Contos de nadal

/en , , , , , , , , , , /por

Un dos proxectos de edición dos que me sinto orgulloso foi a publicación de Contos de Nadal (Xerais 2003), libro de formato de sobremesa, con textos de Manuel Rivas e ilustracións de Miguelanxo Prado. Diálogo expansivo entre dous dos nosos mellores narradores, chamados a modernizar o conto de nadal galego, tamén chamado, conto de inverno. Xénero que na literatura galega apenas tiña o precedente dos Contos de Santos e Nadal de Ramón Otero Pedrayo, escritos en 1956, publicados postumamente por Galaxia en 1988, coa intención, en palabras de Pedrayo, «de contar aos máis e a nós mesmos intres e aconteceres sospeitados e non vividos». Ao que se sumaron dous contos de Álvaro Cunqueiro, publicados en Faro de Vigo o 24 de decembro de 1962, titulados «Olaf Gunnarson [o viquingo] estivo en Belén» e «O leigo de Viccino [conto de Reis]», rescatados por Ramón Nicolás en 1998. Narradores que anosaban unha tradición universal caracterizada por mesturar no tempo das trece noites e trece lúas un retrato da vida cotiá ou familiar de persoas humildes no que irrompe un elemento máxico ou extraordinario, como a presenza dos señores de Oriente ou do lapón Noel, que lles axuda a recuperar a esperanza ou polo menos a enxergar a liña do horizonte cos ollos do porvir. Xénero que desde Charles Dickens e o seu Un conto de Nadal (inglés: 1843; galego: Xerais, colección Xabarín 1985, Kalandraka 2019) utiliza como motor narrativo a procura dunha transformación na vida da protagonista á que os autores nosos engaden outros ingredientes como o humor e a presenza importante do inesperado. Xaora comparten esa tradición de solidariedade laica os contos de nadal de Rivas, hoxe xa clásicos, como «O namorado de María», «Madonna», «O partido de Reis» ou «A chegada de Ingrid», nos que se abordan algúns dos temas esenciais da literatura como o amor, a perda, a dor, o respecto, a esperanza… Contos que dúas décadas despois conmoven e convidan a compartir a luz dos afectos e dos compromisos como a estrela que nos guía. Bo Nadal galego!

Publicado en Nós diario:24/12/2025

Editio

/en , , , , , , , , , /por

Dende a creación do Calendario do libro e da lectura, vense celebrando o 17 de decembro como Día da Edición. Data que coincide co aniversario do nacemento de Ánxel Casal Gosende, o histórico libreiro, impresor e editor galego mártir. Efeméride na que se homenaxea ao cofundador da editora Lar (1924), xunto a Leandro Carré, e ao creador de «Nós, pubricacións galegas e imprenta» (1927), proxecto editorial compartido coa súa dona María Miramontes, onde se imprimiron as publicacións galeguistas (entre elas Nós e A Nosa Terra) e se foi desenvolvendo o primeiro catálogo da literatura galega. Militante do Partido Galeguista, alcalde de Santiago, vicepresidente da Deputación da Coruña, asasinado polos sublevados o 19 de agosto de 1936 en Cacheiras, Casal representa para a edición actual a ansia, a actitude e o compromiso máis auténtico do editor galego. Coa intención de reivindicalo e actualizalo, a Asociación Galega de Editoras (AGE) creou o «Premio Editio á Promoción do Libro Galego» que por vez primeira será entregado en Compostela a Libraría Cartabón. Un recoñecemento oportuno á libraría viguesa –coincidindo co corenta aniversario da súa apertura por Gonzalo Pérez Nieves e Maribel Tato– referente para o libro galego no eido da libraría tanto polo coidado e dimensións da súa colección, arredor das vinte mil referencias, como pola calidade e continuidade da súa actividade de promoción do libro e da lectura no espazo comercial (máis dun cento de convocatorias anuais), nas feiras do libro e nas redes sociais. Nacido co aliciente engadido de que o seu trofeo fose creado por Pepe Barro, o noso primeiro deseñador gráfico de libros e publicacións, a creación deste novidoso Premio Editio engade doses de enerxía e autoestima compartidas que tanto precisa o sector editorial galego, que a pesar da súa mala saúde de ferro, continúa sendo estratéxico na nosa industria cultural. Parabéns a Gonzalo e Maribel polo Editio. Gratitude toda ás editoras galegas que preside o noso admirado Miguel Toval.

Publicado en Nós diario: 17/12/2025

Atlas histórico de Vigo

/en , , , , , , /por

Dedico o artigo da semana en Faro de Vigo á publicación do Atlas histórico de Vigo (IEV 2025) de Gonzalo Méndez Martínez:

Publicado polo Instituto de Estudios Vigueses, que preside dende a pasada semana a historiadora Mercedes Bangueses, chegou ás librarías Atlas histórico de Vigo (IEV, 2025), unha completa escolma de vinte e seis mapas, cartas e planos do Vigo metropolitano, catalogados por Gonzalo Méndez Martínez, especialista en cartografía e profesor titular da Universidade de Vigo. Libro visual, como aqueloutro seu precedente Atlas básico de Vigo e a súa área (Xerais, 1999), preparado polo xeógrafo Xosé Manuel Souto, pretende implicar ao lectorado na mellor comprensión do territorio da contorna, fose espazo urbano fose litoral, onde naceu a cidade nosa. Coñecedor de primeira man da cartografía galega, Méndez presenta neste altas as pezas principais da produción cartográfica sobre Vigo, iniciada no século XVI coa carta náutica gravada en cobre da costa occidental galega, incluída no atlas do piloto Lucas Jansz Waghenaer (1583). Peza novidosa, na que xa se sinalan as principais vilas costeiras (Vigo, Baiona, Rondello e Cannas), destaca polo seu carácter decorativo, xa que aparece un animal mariño fantástico e unha rosa náutica de 32 ventos.

Méndez pon de relevo a importancia do primeiro mapa no que aparece Vigo en 1603, o do dominico Hernando Ojea, Descrición do Reino de Galicia, do que se fixo en 1635 unha segunda edición, Gallaecia Regnum, que corrixe erros e ofrece elementos decorativos como o da cartela principal sostida por Neptuno. Mapa ao que suceden Il Regno de Galicia de Giacomo Canteli de Vignola (1696), onde os topónimos se recollen con coidada caligrafía; o de Gabriel Bodenehr (1715), que comeza o que serán habituais representacións da batalla de Rande, ben en atlas, estampas gravadas, medallas e moedas. Pezas entre as que destaca a carta náutica da baía de Vigo de Jacques Nicollas Belin, incluída no Petit Atlas Maritime, publicado en París en 1764.

Como primeiro plano de Vigo reprodúcese o depositado no Instituto de Historia e Cultura Militar, datado o 28 de xaneiro de 1773, no que utilizando a escala un por 1.700 se identifica a trama urbana do Vigo amurallado, cunha poboación estimada de 3.500 persoas, incluído os castelos de San Sebastián e do Castro, e os barrios do Salgueiral, Pracer, Falperra e Berbés, cinguidos por campos de labor, cereal e vide. Nesta escolma, Gonzalo Méndez deixa fóra, cremos que por carecer de escala, o Plano esbozo de Vigo atribuído a Leonardo Turriano, enxeñeiro militar milanés ao servizo de Filipe ii, até agora considerado o plano máis antigo coñecido da vila de Vigo. Datado en 1597, cando a ría de Vigo e resto da costa galega sufriran as incursións de Drake de 1585 e 1589, identificaba 650 lumes (casas), que conformaban as rúas e prazas primixenias da vila. Un esbozo de plano que sería esencial para que décadas despois se erguesen as murallas. Descuberto por Xaime Garrido no arquivo de Simancas, a súa autoría non está exenta de polémica, como reflicte Antonio Giráldez na súa magnífica novela 1598: La peste en Vigo (Editorial Elvira, 2020), que abre a posibilidade de que o autor fose o enxeñeiro Pedro Rodríguez Muñiz, a quen o arcebispo de Santiago, encargou os planos de Pontevedra (1595), Noia e outras vilas. Entre outros planos de Vigo posteriores, Méndez inclúe marabillas gráficas coma as de Francisco Coello de 1856, autor tamén do mapa da provincia de Pontevedra; o de Emilio Valverde Álvarez de 1886, a escala 1 por 10.000, no que se identifica a actual Alameda; e o de Ramiro Pascual de 1916, que leva a escala a 1 por 5.000, sendo o primeiro a cor.

Esta escolma de cartas náuticas, mapas e planos permite coñecer como se entendía o espazo en cada momento da historia de Vigo. Secasí, é moi apreciable tamén o carácter decorativo, sobre todo das pezas iniciais, como as de Ojea ou Nicollas Bellin, que se vai abandonando na mesma medida que se utiliza a codificación da linguaxe cartográfica presente xa no Mapa Xeográfico do Reino de Galicia de 1784 de Tomás López e, sobre todo, na extraordinaria e monumental Carta xeométrica de Galicia de 1845 do matemático Domingo Fontán, que utiliza a escola 1 por 100.000 e foi gravada en doce seccións da que a décima corresponde a Vigo-Tui. Como foi intención do autor do atlas recoller tanto o progreso do coñecemento cartográfico sobre o territorio actual do Vigo metropolitano como os momentos máis decisivos da súa historia. Vimbios cos que se ofrece un dos libros máis atractivos da bibliografía viguesa recente, publicada polo Instituto de Estudios Vigueses. Libro visual fermoso, de coidada edición gráfica e deseño didáctico, permite mirar a historia e xeografía de Vigo coa lente transversal do gran angular. Debería ser transformado nunha grande e atractiva exposición e na cerna dunha sala dedicada á cartografía do gran museo da historia de Vigo que nos falta.

Ventos propicios

/en , , , , , , , /por

O Celta conseguiu onte ao noveno intento o seu primeiro triunfo do campionato en Balaídos. Fíxoo sen que Claudio Giráldez mudase unha liña no seu ideario. Tras a derrota do xoves europeo diante dun Boloña superior, o adestrador da Louriña tirou de rotacións e apenas deixou no once de gala diante do Athletic Club a Radu, Starfelt, Mingueza e Williot, que coinciden en boa medida con catro dos xogadores que nesta altura ofrecen o mellor punto de forma. Rotación masiva do Celta, á que Valverde, o adestrador dos leóns, respondeu co modelo contrario, a continuidade do equipo inicial, apenas un troco, que o mércores empataba en San Mamés nun excelente partido co PSG de Luis Enrique.

Giráldez tampouco tocou o seu debuxo habitual: tres centrais, Marcos Alonso e Manu Fernández, que acompañaban ao sueco Starfelt entre eles; dous carrileiros, Mingueza e Javi Rueda, dispostos a intercambiar banda e abrir o campo até a liña de fondo; un dobre pivote, Hugo Sotelo, que volveu despois de semanas esquecido, e Miguel Román, cuxo traballo eficaz comeza a coller peso entre a segunda e a terceira liña: e tres atacantes, Williot e Jutglá, certo que nunha situación emocional e deportiva moi distinta, aos que acompaña Aspas como enlace e dianteiro híbrido, disposto a asumir todo o que lle faga falta ao xogo.

Giráldez tampouco defraudou na confección do plan de partido fronte ao sempre duro de roer Athletic Club, o equipo visitante máis respectado e querido polo celtismo, cuxa afección foi recibida na previa cos brazos abertos, como puidemos comprobar na grada de Marcador baixo onde nun encontro de irmandade se compartiron afectos e afinidades entre celtistas e leóns. Plan de partido de Claudio radicalmente distinto ao que fracasou co Boloña, aspirando en primeiro lugar a manter a porta a cero e despois a non renunciar a ser atrevido protagonista. Obxectivo que obrigaba ao equipo noso a ser intenso, sen deixar nunca de ser ordenado, paciente e prudente, tratando de minimizar os erros na saída ordenada do balón e os descoidos nas xogadas de balón parado e saques laterais, as maiores vulnerabilidades dos celestes no que vai de liga.

Foi a primeira metade pouco vistosa para a bancada, xa que sobre o terreo de xogo dirimiuse unha batalla pola posesión da pelota, que resultou en táboas, coma se dunha partida de xadrez se tratase. Os visitantes achegáronse a portaría celeste, sobre todo polos centros que dende as bandas enviaron Berenguer e Nico Williams sobre Sancet, que rematou sen incomodar a Radu, moi seguro toda a tarde. Secasí, o Celta nestes primeiros corenta e cinco minutos tivo só unha oportunidade, mais clarísima, nunha memorable xogada protagonizada por Williot que ousou entrar na portaría do Bernabeu caneando a Courtois. Desta volta a promesa sueca se plantou na área pequena, tras sentar ao internacional Vivian, e cando ía enviar a rede, apareceu Paredes que llo impediu. Unha xenialidade que quedou no case gol.

Giráldez debeu ver accesibles aos leóns e no comezo da segunda parte incorporou a Jones El-Abdellaoui, coa intención de facer voar ao equipo coa súa velocidade explosiva. Apenas transcorridos tres minutos, Williot marcou o primeiro gol, finalizando de cabeza unha xogada coral iniciada por Mingueza que viu o desmarque de Javi Rueda que centrou para que na área pequena finalizase o sueco, convertido en auténtica figura. A seguir, nuns minutos trepidante, foi Jones que encarou a Unai Simón, tras unha das súas carreiras de velocista, xutando cruzado, mais lixeiramente desviado do pao esquerdo. No 55’ o noruegués non errou, gañoulle a Vivian un balón, e colleu velocidade para esta vez superar ao porteiro visitante e marcar.

Certo que os de Valverde, tras eses extraordinarios dez minutos celestes, quedaron case fóra de combate, mais tiveron a fortuna de que o VAR viñese no seu rescate sinalando un «penaltiño» que parece fixo Carreira, que substituíu a Rueda lesionado, sobre Iñaki Williams, que a todas luces caeu a vontade propia. Había partido por diante. Foi Nico quen asumiu a responsabilidade dos leóns dende os nove metros. Xutou raso a colocar pero aí apareceu Radu que parou e logo recolleu o balón. Unha atallada de categoría, a xogada decisiva do partido, que deixou aos visitantes desorientados. Giráldez tirou de músculo e entraron na lameira Ilaix e Borja que non deron un duelo por perdido. Valverde moveu as súas pezas, entre as que deu entrada a Iceta que na súa primeira intervención rematou ao pao. Non estaba o día para os leóns.

Nunha tarde de ventos propicios para o Celta, tamén de eficacia e sobriedade, como de orde e esforzo, a bancada pechou o partido con cánticos de días felices. E había que celebrar non só esta primeira vitoria, que tanto se fixo de rogar, tamén colocarse nunha posición clasificatoria cómoda, xa coa metade dos puntos necesarios para a permanencia, mais tamén prometedora para pelexar polas prazas europeas. Coller estes ventos propicios antes do remate do ano pode axudar a que unha travesía, que sabemos longa e chea de dificultades, poida ser tamén proveitosa.

Bo nadal e os mellores votos para toda a comunidade celtista.

Publicado en Faro de Vigo: 15/12/2025

Boloñazo

/en , , , , , , , /por

Cando coñecín o sorteo da Europa League lamentei que o partido do Celta co Boloña non se celebrase no Renato Dall’Ara, o case centenario estadio emiliano a ceo aberto de 36.000 localidades. O celtismo perdeu unha oportunidade preciosa de desembarcar no aeroporto Guglielmo Marconi, pasear por unha das cidades medievais máis grandes e mellor conservadas de Europa, porticada ao longo de catro quilómetros, o que lle dá un grande encanto a coñecer o seu comercio local e a visitar algunha das tratorías máis orixinais da península itálica. Capital da rexión da Emilia-Romaña, cunha poboación lixeiramente superior a de Vigo, mantén en pé dúas torres medievais inclinadas e moi próximas entre si, a Asinelli de 97 metros de altura e a Garisenda de 48, famosa por ser citada por Dante na Divina comedia. Torres que a pesar da dificultade de conservalas en pé constitúen a icona dunha das cidades máis tecnolóxicas de Italia, capital mundial do comercio do libro infantil e xuvenil, onde acudimos cada ano as editoras galegas a presentar as nosas novidades.

Cando coñecemos o emparellamento tamén sabiamos da potencia do actual Boloña de Vicenzo Italiano, quinto clasificado da Serie A, mais o pasado xoves non agardabamos unha determinación tan explícita dos emilianos para coutarlle ao Celta o acceso directo aos oitavos da segunda liga europea. E moito menos que o fixera esmagando aos de Giráldez, cando chegaban un chisco empoleirados no corno da lúa, tras a histórica vitoria no Bernabeu. Un globo de ilusión celeste que os de Italiano picaron dende o primeiro minuto, mantendo de forma teimosa e sorprendente a súa liña defensiva no campo do rival.

Poucas veces vimos en Balaídos a un visitante desenvolvendo unha presión adiantada tan incesante e tan incómoda, gañando os duelos individuais e martirizando tanto aos tres centrais celestes como a Borja Iglesias, que batallou de forma extenuante co noruegués Heggem, unha torre de case dous metros, moi dura de superar. O dianteiro compostelán, coma fixera maxistralmente no Bernabeu, xogou de boia, coma se dun partido de wáter-polo se tratase, coa intención de recibir de costas os balóns largos de Radu e Mingueza, e despregar despois a pelota sobre as bandas. Xogada na que insistiron os celestes, coma se dun equipo visitante se tratase, mais que nunca resultou tal como Giráldez a debuxara na súa pizarra. O plan de partido do louriñés fracasou, quizais por que o seu equipo estivo por debaixo dos visitantes no físico e no táctico e, o que resulta máis difícil de explicar, tamén no anímico, onde semellaba inseguro, a pesar do ambiente de festa de noite máxica europea e da expectativa ilusionada que nunca perde o celtismo.

No entanto, a pesar de ser sometido no terreo de xogo, o Celta rematou a primeira parte cun esperanzador marcador a favor, grazas a unha xogada de Williot, o heroe do Bernabeu, en estado de graza. No minuto 17, a nosa promesa sueca recibiu por vez primeira un balón, ao que nun arrouto de xenialidade proporcionou un cambio de orientación, que deixou no chan a Lykogiannis, a segunda das torres boloñesas. Con terreo por diante conduciu sereno até a área pequena onde asistiu cara atrás a Zaragoza, que xutou a rachar, anotando o seu primeiro gol como céltico. Gol fantástico que abría e, por desgaza, pechaba todo o xogo de ataque local. Os visitantes non modificaron a súa estratexia de dificultar a saída celeste e torturar a Ilaix e Beltrán. E así chegaron as súas oportunidades que só outra gran actuación do gardameta Radu e a falta de acerto do arxentino Santiago Castro evitaron que se movese o marcador.

Outro cantar foi a segunda parte, iniciada con dez minutos esperanzadores, nos que os celestes parecían capaces de desatoar o nó co que até entón Italiano os inmobilizara. Foi un espellismo, previo aos oito minutos que lle abondaron a un soberbio Bernardeschi, o mellor xogador sobre o terreo, para marcar dous goles e que o Boloña levase os tres puntos. O do empate chegou no 66’, tras un penalti sinalado polo VAR, un agasallo de Javi Rodríguez, na peor das súas actuacións. Giráldez intentou responder coa entrada de Aspas, Jutglá e Javi Rueda, dos que por desgraza ningún tivo a súa mellor noite. Aínda que doa escribilo, Iago Aspas non deu unha a dereitas. Un seu pase sobre Beltrán acabou na luva de Bernardeschi, que no 74’ marcou o segundo e pechou o partido.

Nos vinte minutos restantes os celestes pareceron zombis obrigados a subir as torres inclinadas boloñesas. Un duro castigo que acabou con Aspas descomposto e recriminando aos seus compañeiros, incapaces de chegar á area visitante. Derrota inapelable que complica unha clasificación que en realidade torceuse no partido co Ludogorets en Bulgaria, onde Giráldez pecou de soberbia cando deseñou o once de gala. Derrotas europeas que esmagan as ilusións do celtismo que, coas excepcións dos partidos do Paok e Nice, non viu gañar ao seu equipo en Balaídos no que vai de tempada. O domingo fronte ao Athletic, Giráldez ten a oportunidade de que o Celta non defraude diante da súa afección, competindo coma soubo facer no Bernabeu.

Publicado en Faro de Vigo 13/12/2025

Presenza escasa

/en , , , , , , /por

Barcelona foi a convidada de honra da 39ª edición da Feira Internacional do Libro (FIL) de Guadalaxara, México, o encontro da cultura do libro máis importante do mundo latinoamericano, onde foi recoñecido o ensaísta de orixe libanesa e expresión francesa Amin Maalouf co Premio FIL de linguas romances. Declarada pola UNESCO coma unha das vinte cidades literarias do mundo, entre as que están Óbidos e Granada, Barcelona presentouse na feira de Jalisco cunha potente delegación de setenta autores e autoras e un programa musical, cinematográficos e de artes escénica e visuais, á altura da que é capital da industria editorial española, tanto en castelán como en catalán, como referente mundial do libro e a lectura pola súa efeméride do 23 de abril e a súa rede bibliotecaria pública. FIL que contou coa presenza de dúas editoras galegas, Kalandraka e Triqueta, con espazo propio, ademais de Creotz ediciones e a distribuidora Arnoia, que o alugaron no pavillón español. Outra edición na que, coma xa sucedeu no resto das feiras internacionais do libro, a Xunta de Galicia prescindiu da Asociación Galega de Editoras (AGE) e presentou un programa de actividades baixo o epígrafe de «Literatura de Galicia», no que participaron seis autores e autoras e un editor, que desenvolveron un programa de tres actos e diversas entrevistas. Unha presenza profesional escasa, coa ausencia nesta edición da propia AGE, por carecer de recursos, que amosa a lamentable ausencia de acordo entre a Xunta de Galicia e o sector editorial galego sobre cal debe ser a estratexia da proxección da literatura galega e da nosa industria editorial no mundo. Con todo, nin Galicia nin a literatura galega poden deixar de aspirar a ser convidadas de honra da FIL nin os autores e autoras nosos a ser alí premiados. Aspiración lexítima que pasa por acadar un acordo entre Xunta de Galicia e AGE sobre a presenza do libro e da literatura galega nas feiras internacionais, reclamado polo sector profesional galego dende hai quince anos.

Publicado en Nós diario: 10/12/25

Lugares e días vigueses da memoria

/en , , , , , /por

Dedico o artigo da semana en Faro de Vigo ao caso vigués do inventario de lugares da memoria:

A Lei 20/2022 de Memoria Democrática no seu artigo 51 establece a creación dun Inventario Estatal de Lugares de Memoria Democrática como instrumento de publicidade e coñecemento dos mesmos. En Galicia, até agora, foron incluídos a cidade de Ferrol, o Pazo de Meirás no concello de Sada e as Illas de San Simón e San Antón de Redondela, utilizadas polos sublevados como penal onde foron recluídas até 5.616 persoas entre as que se contabilizaron 517 mortes, ademais das que se produciron en «paseos» e fusilamentos. Como Lugares de Memoria Democrática, estes espazos deben contribuír á reparación e conmemoración da dignidade das vítimas, sen esquecer a súa función didáctica para visitas escolares. O que é importante no caso de San Simón, propiedade da Xunta de Galicia, obrigada a redefinir os seus usos actuais, como reclaman os colectivos galegos da memoria, abandonando o modelo turístico e de lecer, para convertela en monumento á resistencia e dignidade das vítimas e en lugar de instalación dun Centro de Interpretación e Documentación sobre a represión franquista, onde celebrar actividades culturais vinculadas coa temática da memoria, a paz e os dereitos humanos.

Certo que as illas non son o único espazo da memoria do Vigo metropolitano, onde se estiman foron fusiladas ou paseadas 203 persoas en diversos lugares que deberían ser lembrados e resignificados. En primeiro lugar, a Porta do Sol, onde o 20 de xullo de 1936 caeron as primeiras vítimas, entre elas Lenin Moreda, un rapaz de quince anos, vítima do fogo aberto sen previo aviso polo pelotón de soldados ás ordes co Capitán Carreró durante a lectura do bando de guerra. Acontecemento do que se cre deixou algunha pegada no mural publicitario de mosaico do león, case centenario, que acaba de ser restaurado. Como deben ser lembrados «Os mártires de Pereiró», fusilados na tapia do cemiterio o 27 de agosto de 1936, entre eles os alcaldes de Vigo, Emilio Martínez Garrido, e de Lavadores, José Antela Conde; ademais do impresor Enrique Heraclio Botana, responsable da UXT en Vigo durante catro décadas; o mestre Apolinar Torres López, presidente da agrupación socialista e responsable da «Página Pedagógica» de Faro de Vigo; o médico e veterano concelleiro Waldo Gil Santostegui; o concelleiro Ramón González Brunet; o panadeiro e candidato da Frente Popular Ignacio Seoane Fernández; Manuel Rey Gómez, delincuente común coñecido como «Vilagarcía» e os irmáns Antonino e Demetrio Bilbatúa Zubeldía, membros dunha familia socialista fortemente castigada polos sublevados.

Merecen lembranza os sete presos sacados sen explicación ningunha do cárcere vigués na madrugada do 15 de setembro de 1936, cuxos corpos baleados na caluga foron atopados de mañanciña na estrada por un grupo de leiteiras de Mos nunha curva próxima ao cemiterio de Cabral. Vítimas da chamada «Saca de Puxeiros», identificadas como Eugenio Arbones Castellanzuelo, xinecólogo e deputado socialista nas constituíntes; Adolfo Morgade Pazos, médico; Segundo Echegaray García, fillo do primeiro presidente de Tranvías Eléctricos de Vigo; Luís Bilbatúa Zubeldia, xefe do servizo de Telégrafos; Inocencio Taboada Montoro, exportador de peixe; Abraham Muñoz Arconada, funcionario de prisións e Marcial Araújo Conde, sindicalista comunista.

Como a represión continuou o 10 de decembro de 1936 no monte do Castro co fusilamento dunha ducia de persoas: Constante Moreda Vázquez, barbeiro e gaiteiro; o seu irmán, José Moreda Vázquez, contratista de obras; o pai de ambos os dous, Manuel Moreda Outeiral; Fernando Costas Méndez, carpinteiro; Manuel Acuña Gómez, o «Carabellón», pintor; Luis Ferreira Vieitez; José González Andreu, zapateiro; Fernando Lago Fernández, carpinteiro; Luis Martínez Román, albanel; Antonio Sayar Carrera, labrego; Manuel Núñez Álvarez, «Cachamuíña», panadeiro e Urbano Rodríguez Moledo, funcionario de arbitrios e escritor.

Datas e lugares referidos a represión inicial do 36, que continuaría no monte do Castro, onde foron executadas 136 persoas até abril de 1942. Outrosí sucede con episodios excepcionais como o asalto no porto ao bou Eva o 23 de abril de 1937, onde se suicidaron nove republicanos que pretendían fuxir, os paseos no monte da Guía ou na praia de Alcabre entre outros. Acontecementos que configuran unha xeografía da memoria que debe ser recoñecida e recoñecible para a veciñanza viguesa. A presenza da Cruz dos Caídos presidindo a escalinata do Castro e o Campo de Granada, monumento inaugurado polo propio caudillo en 1961 e deseñado con inequívocas connotacións franquistas, a pesar da súa insostible «resignificación relixiosa», é incompatible co espírito da Lei de Memoria Democrática e coa dignificación, coñecemento e publicidade destes espazos e días da memoria.

Liñas de galego

/en , , , , , /por

Decepcionoume o escaso eco do informe «Un país coa súa lingua» froito do foro organizado polo Consello da Cultura Galega coa intención de activar medidas que reforcen o uso social do galego. Entre elas son de interese as da comisión de Educación e Socialización, coordinada por Nel Vidal e Dolores Vilavedra, na que asumindo a necesidade de combinar planificación e educación lingüística, tabú para o goberno de Rueda, se propón redefinir o enfoque do plurilingüismo situando o galego no centro de interese e fortalecéndose naqueles ámbitos, o tecnolóxico e científico, nos que hoxe non está. Resultan viables propostas para as que nin sequera sería imprescindible (aínda que si moi aconsellable) agardar á derrogación do decreto 79/2010, como ampliar e diversificar a oferta educativa en galego, fose por proxectos de enriquecemento lingüístico, fose ofrecendo liñas educativas nas que o galego é lingua vehicular, sempre que exista demanda suficiente e consenso na comunidade educativa. Secasí, resulta necesario impulsar unha campaña institucional e colaborativa que enxalce os beneficios de criar en galego cun enfoque emocional positivo e reforzo para as familias que o fagan. Certo é que resulta imprescindible revisar o modelo de educación lingüística, o que pasa por derrogar o decreto da vergonza de 2010 e acadar un acordo político transversal sobre un modelo alternativo que garanta que cada moza ou mozo ao remate da súa formación conte cun dominio operativo do galego equivalente ao doutras linguas de referencia, nada pois doutro xoves. Xaora, o documento das expertas do Consello da Cultura Galega, que merecería ser presentado no Parlamento, amosa que o acordo sobre a educación lingüística non pode quedar aparcado sine die. Deben activarse nos centros educativos medidas alternativas coma as citadas, e outras dun documento valioso, que vaian máis alá tanto de lamentar os ataques lingüicidas ou de defender contra vento e marea un decreto que tanto dano fixo (e continúa facendo) ao galego.

Publicado en Nós diario:3/12/2025

Marconi nas Rías Baixas

/en , , , , , , /por

No artigo da semana en Faro de Vigo lembro as tres visitas que parece realizou o premio nobel Giulielmo Marconi ás Rías Baixas:

Giulielmo Marconi, enxeñeiro italiano, inventor da radiografía sen fíos, Premio Nobel de Física en 1909 en recoñecemento das súas contribucións no desenvolvemento da telegrafía inalámbrica, visitou Vigo en tres ocasións, 1924, 1928 e 1932, a bordo do seu iate Elettra. Na primeira chegou o 21 de agosto de 1924, camiño de Lisboa, acompañado da súa primeira muller Beatrice O’ Brien. Polo publicado Faro de Vigo sabemos que deron un paseo pola cidade nunha visita motivada, quizais, pola necesidade de recargar ou por algún contratempo da embarcación.

A segunda durou catro días, do xoves 10 ao domingo 13 de maio de 1928, acompañado pola súa segunda dona. Mantiveron unha axenda pública preparada por Guido Paganini, cónsul italiano en Vigo, membro pioneiro coma o propio Marconi do Partido Fascista italiano, industrial da salgadura, coa intención de que coñecesen a fábrica de conservas de Massó en Bueu, unha das máis modernas das Rías Baixas. A tarde da súa chegada visitaron de incógnito a cidade, mais na mañá do día seguinte o alcalde Mauro Alonso, o presidente da Cámara de Comercio, Tomás Mirambell e outros presidentes das institucións viguesas acudiron ao Elettra para saudar aos visitantes e agasallar a Cristina Bezzi-Scali cun ramo coas fitas das bandeiras italiana e española. Ao mediodía, o concello convidounos a un banquete no Hotel Moderno, entón o establecemento máis acreditado da cidade, inaugurado en 1906 por Jesús Fernández Otero, propietario do hotel Continental da Laxe. Durante o xantar algúns participantes fixéronlle apuntamentos sobre as instalacións radiográficas do Monte Vixiador, desmanteladas pola Compañía Nacional de Telegrafía sen fíos. Marconi e a súa dona asinaron na segunda páxina do Libro de ouro da cidade e foron agasallados con dous libros moi coidados de recente publicación, o Álbum de Vigo 1927 de P.P.K.O e as Estampas compostelanas do fotógrafo Ksado, 55 láminas impresas en sepia por Gráficas Villarroca.

Tras o xantar, Paganini tiñálles organizada unha viaxe en automóbil até a península do Morrazo, na que pasaron por Redondela, Figueirido, Santa Cristina de Cobres, subiron ao monte Xaxán, para dirixirse despois á fábrica de Massó de Bueu. De regreso, embarcaron en Cangas nos botes do Elettra, que os trasladaron a bordo do buque laboratorio, cunha tripulación de trinta e dúas persoas ao mando do capitán Lauro. A embarcación contaba con seis camarotes e un equipamento de transmisores e receptores que permitían unha comunicación con territorios asiáticos de ultramar. Fora adquirida polo inventor en 1922 por 21.000 liras, sendo o seu nome orixinal o de Rovenska, utilizada como buque patrulla da Royal Navy na Canle da Mancha durante a Guerra do 14.

Na visita de Bueu, os viaxeiros tiveron a oportunidade de coñecer o gabinete de curiosidades dos propietarios da fábrica, Gaspar e José María Massó, que foi de grande interese para eles. En concreto, pola crónica que fixeron os anfitrións, sabemos que Marconi prendeu o seu interese nos pregos das transaccións dos buques negreiros con América dos séculos XVI e XVII, conservados polos Massó, entre outras coleccións de documentos. Libros, maquetas e obxectos de navegación, como reparou nunha zanfona, instrumento musical medieval que descoñecía. O italiano aconsellou aos Massó que organizasen aquelas reliquias como un pequeno museo da navegación e da pesca, comprometéndose de facelo, a volver e inauguralo.

O sábado, o terceiro día da escala, os Marconi cancelaron a visita a Compostela, limitándose a acudir a sede da rúa do Príncipe do Círculo Mercantil, atendendo o convite do seu primeiro presidente, Bernardo Bernárdez. O domingo, antes de saír ao mar pasaron polo Club Náutico e percorreron a ría nunha canoa-automóbil do señor Cervera que pilotou con grande pracer a señora Brezzi. E horas antes, Marconi aínda atendeu a visita dunha representación do profesorado e alumnado do Instituto de Vigo, creado hai pouco, ofrecéndolles a oportunidade de experimentar coas ondas inalámbricas e coñecer o funcionamento do gramófono eléctrico.

Parece que Marconi non fallou ao seu compromiso cos Massó e visitou as rías nunha terceira ocasión, aínda que non temos constancia dela nos medios. O 26 de novembro de 1932 inaugurou o museo que os Massó abriron en Bueu, do que deixou constancia asinando no libro de ouro do Museo Massó, que continúa aberto tras nove décadas, como herdanza desta visita. Marconi investigaría no seu buque laboratorio até o seu falecemento en 1937, tras nove infartos, sobre o campo das microondas, que daría pé a tecnoloxía dos radiofaros. Á morte de Marconi, o Elettra sería vendido ao Ministerio de Telecomunicacións italiano, lrequisado pola armada nazi e atacado e fundido pola aviación aliada o 22 de xaneiro de 1941.

 

Dous días negros

/en , , , , , , , /por

Un celtista histórico, dos setecentos heroes que viaxaron esta semana a Razgrad en Bulgaria, escribiume unha mensaxe dende alí unha hora despois da clara derrota co Ludogorets: «Que afán de protagonismo e que desprezo do rival.». Outro celtista, socio dende hai máis de catro décadas, dos que viviron ascensos, descensos e noites europeas inesquecibles, envioume outra preguntándose se tiña sentido facer debutar alí a unha promesa ou se era o momento para aliñar ao porteiro suplente, concluíndo: «Isto é Europa, non a Copa do Rei». Críticas durísimas a Claudio Giráldez, que comparten os afeccionados no eido privado, tratando de comprender algunhas das decisións do adestrador da Louriña, referidas aos criterios utilizados nas rotacións e como condicionan a composición do once inicial e os plans de partido. O de Razgrad foi un xoves negro, onde o xogo do Celta non estivo á altura do esforzo dos heroes que o acompañaron viaxando até dezanove horas por centro Europa. Eles, coma os que seguimos o partido na tele, dubidabamos se era a máis axeitada unha liña defensiva de tres inédita, formada por dúas promesas e un lateral de participación esporádica, que semellaba un coadoiro. De nada serviron os minutos de tempo engadido, que maquillaron o resultado, nos que El-Abdellaoui marcou o seu primeiro gol como celeste dunha moi fermosa factura.

Tras o xoves negro, no que Claudio asumiu a responsabilidade da derrota, o once de gala diante do difícil Español do caurelao Manolo González, non tivo apenas sorpresas. Coa excepción das ausencias de Ilaix Moriba e de Mingueza, podería ser considerado noutro club como o equipo titular, o que evitaría as polémicas. Mágoa que esta composición máis frecuente e menos atrevida ca aposta búlgara tampouco fose capaz de ofrecer a primeira vitoria en Balaídos no que vai de campionato, acumulando xa oito xornadas sen facelo, unha marca negativa que iguala a do fachendoso Rafael Benítez, aliviada na táboa clasificatoria polos excelentes resultados como visitantes, dos mellores da Liga. Un partido no que o cadro técnico de Manolo González por terceira vez superou tacticamente ao do Celta propoñendo unha estratexia dun aparente cero a cero, resolta nos dez minutos finais cunha xogada a balón parado ben deseñada, mellor executada polo veterano Kike García e moi mal defendida polos célticos. Responsabilidade do gol atribuíble ao propio cadro técnico de Claudio, que como noutros momentos decisivos non defendeu unha pelota queda.

Mágoa que se chegase ao minuto 86 co marcador sen estrear, cando o Celta dispuxo do balón e de varias oportunidades interesantes, aínda que non preocupasen o suficiente ao gardameta visitante. Na primeira metade, o Español saíu durante vinte e catro minutos coa presión moi alta e cun xogo directo dirixido a Roberto, o seu temible dianteiro, que incomodaba aos celestes. Xaora, o traballo serio de Starfelt e de Borja Iglesias, referentes atrás e diante, foron orientando o partido e o Celta comezou a sentirse mellor. Bryan Zaragoza puido marcar no 28’, na mellor xogada do partido, nacida da biqueira de Borja, un auténtico mestre do xogo de costas, que asistiu ao extremo andaluz que conduciu e despois xutou ao pao longo, buscando ese primeiro gol como celeste que non acaba de chegar. Dende entón, o Celta apropiouse do balón e estivo máis cerca da área, mais sen ser capaz de concretar. Faltoulle gol, a súa maior doenza en Balaídos.

Tras o intervalo, Manolo moveu ficha, xa no 59´dándolle entrada a Kike García buscando así dúas puntas que abrisen espazo entre os tres centrais celestes. Claudio tardou dez minutos en darlle resposta cando deu entrada ao noruegués El-Abdellaoui buscando abrir a lata con dous extremos rápidos e profundos. Resposta que apenas modificou o panorama cando o partido semellaba que esvaraba polo pesado cerocerismo. Os de Manolo, con cambios defensivos, aparentaban aceptar a igualada. Apenas unha argucia do adestrador caurelao que no 85’ forzou dous saques de recanto case consecutivos. No segundo, unha posición forzada de El-Abdellaoui permitiu que Kike García cabecease con moita clase e Radu, case na primeira intervención do partido, perdese o balón que xa estaba dentro da portaría. Manolo levaba para Cornellá os tres puntos de matute e Kike, de paso, lembraba algunha conta pendente con Aspas. Partido igualado, no que o Celta non mereceu perder, mais tampouco tivo a superioridade suficiente para merecer os tres puntos. Algo non funciona na xestión dos momentos decisivos deste Celta bipolar, un equipo capaz de ilusionar a bancada co mellor e a seguir cun partido insípido coma o deste domingo negro. Situado na clasificación en terra de ninguén, antes de Nadal hai moita tea que ganduxar, dende poder dar a sorpresa no Bernabeu e acadar xa a clasificación á segunda ronda ca competición europea. Mais tampouco é descartable continuar co período de derrotas ligueiras en Balaídos, o que o achegaría ás posicións de descenso. Mentres, os afeccionados continuarán compartindo a súa perplexidade entre días celestes felices e negros días celtistas.

Publicado en Faro de Vigo: 1/12/25