internacional de Vigo, podería recuperarse a política de irmandades, reactivando as máis consolidadas, como a de Porto, e abrindo outras con cidades coas que existan afinidades culturais e económicas. Este é o caso de Nantes, cidade bretoa portuaria, con industria naval, berce de Jules Verne, cidade verniana por excelencia coa que non sería difícil compartir proxectos como o das «Machines de l´ile». Como tamén serían acaídas irmandades con cidades europeas con presenza de comunidade galega, algunha das suízas de fala alemá, como Basilea, Zug ou Zurich. E se quixeramos abrir o gran angular cara o continente americano, as candidaturas de Newark, Niteroi ou Salvador da Baía poderían ser consideradas. En todo caso, o concello de Vigo, sabendo que Groenlandia está hoxe ameazada, podería expresar a súa fraternidade e apoio a poboación inuit de Nasraq, a súa esquecida irmandade ártica.

Trump e o día escolar pola paz

/en , , , , , /por

Dedico o artigo da semana en Faro de Vigo ao día escolar pola paz e a actual situación crítica do planeta:

O 30 de xaneiro conmemórase «o día escolar da non violencia e a paz». Iniciada en 1983 no Colexio García Barbón de Vigo polo pedagogo Xesús R. Jares, como «día escolar pola paz mundial e o desarme», foi incorporada despois ás conmemoracións da Consellaría de Educación. Tras a caída do muro e o devalo da carreira armamentista nuclear de dous bloques, o día escolar da paz serviu para que nas aulas se reflexionase sobre o absurdo, cruel e inhumano carácter das guerras, que nunca cesaron en diversos lugares do mundo, como forma de dirimir os conflitos entre países e comunidades, reclamándose como mellor alternativa o respecto ao dereito internacional, aos Dereitos Humanos e á autoridade das Nacións Unidas. Reflexión que ao fío do recoñecemento da educación pola paz como contido transversal dos currículos da LOXSE se estendeu a reflexionar sobre a propia convivencia dentro das aulas, onde non teñen cabida ningún tipo de discriminación e violencia, sendo o diálogo, a mediación, a cooperación e o respecto entre iguais a forma de resolver os conflitos escolares de xeito pacífico.

Catro décadas despois daqueles primeiros días pola paz e o desarme, nos que os e as estudantes vigueses saían a rúa do Príncipe coas súas cartelas a reclamar a paz mundial, a efeméride do vindeiro 30 de xaneiro coincide cun momento convulso e crítico no que a presidencia dos Estados Unidos, no marco da súa nova estratexia de seguridade nacional, cuestiona a arquitectura multilateral mundial, forxada tras a Guerra Mundial, ignorando o dereito internacional e os valores da cultura de paz acuñados polas Nacións Unidas no documento dos Dereitos Humanos. Disrupción recoñecible na decisión da administración Trump de retirar os Estados Unidos de 66 organizacións, convencións e tratados das Nacións Unidas, expresando así o seu olímpico desprezo do dereito internacional e dos compromisos globais asumidos no relativo a desenvolvemento sostible, crise climática, igualdade de xénero e fin da violencia contra as mulleres e nenas de todo o mundo. Retirada que coincide cun importante incremento do orzamento militar estadounidense até acadar os 1,5 billóns de dólares e cunha contrarreforma ambiental que pretende restaurar o seu dominio enerxético baseado no consumo de petróleo, carbón, gas e enerxía nuclear, paralizando os proxectos de eólica mariña e do coche eléctrico, liderados por China, hoxe o primeiro electro-estado do mundo, potencia en enerxías verdes, dependendo menos dos hidrocarburos.

Coincide este 30 de xaneiro cun mundo no que baixo a chamada «paz de Trump» continúa abertas as guerras: a de Ucraína, que xa tras a invasión rusa se alonga catro anos; as de Oriente Medio, Siria, Somalia, Iemén; as africanas ocultas, como a de Sudán ou a guerra entre a República Democrática do Congo e o grupo armado M 23, apoiado por Ruanda, que provoca o desprazamento de sete millóns de persoas. En Gaza continúa o xenocidio da poboación palestina, máis de setenta e un mil mortos, aos que dende o alto o fogo do 10 de outubro hai que engadir outros catrocentos e milleiros de feridos. E se xa non abondase, débese ao activismo expansionista de Trump novos conflitos: o provocado polo derrocamento ilegal de Maduro en Venezuela, as pretensións doutro cambio de réxime en Cuba e as ameazas de bombardeos a México, Colombia e Irán. Sen descartar, dentro da súa estratexia expansionista, a posibilidade dunha invasión de Groenlandia, un ataque unilateral a un membro que supoñería de facto a morte da Alianza Atlántica e a necesidade de redefinir os compromisos da actual Unión Europea, desintegración soñada polos partidos fascistas europeos.

Con semellante convulsión, propia dun cambio de era, nin sequera é descartable unha deriva autocrática coa que Donald Trump, que confesou a The New York Times que na súa actuación non se sinte condicionado máis ca por «a súa propia moral», pretendese cancelar a democracia nos Estados Unidos, o que agoiraría un inevitable conflito civil catastrófico no seu propio país. Con semellantes retrocesos e incertezas, neste 30 de xaneiro de 2026 non é doado recuperar o entusiasmo do discurso do multilateralismo, de loita mundial contra o cambio climático e da promoción dos valores da cultura de paz, cerna dos Dereitos Humanos e da complexa arquitectura do dereito internacional desenvolto nas últimos setenta anos, superando numerosas dificultades e asumindo inestables compromisos de mediación. Secasí como sucedeu hai corenta anos, cando comezamos a conmemorar o pasamento de Gandhi, o día escolar pola paz é unha oportunidade para lembrar nas aulas algunha das súas sentenzas máis útiles: «non hai camiño para a paz, a paz é o camiño»; e aqueloutra hoxe luminosa: «a paz non é ausencia de conflito, senón a capacidade para enfrontalo».

50 anos do movemento veciñal vigués

/en , , , , , /por

Dedico o artigo en Faro de Vigo a lembrar o cincuentario do movemento veciñal vigués:

Foi en abril de 1975 cando iniciou a súa actividade a Asociación de Veciños do Calvario coa intención de reclamar melloras para o barrio, un ambulatorio e unha gardaría. Secasí, foi o ano seguinte cando se produciu a eclosión do movemento veciñal vigués con asociacións en Teis, a primeira aprobada (22 de abril de 1976); Lavadores, Cabral, Vigo-Oeste, Vigo-Centro, Cristo da Vitoria, Beade, Sampaio, Candeán, O Rocío, Bembrive, A Florida, Castrelos e San Paio de Navia. Quince asociacións que se aglutinaron nunha coordinadora para abordar cuestións que a todas afectaban: o funcionamento de Vitrasa; o abastecemento e saneamento de auga, aínda non concluído no termo municipal; o planeamento urbanístico, ancorado no Plan de Cominges de 1942 e no Plan Xeral de 1971. Particular importancia tivo entón a constitución da Asociación de Veciños de Vigo-Oeste, delimitada entre as rúas Camelias, Zamora, Hispanidade e Torrecedeira, o primeiro intento de constituír un movemento social participativo na zona urbana da cidade cunha actividade que fose máis alá das reclamacións do barrio, capaz de organizar tamén actos cívicos e culturais.

O domingo 21 de marzo de 1976 un milleiro de persoas con cadanseu caldeiro na man camiñaron de Cabral até a Praza de Constitución reclamando o subministro de auga do que carecía o barrio de Lavadores. Unha mobilización pioneira, a primeira autorizada tras a morte de Franco, que obrigou ao alcalde Joaquín García Picher a achegarse despois ao Calvario e Matamá, onde falou en galego, un feito histórico para o recoñecemento da nosa lingua na actividade municipal. Como tamén o foi o pleno do 31 de outubro de 1976, suspendido tras a solicitude da palabra por parte de José Carlos Abal e Francisco García, membros da asociación Vigo-Oeste, o que provocaría a dimisión de García Picher e a retirada da venda dun predio de Torrecedeira, coa que se pretendía compensar aos propietarios da empresa Playas Blancas del Atlántico SA. Feito que para Diego Pérez, autor de Vigueses na democracia. Historia do movemento veciñal (2000), foi «a primeira gran vitoria do movemento veciñal diante dos poderes públicos, que marcou a súa forza como interlocutora social de cara ao futuro». A partir de entón, a protesta converterase na forma máis eficaz da veciñanza viguesa para chamar a atención sobre a súa problemática, expresada por unhas asociacións que o 24 de outubro de 1978 constituíron a súa coordinadora, na que se formaron os grupos de traballo organizadores do día das Letras Galegas e a partir de 1980 do Entroido.

Tras o primeiro congreso veciñal de 1982, vinte e nove entidades cunhas vinte mil persoas asociadas, o 28 de outubro de 1987 acordaron a constitución da Federación de Asociacións Veciñais Eduardo Chao de Vigo (FAVEC). Entidade que dende entón serviu de contrapunto necesario das administracións locais, de todas as cores políticas, para que actuasen con transparencia e contacto coa veciñanza. Entidade que nunca pretendeu nin substituír as responsabilidades das administracións nin de inmiscirse nas competencias doutras entidades. Como as asociacións foron vitais para artellar a participación cidadá nos barrios e parroquias e na propia vida municipal. Grazas ao traballo calado dos compoñentes da FAVEC, ás veces incomprendido polos gobernos locais, mais sempre solidario e desinteresado, acadáronse melloras nas infraestruturas urbanísticas e nos servizos públicos básicos. Como tamén, na medida das súas posibilidades, este voluntariado organizou unha convivencia veciñal creativa, por medio do cooperativismo de vivenda e doutro tipo de actividades culturais e artísticas.

Hoxe o movemento veciñal organizado na FAVEC mantén un litixio xudicial co concello de Vigo coa intención de recuperar a que foi durante tres décadas a súa sede na Praza da Princesa 7. Unha proba da ruptura do diálogo co actual goberno municipal, molesto polas opinións da entidade veciñal sobre algunhas das súas actuacións. Un conflito de criterio que non pode ocultar que o Vigo dos últimos cincuenta anos foi construído tamén pola participación organizada da veciñanza, fose polas súas críticas e reclamacións, mais tamén polas súas numerosas propostas, como polas recreacións colectivas de éxito como a Reconquista e o Entroido ou pola existencia dunha rede de centros cívicos en toda a bisbarra viguesa. No contexto deste aniversario sería moi acaído intentar normalizar o diálogo entre concello de Vigo e FAVEC, abrindo outra vez unha xanela que, a pesar de non estar exenta de conflitos e altibaixos, se mantivera sempre aberta. Levando o nome de Eduardo Chao, referente ético de honestidade e traballo para Vigo, a FAVEC representa un viguismo cívico, unha achega da que o Vigo do porvir non pode prescindir.

Lugares e días vigueses da memoria

/en , , , , , /por

Dedico o artigo da semana en Faro de Vigo ao caso vigués do inventario de lugares da memoria:

A Lei 20/2022 de Memoria Democrática no seu artigo 51 establece a creación dun Inventario Estatal de Lugares de Memoria Democrática como instrumento de publicidade e coñecemento dos mesmos. En Galicia, até agora, foron incluídos a cidade de Ferrol, o Pazo de Meirás no concello de Sada e as Illas de San Simón e San Antón de Redondela, utilizadas polos sublevados como penal onde foron recluídas até 5.616 persoas entre as que se contabilizaron 517 mortes, ademais das que se produciron en «paseos» e fusilamentos. Como Lugares de Memoria Democrática, estes espazos deben contribuír á reparación e conmemoración da dignidade das vítimas, sen esquecer a súa función didáctica para visitas escolares. O que é importante no caso de San Simón, propiedade da Xunta de Galicia, obrigada a redefinir os seus usos actuais, como reclaman os colectivos galegos da memoria, abandonando o modelo turístico e de lecer, para convertela en monumento á resistencia e dignidade das vítimas e en lugar de instalación dun Centro de Interpretación e Documentación sobre a represión franquista, onde celebrar actividades culturais vinculadas coa temática da memoria, a paz e os dereitos humanos.

Certo que as illas non son o único espazo da memoria do Vigo metropolitano, onde se estiman foron fusiladas ou paseadas 203 persoas en diversos lugares que deberían ser lembrados e resignificados. En primeiro lugar, a Porta do Sol, onde o 20 de xullo de 1936 caeron as primeiras vítimas, entre elas Lenin Moreda, un rapaz de quince anos, vítima do fogo aberto sen previo aviso polo pelotón de soldados ás ordes co Capitán Carreró durante a lectura do bando de guerra. Acontecemento do que se cre deixou algunha pegada no mural publicitario de mosaico do león, case centenario, que acaba de ser restaurado. Como deben ser lembrados «Os mártires de Pereiró», fusilados na tapia do cemiterio o 27 de agosto de 1936, entre eles os alcaldes de Vigo, Emilio Martínez Garrido, e de Lavadores, José Antela Conde; ademais do impresor Enrique Heraclio Botana, responsable da UXT en Vigo durante catro décadas; o mestre Apolinar Torres López, presidente da agrupación socialista e responsable da «Página Pedagógica» de Faro de Vigo; o médico e veterano concelleiro Waldo Gil Santostegui; o concelleiro Ramón González Brunet; o panadeiro e candidato da Frente Popular Ignacio Seoane Fernández; Manuel Rey Gómez, delincuente común coñecido como «Vilagarcía» e os irmáns Antonino e Demetrio Bilbatúa Zubeldía, membros dunha familia socialista fortemente castigada polos sublevados.

Merecen lembranza os sete presos sacados sen explicación ningunha do cárcere vigués na madrugada do 15 de setembro de 1936, cuxos corpos baleados na caluga foron atopados de mañanciña na estrada por un grupo de leiteiras de Mos nunha curva próxima ao cemiterio de Cabral. Vítimas da chamada «Saca de Puxeiros», identificadas como Eugenio Arbones Castellanzuelo, xinecólogo e deputado socialista nas constituíntes; Adolfo Morgade Pazos, médico; Segundo Echegaray García, fillo do primeiro presidente de Tranvías Eléctricos de Vigo; Luís Bilbatúa Zubeldia, xefe do servizo de Telégrafos; Inocencio Taboada Montoro, exportador de peixe; Abraham Muñoz Arconada, funcionario de prisións e Marcial Araújo Conde, sindicalista comunista.

Como a represión continuou o 10 de decembro de 1936 no monte do Castro co fusilamento dunha ducia de persoas: Constante Moreda Vázquez, barbeiro e gaiteiro; o seu irmán, José Moreda Vázquez, contratista de obras; o pai de ambos os dous, Manuel Moreda Outeiral; Fernando Costas Méndez, carpinteiro; Manuel Acuña Gómez, o «Carabellón», pintor; Luis Ferreira Vieitez; José González Andreu, zapateiro; Fernando Lago Fernández, carpinteiro; Luis Martínez Román, albanel; Antonio Sayar Carrera, labrego; Manuel Núñez Álvarez, «Cachamuíña», panadeiro e Urbano Rodríguez Moledo, funcionario de arbitrios e escritor.

Datas e lugares referidos a represión inicial do 36, que continuaría no monte do Castro, onde foron executadas 136 persoas até abril de 1942. Outrosí sucede con episodios excepcionais como o asalto no porto ao bou Eva o 23 de abril de 1937, onde se suicidaron nove republicanos que pretendían fuxir, os paseos no monte da Guía ou na praia de Alcabre entre outros. Acontecementos que configuran unha xeografía da memoria que debe ser recoñecida e recoñecible para a veciñanza viguesa. A presenza da Cruz dos Caídos presidindo a escalinata do Castro e o Campo de Granada, monumento inaugurado polo propio caudillo en 1961 e deseñado con inequívocas connotacións franquistas, a pesar da súa insostible «resignificación relixiosa», é incompatible co espírito da Lei de Memoria Democrática e coa dignificación, coñecemento e publicidade destes espazos e días da memoria.

As trampas da pornografía

/en , , , , , , , , , , , , /por

Coincidindo co 25-N dedico o artigo da semana en Faro de Vigo ao libro Las Trampas de la pornografía de Amada Traba, Priscila Retomozo e Chis Oliveira (Catarata 2025):

Coincidindo coa xornada do 25N de eliminación da violencia contra as mulleres está dispoñible nas librarías Las trampas de la pornografía. La sexualidad que deseamos (Catarata 2025) de Amada Traba, Priscila Retamozo e Chis Oliveira, voces feministas con ampla traxectoria na investigación e docencia en ciencias sociais e coeducación. Obra sólida e exhaustiva na documentación, rigorosa nas análises, moi fluída no discurso sobre a pornografía e comprometida na aposta pola educación afectiva sexual. Para Ana de Miguel, profesora da Universidad Rey Juan Carlos de Madrid, autora do prólogo, «este libro é unha poderosa ferramenta de consulta, pensamento e debate dirixido tanto a mulleres coma homes» sobre un imaxinario sexual pornográfico dominante que deshumaniza ás mulleres e invisibiliza a subxectividade sexual feminina tanto no público como no privado. Obra valente, irritante para o machismo, con vontade de intervención na que se abordan temas como o auxe da machosfera, a normalización do abuso sobre as mulleres, a hipersexualización das menores e o que se ven chamando “pornificación”, un modelo de sexualidade no que o poder, a dominación e a humillación masculinas substitúen ao coidado e ao respecto ao desexo das mulleres.

Xaora, a pornografía é unha industria poderosa, que move no ecosistema dixital máis de 100.000 millóns de dólares cada ano, e contribúe á normalización da violencia sexual e a cousificación das mulleres baixo a aparencia dunha actividade recreativa orientada a persoas adultas. A pornografía reforza a idea de que o pracer masculino debe prevalecer sobre o consentimento, lexitimando prácticas de subordinación e explotación, destinadas a ser consumidas por públicos diversos, entre eles o dos menores, que dende os 11 anos, e de forma case xeral, acceden a contidos deste tipo que atopan de forma doada en internet. Porno nativos que consolidan un imaxinario sexual baseado nunha narrativa patriarcal que constrúe as mulleres como obxectos pasivos cuxa función principal é satisfacer o desexo masculino. O que constitúe un desastre, xa que a violencia se amosa como parte do desexo masculino, o sometemento como algo erótico e a falta de consentimento como elemento excitante. A pornografía hexemónica presenta ás mulleres non só como obxectos sexuais, senón que no súmmum da cousificación as reduce a corpos, aos orificios dispoñibles para o pracer masculino.

Un informe do goberno francés confirma que o 90 % da pornografía mainstream contén actos violentos non simulados, incluíndo a tortura, a humillación e escenas de violación, reducindo ás mulleres a simples obxectos de uso sexual. En definitiva, a pornografía normaliza esta violencia sexual contra as mulleres, ensinando a erotizar o pracer do dominio, que non se trata só de pracer físico, senón de gozar da humillación e sometemento das mulleres. Estudos diversos apuntan que a exposición á pornografía violenta aumentan aínda máis a probabilidade de condutas agresivas. Máis aínda, a evidencia apunta a que a repetición da visión deste tipo de escenas pornográficas desensibiliza, normaliza a agresión sexual e configura esquemas de desexo onde a violencia se presenta como fonte de excitación. Citando a feminista Andrea Dworkin, as autoras lembran que non hai acontecemento violento da historia, incluídos os campos de concentración nazis ou a guerra de Ucraína e o xenocidio de Gaza, que non fose incluído xa como escenario de humillacións e violencias por parte da industria do porno. Unha oferta pornográfica que segmenta e monetariza os corpos femininos, transformando ás mulleres en produtos consumibles segundo criterios raciais, corporais, de idade e mesmo de extrema vulnerabilidade.

Trampas da pornografía, recollidas en título afortunado, tanto as explícitas como as virtuais, que corren polas redes dixitais, como a supersexualización infantil e xuvenil ou cos negocios do sexo dixital (OnlyFans) creados no capitalismo neoliberal que poñen a sexualidade ao servizo do consumo. Como alternativa, as autoras propoñen situar no centro do debate o pracer, a comunicación e o afecto, eixos dunha sexualidade concibida como unha forma de coñecemento emocional. O que precisa dunha coeducación afectivo sexual integral baseada na evidencia científica e na ollada feminista, que incorpore o desexo, o consentimento, a diversidade e a liberdade como os seus piares. Se esta educación afectiva se consolida nos mozos e mozas, non só mellorará a súa saúde sexual, tamén reducirá violencia contra as mulleres. Moitos parabéns as autoras e á viguesa Carme Pérez, editora de Libros de la Catarata, editorial independente, responsable dunha oportunísima edición. Recomendo Las trampas de la pornografía moi vivamente.

Folga no ensino

/en , , , , , /por

Os mestres e mestras do meu tempo, hoxe retirados, non esquecemos a folga do profesorado do ensino público do curso 1987-1988. Máis de vinte xornadas de paros intermitentes para reclamar equiparación retributiva co resto do funcionariado, tanto de salarios coma de pensións, así como melloras das condicións de traballo docente, da súa consideración social e protección civil. Unha folga histórica, ás portas da reforma educativa da LOXSE (1990), na que a Consellaría de Educación de María Jesús Sainz fixo abandono expreso das súas competencias e responsabilidades. Porén, aquel fora un conflito que pola súas reclamacións contara coa simpatía das familias e dunha boa parte da sociedade que pouco despois se mobilizaría en todo o estado o 14 de decembro de 1988, na folga xeral contra a política económica de Felipe González e a súa pretensión de abaratar o despido. Folga heroica dunha xeración docente que por intencionalidade lembra a mobilización da CIG Ensino e STEG que reclaman hoxe a apertura das negociacións coa Consellaría de Educación arredor dunha táboa de melloras da calidade educativa: baixada de ratios en todas as etapas (medida que o goberno Sánchez pretende garantir por lei); recuperación do horario lectivo docente vixente antes da crise de 2011 (21 horas en Infantil e Primaria, 18 no resto das ensinanzas); incremento do mapa das prazas  e de persoal dos departamentos de orientación (un profesional por cada 250 estudantes, ademais do incremento persoal de PT e AL); posibilidade de redución de xornada a partir de 55 anos até a atención preferente á situación de emerxencia da lingua galega nos centros. Coma sucedera naquel 1988, curso no que se autorizou con carácter experimental a xornada lectiva en sesión única, o que pelexan hoxe os docentes é o futuro do ensino público galego para as vindeiras dúas décadas, para o que cómpre incrementar xa nos Orzamentos de 2026 as partidas dedicadas a Educación. Coma hai trinta e sete anos, os profes e as profas en folga teñen razón.

Publicado en Nós diario: 29/10/2025

Novo Mundial para Balaídos?

/en , , , , , , /por

Dedico o artigo da semana en Faro de Vigo a reflexionar sobre o debate arredor da candidatura de Balaídos a ser sede do Mundial de Fútbol masculino de 2030:

Merécelle a pena a Vigo ser unha das sedes españolas do Mundial de fútbol masculino 2030? Que lle achegaría esta participación ao Celta SAD e a súa canteira? Canto lles custaría ás administracións a ampliación da capacidade de Balaídos até as 43.500 prazas esixidas pola FIFA organizadora desta Copa Mundial, que coincide co seu Centenario? Para xogar en Balaídos dous, tal vez tres, partidos, compensaralle a Vigo gastar os case 50 millóns da obra da nova Tribuna, aos que habería que engadir outras no estadio e os centros de adestramento requiridos, co que superarían os 62 millóns de euros, en boa medida a cargo do Concello de Vigo e da Deputación de Pontevedra? Trátase dun proxecto estratéxico para o Vigo do medio século XXI ou doutra saída pola porta grande da permanente e antipática desavinza entre o concello de Vigo e a Xunta de Galicia, que pretende permanecer como espectadora?

Para abordar semellante dilema, axuda lembrar o que supuxo para Vigo aquel Mundial do verán de 1982 no que Italia xogou no grupo I os seus partidos en Balaídos, dende o inaugural do 14 de xuño con Polonia (0-0), despois con Perú (1-1) até finalizar con Camerún (1-1), unha decepcionante actuación do equipo de Enzo Bearzot, mais que remataría gañando a Copa. Secasí, o mundial obrigou a construír unha nova grada de Río, para 14.000 localidades en dúas bancadas e a canalizar por debaixo do estadio o río Lagares coa intención de rematar coas inundacións continuas do terreo de xogo. Modernización de Río, promovida en boa medida polo concelleiro Antonio Nieto Figueroa «Leri», inaugurada o 6 de maio de 1982 coa homenaxe a Manolo, cuxa estrutura é a da grada actual, non exenta de polémica, sobre todo polo deseño previsto dunha sala de prensa coa forma dun ovni, da que se prescindiu a última hora, ocupando os xornalistas os baixos, hoxe instalacións deportivas municipais. Ademais, construíuse un túnel, que comunicaba Río con Tribuna, con saída ao campo por detrás de Gol. A presenza de Vargas Llosa como cronista de Perú, a realización doutras competicións de ciclismo, atletismo e traíñas, ademais dun espectáculo de acróbatas italianos na Estación Marítima deron un pouco de cor a tres xornadas de escaso fútbol con apenas catro goles.

Por desgraza, este dilema mundialista 2030 quedou manchado polo procedemento confuso e arbitrario utilizado pola Real Federación Española de Fútbol para escoller once sedes, que deixou a Vigo fóra sen que nunca se coñecesen as puntuacións utilizadas. Máis aínda, informacións xornalísticas amosaron que Balaídos estaba incluído na primeira lista de candidatas, mais que noutra posterior, utilizando baremos nunca divulgados nin que tampouco aparecían nos pregos de condicións, foi superado pola portas de atrás por Anoeta. Trasacordo que Rafael Louzán, presidente da RFEF nunca aclarou, a pesar da solicitude razoada do alcalde Caballero, o que levou a que o Goberno solicitase a FIFA que outorgase a España trece sedes –hai outras seis e Marrocos, tres en Portugal e tres partidos de celebración do Centenario en Arxentina, Uruguai e Paraguai–, o que parece improbable e permitiría o rescate de Valencia e Vigo. Hai evidencias abondas de que foron criterios discrecionais os que deixaron a Vigo no corredor de agardar, sen que a candidatura presentada polo concello tivese sequera a oportunidade de revisar o seu expediente nun procedemento opaco e espurio. Proceso no que se abriu outra xanela de oportunidade cando renunciou Málaga, tanto polo custe elevado das obras da Rosaleda como por considerar que prexudicaría á afección malaguista.

Tras a experiencia frustrante do Mundial do Naranjito do 82 e o nefasto procedemento de escolla recente das sedes do Mundial do Centenario, creo que nin a Vigo nin ao Celta lles vai a vida en participar nesta lea carísima, para xogar dous partidos, talvez tres, o que obrigaría a manter o estadio de Balaídos en precario durante as cinco vindeiras tempadas. Certo que o Celta no seu actual despegue de público mozo precisa de localidades para cinco mil abonados máis, que podería acadar coa inauguración de Gol, pero moito me temo que 43.500 é un horizonte inalcanzable na vindeira década. Sen esquecer que 62 millóns de euros é unha cantidade elevada, máis aínda se non se conta co compromiso da Xunta de Galicia de participar no proxecto mundialista xunto co Concello e a Deputación. Son moitos os mozos e mozas celtistas que preferirían que os cartos necesarios para axeitar Balaídos ao Mundial se dedicasen a ampliar o capital da futura Empresa Pública Municipal de Vivenda, EMVIGO, que se anuncia contará cun capital inicial de 4,5 millóns de euros, unha esperanza que se abre para eles e elas. Con todo, pagaría a pena que a alcaldía escoitase as voces diversas deste debate dilemático, que continúa aberto na rúa.