O faro cultural de Vigo

Tras vinte e catro anos e mil semanas de «Faro da Cultura» (FC), unha proeza do profesor e escritor Xosé Ramón Pena Sánchez e do cadro dos seus colaboradores, Faro de Vigo (FV) afonda na súa tradición secular de converter as súas páxinas nun espazo de privilexio para a lectura literaria en lingua galega. Celebración milenaria, que ten o precedente naquelas catro páxinas do pioneiro «Faro das Letras» (FL), tamén coordinado por Xosé Ramón Pena, publicado entre abril de 1993 e setembro de 1996, que continuaba, a súa vez, a aqueloutra «Galicia literaria», suplemento de Diario 16 de Galicia, publicado entre 1989 e 1991, dirixido polo profesor e escritor Manuel Forcadela e o propio Xosé Ramón Pena.

Tres cabeceiras que puxeron os alicerces para que a literatura galega contase coa visibilidade e mediación da crítica literaria xornalística da que carecía. Suplementos dirixidos por Pena, que con intelixencia formou un grupo de colaboradores, a maior parte profesores vigueses, en certa maneira tamén un grupo xeracional, capaces de ir fixando un modelo de crítica das novidades editoriais en galego, non só literarias, que informase e valorase o seu contido. Modelo de crítica editorial de GL e FL que o FC estendeu ás novidades cinematográficas, musicais, das artes escénicas e visuais, que da súa man contaron cunha visibilidade inédita nun xornal de referencia como Faro de Vigo.

Sei, como editor en lingua galega, que é difícil ofrecer un modelo de crítica cultural xornalística de calidade. Reto que asumiu Xosé Ramón Pena cando solicita aos seus colaboradores unha crítica que analizase, avaliase e interpretase as obras culturais –sexan libros, concertos, funcións ou exposicións– coa intención de informar e orientar aos diversos públicos de forma fundada, sen menoscabo de gabalas ou censuralas en todo ou en parte de forma equilibrada e razoada. Crítica que no caso de culturas minorizadas, como é o caso noso, contribúe a fortalecer as industrias culturais e os sectores creativos, ampliando a sociedade lectora, fidelizando aos públicos do cinema, das artes escénicas e dos diversos xéneros musicais, incitando a curiosidade de visitantes a exposicións e museos, concienciando á cidadanía na protección do patrimonio ou mesmo nas manifestacións hibridadas da cultura dixital.

Apostar, en definitiva, pola recomendación xornalística, se podemos chamala así, que sabemos non vive os seus mellores momentos, xa que como noutros xéneros xornalísticos, está ameazada polas redes sociais, sobre todo polo que atinxe a súa autoridade, equiparada a de calquera creador de contido ou influencer, sexa booktubeiro ou instagrameiro, que non precisan utilizar os criterios de obxectividade e independencia da crítica xornalística e académica, en boa medida máis pendentes do interese dos departamentos de marketing das diversas industrias culturais. Modelo de crítica xornalística, asumido por FC, exercida por colaboradores independentes, que non incorren en conflitos de intereses, hoxe criterios imprescindible para evitar a derrota definitiva da cultura.

Estas oito mil páxinas de FC durante máis de dúas décadas constitúen a crónica do que foi a produción cultural galega neste período, dende o entusiasmo da primeira do século, ao que non foron alleas nin a resposta creativa dos sectores culturais da crise do Prestige nin as políticas culturais públicas, como o impacto que tivo o decreto de Plurilingüismo, sobre todo no sector editorial, e a crise da débeda, coincidentes ambas as dúas, cos gobernos de Núñez Feijoo, nos que diminuíu o volume da produción cultural e artística. Repasar hoxe o milleiro de entregas de FC –admirable pola súa continuidade, antigüidade e carácter monolingüe, publicación única na prensa galega– permite construír un índice das mudanzas valorativas como das tendencias da cultura galega de inicio de século.

Eis a irrupción das narradoras galegas, que coincide coa aparición do propio suplemento. Eis a obtención dos premios nacionais outorgados polo Ministerio de Cultura a 31 creadores e creadoras e a editorial Kalandraka, como mellor labor editorial cultural, premiados en todas as disciplinas literarias, mais tamén en xornalismo cultural, moda, arquitectura, fotografía ou artes plásticas, que recoñecen a Galicia como potencia cultural, a pesar das cativas axudas públicas destinadas á creación e promoción. Páxinas nas que identificamos a diversificación da industria cultural, atomizada en editoras independentes, pequenas compañías teatrais, cun peso cada vez maior do sector audiovisual e das redes sociais na mediación cultural, que cuestionan o papel do enfoque crítico do propio FC.

Especial atención tivo en FC o seguimento da cultura viguesa, tanto da programación de exposicións, concertos, funcións teatrais e estreas do novo cinema galego como do «Vigo noir», acuñado polo profesor e escritor Xaquín Núñez Sabarís, fenómeno da novela negra localizada en Vigo, como do máis amplo do «Vigo literario», visible no Mapa Literario de Vigo, elaborado pola Biblioteca Pública Municipal Xosé Neira Vilas. Fenómenos que avalan a posibilidade de solicitar a inclusión de Vigo dentro da rede de cidades da literatura da UNESCO, o que contribuiría á proxección de todo o sector cultural vigués. Candidatura que atoparía nas páxinas deste faro cultural de Vigo os seus mellores argumentos para a súa defensa.

Parabéns a Xosé Ramón Pena, hoxe asesor literario de FC, por facer posible durante un milleiro de xoves, nos que ventou e choveu, un proxecto estratéxico para a cultura en lingua galega. Beizóns que merece a empresa e dirección de Faro de Vigo por continuar coa súa aposta pola crítica cultural de calidade.

Publicado en «Faro da Cultura» 1000 Faro de Vigo: 13/02/2026