Listado de la etiqueta: margarita_bilbatúa

A Bilbatúa familia mártir

/en , , , , , , /por

Dedico o artigo da semana en Faro de Vigo  á familia Bilbatúa:

No Ciclo de Memoria Democrática do Ateneo Atlántico relatei a traxedia dos Bilbatúa Zubeldia, unha das historias de represión máis exemplar sobre unha familia viguesa, na que se combinaron os procedementos e maldades utilizados polos franquistas. Primeiro, fusilaron a dous dos cinco membros, ao irmán maior Antonino (42 anos) e a Demetrio (40 anos), o que o seguía. Antonino era telegrafista do estado, presidente da Casa do Pobo e deputado socialista. Demetrio era comerciante, propietario dun estudio de fotografía, presidente do PSOE de Vigo. Na causa 140/1936 aberta contra eles e José Antela Conde, o derradeiro alcalde republicano de Lavadores, foron acusados de participar na resistencia armada e sentenciados a pena de morte. Foron pasados polas armas ás cinco e media da mañá do 27 de agosto de 1936 fronte as tapias do cemiterio de Pereiro, xunto aos principais dirixentes socialistas vigueses, incluídos na causa 142/1936, acusados de oporse ao golpe de estado e repartir armas entre a veciñanza, entre os que estaba o alcalde de Vigo, Emilio Martínez Garrido.

Se aqueles dous consellos sumarísimos foron inxustificados, brutais e sen garantías, tamén foi lancinante a represión extraxudicial utilizada para aterrorizar á poboación civil. Foi o destino do terceiro e máis novo dos irmáns, Luis (37 anos), militante socialista, sen responsabilidades, o único solteiro dos tres homes, responsable da oficina viguesa de Telégrafos da Alameda, onde foi detido nas propias oficinas ás seis da tarde do 20 de xullo de 1936, sen acusación precisa ningunha, até que o 11 de setembro lle sería iniciada a incoación da causa 796/36. Foi paseado o 15 de setembro de 1936, xunto a outros seis presos sacados de madrugada, sen explicación ningunha do cárcere vigués, cuxos corpos baleados na caluga foron atopados de mañanciña na estrada por un grupo de leiteiras de Mos nunha curva inmediata ao cemiterio de Puxeiros. Foi a primeira daquelas «sacas» dirixida contra un grupo de reclusos republicanos que tiñan unha especial relevancia dentro da cidade, xustificada por unha trola e contando coa aprobación e o prace das autoridades militares, sendo un elemento fundamental para a instauración do terror do novo réxime.

Os tres irmáns Bilbatúa coincidirían uns días no cárcere, desde que Antonino e Demetrio foran detidos en Teis pola Garda Civil e policía, na casa de José Rodríguez, cuñado de Demetrio, tras pasar por Lavadores o 21 de xullo, onde non convenceron a veciñanza de que abandonasen toda a violencia, que só traería mortes inútiles. Mentres os tres irmáns estaban detidos no cárcere de Príncipe, unha das súas irmás, Margarita (36 anos), leváballes a cazola de comida, o que seguía facendo cando fusilaron a Antonino e Demetrio. Margarita, que traballaba na tenda de Demetrio, era membro do sindicato mercantil de UGT e directora da súa revista. O 15 de setembro un dos gardas do cárcere díxolle que se aforrase o xantar que o seu irmán xa o mataran e aparecera morto nunha gabia de Cabral. Conta a familia que coa rabia e impotencia provocada polo anuncio deulle un lapote ao garda. Un episodio suficiente para que Margarita fose detida no mes de outubro.

A familia Bilbatúa, orixinaria de Placencia de Armas, Guipuscoa, asentada en Vigo nos anos vinte, padeceu ademais unha represión económica desapiadada sobre as viúvas e orfos dos seus mártires, Soledad, muller de Antonino, e Sagrario de Demetrio, ás que se lles desposuíu dos seus bens a base de continuos rexistros e requisas na tenda de fotografía e nos seus domicilios, así como a obrigalas a facer fronte a unha elevadísima multa mancomunada dun millón de pesetas, que as deixou na rúa con tres rapazas e dous rapaces.

Posta en liberdade Margarita, axudada pola Cruz Vermella, fuxiu coa súa nai, Luisa Zubeldia, cruzando a fronteira de Irún o 10 de novembro de 1937. No sur de Francia viviron en varios campos de concentración, até que chegaron a París, onde Margarita, como fixera cursos de corte e confección, probablemente na Escola de Artes e Oficios, petou na porta do obradoiro de Balenciaga, onde aprendeu alta costura. Co estoupido da Guerra con Alemaña, decidiron embarcar no porto de Boulogne sur mer no transatlántico Statendam rumbo a México, onde chegaron, tras facer escala en Nova York, o 26 de xuño de 1939. Iniciaba así, a familia Bilbatúa o seu exilio na capital mexicana. Margarita convenceu a súa cuñada Sagrario, que debería abandonar España cos seus fillos. Reclamados por ela, o 23 de agosto de 1945 embarcaron cun billete de terceira clase en Vigo no transatlántico Magallanes camiño da península do Yucatán, dende onde voarían a México DF, onde os agardaban a avoa Luisa e a tía Margarita. Soledad, a viúva de Antonino, anos despois viaxarían tamén a México onde se iría felizmente reagrupando toda a familia.

A Protestante

/en , , , , , , /por

Dedico o artigo da semana en Faro de Vigo a publicación do libro La Protestante (IEV 2025) de Paco Niebla:

O pleno da corporación do 31 de marzo de 2008, presidida por Abel Caballero, cando no Campo de Granada gobernaban en coalición o PSdeG-PSOE e o BNG, acordou engadir ao nomenclátor das rúas viguesas o nome de seis mulleres represaliadas polo franquismo. Un acordo que, como viña solicitando a Asociación Viguesa pola Recuperación da Memoria Histórica do 36, supoñía a primeira homenaxe institucional para estas viguesas vítimas da violencia franquista, até entón ocultas ou silenciadas nos libros de historia e ausentes nas hemerotecas, esquecidas, pendentes de xustiza e reparación, cuxos relatos vitais comezaban a ser rescatados por investigacións heroicas como as do historiador Xoán Carlos Abad Gallego, recollidas no seu libro piar Héroes o forajidos. «Fuxidos» y guerrilleiros en la comarca de Vigo (Instituto de Estudos Vigueses, 2005), ao que unha década despois engadiría Días negros. Crónica lutuosa dalgúns dos feitos que encheron de dor e morte o sur da provincia de Pontevedra. (Dende 1936 até 1978), (IEV, 2016),  Máis días negros (IEV, 2017) e O soño crebado. Da República á Guerra Civil en Vigo (IEV, 2019), ilustrado por Evaristo Pereira,  catro libros extraordinarios, indispensables e referenciais, para a recuperación da memoria republicana na rexión urbana de Vigo.

Aquelas viguesas foron todas mulleres novas e comprometidas coas luces da República. Rosario Hernández Diéguez «A Calesa», vendedora de xornais na porta da sociedade o Ximnasio da rúa do Príncipe, hoxe a Sede do Celta, torturada e asasinada nun cuartel de Falanxe o 3 de setembro de 1936, cando contaba apenas vinte anos. Carmen Miguel Agra, ama de casa, suicidouse aos vinte e catro, cando o 23 de abril de 1937 intentaba fugarse co seu home, Anxo Nogueira Nogueira, e outros republicanos, no bou Eva, un dos episodios máis estarrecedores da historia viguesa. Urania Mella Serrano, profesora de piano, pioneira feminista, condenada a morte coma o seu home, Humberto Solleiro, fusilado o 30 de outubro de 1936, á que lle sería conmutada a pena por 30 anos e liberada en 1945, un mes antes do seu pasamento, consumida por un tumor cerebral, xestado no cárcere de mulleres de Santurrarán. Margarita Bilbatúa Zubeldía, costureira, irmá de Antonio e Demetrio, dirixentes socialistas fusilados o 27 de agosto de 1936, conseguiu fuxir a Francia, antes de refuxiarse en México DF onde viviu até o seu pasamento en 1979. Mercedes Núñez Tegra, posuidora do triángulo vermello no campo de concentración de Ravensbrück, liberada en 1945, días antes de que estivese prevista a súa execución.

Foi a sexta destas referentes de memoria Ángela Iglesias Rebollar, costureira, sindicalista, pioneira feminista, comunista, colaboradora da sección viguesa de Socorro Vermello Internacional, asasinada cando estaba grávida, despois de ser violada no monte da Guía por unha manada de fascistas a noite do domingo 11 de abril de 1937, xunto ao seu home José García Niebla, fogueiro da draga portuaria que construía o peirao de transatlánticos, tras ser detidos a mesma noite por un pelotón de falanxistas e membros da Garda Civil que os acusaron de acoller na casa de Sanjurjo Badía a César Rosas, dirixente de CNT e a Antonio Iglesias, os roxos máis buscados da provincia. Terrible historia a de Ángela, nacida o 28 de marzo de 1911 no barrio A Pasaxe, na parroquia de Camposancos, do concello da Guarda, onde abrazou a fe evanxélica, moi coñecida en Teis, onde se trasladou en 1930 cando casou, como a «Angelita, la protestante», novelada polo seu neto, o xornalista Paco Niebla, tras unha longa investigación, publicada co título La Protestante. Ojos azules, corazón rojo (IEV, 2025).

Niebla reconstrúe a infancia e mocidade de Ángela na Guarda, onde sufriu o pasamento prematuro da súa nai e dunha irmanciña, e os días vigueses de entusiasmo da República, nos que naceron os seus fillos Pepe e Chicho, até os meses de terror faccioso. Velaí onde a historia novelada adquire todo o seu sentido, tras o tráxico e perturbador desenlace dos seus avós, vítimas do terror máis atroz e desapiadado, que afectou ao José Ramón Curbera, o conserveiro que negociou as condicións das súas empregadas con Ángela, que sufriu ao día seguinte un infarto repentino. Desgracia que sufriron tamén os tres fuxidos acubillados na casa de Ángela e José, dos que César e Antonio se suicidaron, para evitar ser detidos, e Ernesto tras ser capturado fusilado no Castro o 1 de xullo de 1937. Historia novelada con firme pulso narrativo, completa por Niebla cun epílogo no que reconstrúe as biografías das vítimas e se dá conta dos pormenores dunha investigación que se alongou máis de dúas décadas. Outra excelente publicación do IEV, que contribúe a desvelar a biografía desta muller xenerosa e comprometida, de ollos azuis e corazón vermello.