A Bilbatúa familia mártir
Dedico o artigo da semana en Faro de Vigo á familia Bilbatúa:
No Ciclo de Memoria Democrática do Ateneo Atlántico relatei a traxedia dos Bilbatúa Zubeldia, unha das historias de represión máis exemplar sobre unha familia viguesa, na que se combinaron os procedementos e maldades utilizados polos franquistas. Primeiro, fusilaron a dous dos cinco membros, ao irmán maior Antonino (42 anos) e a Demetrio (40 anos), o que o seguía. Antonino era telegrafista do estado, presidente da Casa do Pobo e deputado socialista. Demetrio era comerciante, propietario dun estudio de fotografía, presidente do PSOE de Vigo. Na causa 140/1936 aberta contra eles e José Antela Conde, o derradeiro alcalde republicano de Lavadores, foron acusados de participar na resistencia armada e sentenciados a pena de morte. Foron pasados polas armas ás cinco e media da mañá do 27 de agosto de 1936 fronte as tapias do cemiterio de Pereiro, xunto aos principais dirixentes socialistas vigueses, incluídos na causa 142/1936, acusados de oporse ao golpe de estado e repartir armas entre a veciñanza, entre os que estaba o alcalde de Vigo, Emilio Martínez Garrido.
Se aqueles dous consellos sumarísimos foron inxustificados, brutais e sen garantías, tamén foi lancinante a represión extraxudicial utilizada para aterrorizar á poboación civil. Foi o destino do terceiro e máis novo dos irmáns, Luis (37 anos), militante socialista, sen responsabilidades, o único solteiro dos tres homes, responsable da oficina viguesa de Telégrafos da Alameda, onde foi detido nas propias oficinas ás seis da tarde do 20 de xullo de 1936, sen acusación precisa ningunha, até que o 11 de setembro lle sería iniciada a incoación da causa 796/36. Foi paseado o 15 de setembro de 1936, xunto a outros seis presos sacados de madrugada, sen explicación ningunha do cárcere vigués, cuxos corpos baleados na caluga foron atopados de mañanciña na estrada por un grupo de leiteiras de Mos nunha curva inmediata ao cemiterio de Puxeiros. Foi a primeira daquelas «sacas» dirixida contra un grupo de reclusos republicanos que tiñan unha especial relevancia dentro da cidade, xustificada por unha trola e contando coa aprobación e o prace das autoridades militares, sendo un elemento fundamental para a instauración do terror do novo réxime.
Os tres irmáns Bilbatúa coincidirían uns días no cárcere, desde que Antonino e Demetrio foran detidos en Teis pola Garda Civil e policía, na casa de José Rodríguez, cuñado de Demetrio, tras pasar por Lavadores o 21 de xullo, onde non convenceron a veciñanza de que abandonasen toda a violencia, que só traería mortes inútiles. Mentres os tres irmáns estaban detidos no cárcere de Príncipe, unha das súas irmás, Margarita (36 anos), leváballes a cazola de comida, o que seguía facendo cando fusilaron a Antonino e Demetrio. Margarita, que traballaba na tenda de Demetrio, era membro do sindicato mercantil de UGT e directora da súa revista. O 15 de setembro un dos gardas do cárcere díxolle que se aforrase o xantar que o seu irmán xa o mataran e aparecera morto nunha gabia de Cabral. Conta a familia que coa rabia e impotencia provocada polo anuncio deulle un lapote ao garda. Un episodio suficiente para que Margarita fose detida no mes de outubro.
A familia Bilbatúa, orixinaria de Placencia de Armas, Guipuscoa, asentada en Vigo nos anos vinte, padeceu ademais unha represión económica desapiadada sobre as viúvas e orfos dos seus mártires, Soledad, muller de Antonino, e Sagrario de Demetrio, ás que se lles desposuíu dos seus bens a base de continuos rexistros e requisas na tenda de fotografía e nos seus domicilios, así como a obrigalas a facer fronte a unha elevadísima multa mancomunada dun millón de pesetas, que as deixou na rúa con tres rapazas e dous rapaces.
Posta en liberdade Margarita, axudada pola Cruz Vermella, fuxiu coa súa nai, Luisa Zubeldia, cruzando a fronteira de Irún o 10 de novembro de 1937. No sur de Francia viviron en varios campos de concentración, até que chegaron a París, onde Margarita, como fixera cursos de corte e confección, probablemente na Escola de Artes e Oficios, petou na porta do obradoiro de Balenciaga, onde aprendeu alta costura. Co estoupido da Guerra con Alemaña, decidiron embarcar no porto de Boulogne sur mer no transatlántico Statendam rumbo a México, onde chegaron, tras facer escala en Nova York, o 26 de xuño de 1939. Iniciaba así, a familia Bilbatúa o seu exilio na capital mexicana. Margarita convenceu a súa cuñada Sagrario, que debería abandonar España cos seus fillos. Reclamados por ela, o 23 de agosto de 1945 embarcaron cun billete de terceira clase en Vigo no transatlántico Magallanes camiño da península do Yucatán, dende onde voarían a México DF, onde os agardaban a avoa Luisa e a tía Margarita. Soledad, a viúva de Antonino, anos despois viaxarían tamén a México onde se iría felizmente reagrupando toda a familia.
