Agustín de Paz e a lingua

No acto no que se coñeceron os Premios da Crítica de Galicia 2026, asociación da que son presidente, convidei as persoas participantes a viaxar a comezos do século dezaseis, cando apareceu o que cremos é o primeiro libro impreso en Galicia, o Missale Auriense, tamén un dos primeiros que incluían notación musical en España. Saíu do tórculo de Monterrey en 1495, ano no que poderiamos fixar o inicio do que é a industria editorial galega, hai 531 anos. Xa choveu. Habería que agardar case cincuenta anos de silencio editorial, para atopar en Mondoñedo en 1548 a figura de Agustín de Paz, un impresor nacido en Burgos (1490), que trasladou a súa oficina de imprenta a Zamora, logo a Astorga, e a quen o profesor Xosé Filgueira Valverde considera na súa A Hestorea do libro galego (1996) o primeiro editor galego da historia. Na península era o intre da mudanza decisiva, un tránsito de civilidade, cando o libro impreso substituíu na lectura aos raros códices manuscritos. Os tipógrafos, aos que se lles chamaba «moldeiros» ou simplemente «libreiros», migraban coa súa oficina transhumante dunha cidade a outra.

A instancias do bispo de Mondoñedo Diego de Soto, Agustín de Paz montou oficina na cidade mindoniense de 1548 a 1552, onde imprimía misais e breviarios, libros de rezo. Mais o 12 de agosto de 1550, hai case medio milenio, saíu do taller de Agustín de Paz a nosa primeira xoia bibliográfica sobre o propio país: a Descripción del Reyno de Galizia y de las cosas notables del, con las armas y blasones de los linajes de Galizia, de donde proceden señaladas casas en Castilla, dirigido por el muy ilustre Mariscal de Navarra, composto polo licenciado Molina, natural de Málaga, cóengo naquela catedral de Mondoñedo. Impreso en caracteres góticos, o libro estaba dividido en cinco partes e escrito en oitavas de arte maior, de xeito que en cada páxina aparece un comentario máis extenso en prosa, sobre o que este xeógrafo pioneiro e humanista observara e anotara nas súas viaxes, algunhas frecuentes coma a de Compostela, así como en conversas con señores prelados, para describir de forma abondo precisa o territorio do Reino de Galicia.

Se hoxe falamos daquel libro pioneiro da Galicia do século XVI, onde só se cita unha vez o nome da vila de Vigo, e para salientar que o seu editor, Agustín de Paz, cando en 1557 buscaba traballo en Asturias, foi perseguido e obrigado a regresar a Compostela, onde coa súa dona Beatriz López montara imprenta libraría. O moldeiro foi preso e morreu no cárcere en 1558, din que polas débedas que arrastraba, dende a publicación do libro de Molina e outros tres libros de molde que lle seguiron o Aerarium Commume, o Libro de Albeytería e Los colloquios satíricos, outros. Sen embargo, Filgueira Valverde, especula que foi pola trampa que en Compostela lle fixeron dicindo que como impresor dunha Suma de la Doctrina Cristiana fixera esvarar polo texto a herexía de que a virxe non era a valedora e avogada a quen debemos implorar. Algo así como a creación na catedral compostelá dunha oficina de fake news coas que o cabildo podía castigar a quen mantivese unha heterodoxa impostura e publicase libros de carácter non estritamente relixioso.

O editor Agustín de Paz foi a primeira vítima en Galicia da persecución da nobre tarefa de imprimir e vender textos. E non vemos mellor antecedente ca el cando reclamamos a liberdade de expresión e de impresión, como alicerces tanto da convivencia democrática como de marco imprescindible para desenvolver a creación literaria e de calquera outra das Belas Artes, sexa hai medio milenio, sexa na actualidade. Razóns pola que nos solidarizamos co autor galego, Suso de Toro, imputado pola sala 7ª da Audiencia Provincial de Madrid por un delito de odio, a raíz das súas opinións sobre o sucedido en Gaza en 2024 en redes sociais. Unha acusación sen pés nin cabeza ningunha, que dana a un autor, que xa fora perseguido nas décadas de fraguismo polo seu traballo como autor. Situación que consideramos gravísima, nun entorno dixital onde cada vez é máis frecuente o emprego da mentira, que como vimos con Agustín de Paz ten cinco séculos de historia, mesmo institucional. Como intimida esa enxurrada de mensaxes racistas, homófobas, sexistas, aporófobas e fascistas que circulan por Internet e poñen en perigo as vidas máis vulnerables.

Como nos preocupa para o futuro da nosa industria cultural o estado precario da lingua, singularmente nos anos de alfabetización e aprendizaxe lectoescritor, onde continúan os retrocesos do seu uso vehicular. Inqueda a introdución sen control da Intelixencia Artificial xerativa, co seu brutal impacto medioambiental e conexión coa industria armamentista, que constitúe unha moi poderosa ferramenta económica e política en mans dun reducido grupo de empresas tecnolóxicas.

Publicado en Faro de Vigo: 20/10/2026